Of het nu om Lenin gaat of Karl Marx, de regerende Poolse conservatieve partij is vastbesloten alle herinneringen aan het communistische verleden uit te wissen.
Dankzij een in de lente van 2016 aangenomen wet hadden de Poolse steden tot 2 september van dit jaar om alle straten, gebouwen en openbare plekken om te dopen die ‘personen, organisaties, evenementen of data eren die gelieerd zijn aan het communisme of een ander totalitair regime’.
Deze wet past bij de manier waarop de ultraconservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (Pis), die sinds bijna twee jaar in Polen aan de macht is en het vaste voornemen heeft de revolutie van 1989 te vervolmaken, omgaat met het verleden. Volgens de PiS werd er tijdens de onderhandelingen die destijds tot een vreedzame overgang van communistische dictatuur naar democratie leidden, onvoldoende gebroken met het oude systeem en werd de verantwoordelijkheid van mensen die zich aan misdaden hadden schuldig gemaakt verzwegen. Al had Polen in het begin van de jaren negentig iedere verwijzing naar de meest controversiële figuren, zoals Lenin en Stalin, uit de publieke ruimte verwijderd, de journalistieke onderzoekssite OKO-press noemt een aantal andere namen die, hoewel ze gelieerd waren aan het communisme, niet per se in ongenade hoeven te vallen: Karl Marx, de verdedigers van Stalingrad of de Poolse vrijwilligers in de jaren dertig van de vorige eeuw.
De oppositiekrant Gazeta Wyborcza onthult welke strategie sommige steden volgen om de wet te omzeilen. In Warschau, waar de liberalen de meeste zetels hebben in de gemeenteraad, ‘zullen zes straten van naamgever veranderen. De nieuwe naamgevers hebben dezelfde achternaam maar een andere voornaam en een andere biografie.’
De burgemeester van Gdańsk, ook een liberaal, weigert vierkant de wet toe te passen, die hij zowel ‘absurd als strijdig met het principe van plaatselijke autonomie en de wil van de burgers’ noemt. De opstandige gemeenten zullen het moeten opnemen tegen de regioprefecten, die allemaal door PiS zijn benoemd toen de partij eind 2015 aan de macht kwam. De laatsten kunnen met de wet in de hand het omdopen van openbare plekken forceren als het Instituut voor Nationale Herinnering dat nodig acht.
Met het risico dat je straten met twee namen krijgt? Het nationalistische weekblad Gazeta Polska looft niettemin het Poolse ‘model’ en legt uit ‘hoe Polen Oost-Europa van de communistische smet zou moeten ontdoen’, met name Oekraïne, de Baltische staten en Moldavië.
De Franse 360.Sinds twintig jaar een begrip in de kiosk. Bijgenaamd het Pentagon van de journalistiek, omdat Courrier nauwlettend in de gaten houdt wat er over de hele wereld wordt geschreven door de media.
De onlangs overleden Russische oppositieleider Aleksej Navalny kreeg op 12 juni 2017 tienduizenden Russen op de been. Daarin deed hij denken aan een beroemde voorganger, aldus de krant Moskovski Komsomolets destijds.
Aleksej Navalny speelt een kat-en-muisspelletje met het Russische bewind. Dat doet hij zonder zich zorgen te maken over het lot van de muizen die hij verleidt en die het risico lopen tijdens het spel te worden verslonden. De betoging van 12 juni 2017 was natuurlijk maar een eenmalige gebeurtenis, het zoveelste gevecht in de lange en slopende oorlog die Navalny tegen het Kremlin voert. Maar op deze dag heeft hij ook definitief laten zien een echte politicus te zijn. Hij heeft zijn talenten laten schitteren, maar ook jammerlijk blijk gegeven van zijn gebreken.
Keuze uit het archief
Vrijdag werd bekend dat Aleksej Navalny op 47-jarige leeftijd in de gevangenis is overleden. Het wordt algemeen aangenomen dat zijn dood een politieke moord was die kan worden toegeschreven aan Vladimir Poetin. Navalny toonde zich een fel criticus van de Russische president en was vanwege zijn activisme veroordeeld tot negentien jaar gevangenisstraf.
De demonstratie van 12 juni 2017, waarbij tienduizenden Russen in verschillende steden protesteerden tegen corruptie en het regime van Poetin, was een van de grootste wapenfeiten van Navalny. Hij werd daarbij opgepakt, maar vergaarde ook grote bekendheid en populariteit. Moskovski Komsomolets benadrukte toen al het gevaarlijke spel dat de oppositieleider speelde. Volgens de Russische krant had Navalny veel weg van Lenin ‘vanwege zijn vastberadenheid, zijn vermogen om grote mensenmassa’s te motiveren en het systeem met een minimum aan middelen op zijn gevoeligste plek te raken’.
In 2020 werd hij tijdens een reis naar Duitsland ernstig ziek en verschillende landen stelden later vast dat hij was vergiftigd met novitsjok, een zenuwgas uit het Sovjettijdperk dat minstens één keer eerder was gebruikt bij een aanval op een vijand van het Kremlin.
Politiek is een spel dat een niet onbelangrijke dosis lef en elan vereist: je moet bereid zijn alles op het spel te zetten, onverwachte klappen uit te delen, je tegenstanders te misleiden. Aan de vooravond van 12 juni toonde Aleksej Navalny definitief aan dat hij over deze kwaliteiten beschikt. Het heeft Vladimir Poetin nooit aan vijanden en opponenten ontbroken. Maar zo’n steeds sterker wordende, zich voortdurend aanpassende tegenstander als Navalny in de zomer van 2017 is nieuw voor hem.
Het Kremlin van Poetin voelt zich thuis in zijn rol van kat die zijn slachtoffer in een hoek drijft, hem steeds minder bewegingsvrijheid gunt voordat hij ten slotte vernietigend uithaalt met zijn poot. Maar bij de snelle, wendbare Navalny lukt dat niet. Het bewind had bijna een op maat gemaakte politieke muizenval voor hem gezet. Maar het slachtoffer was al elders en maakte zich vrolijk over de manier waarop hij het mechanisme van de val onklaar had gemaakt.
Fascinerend
Ik weet nog steeds niet wat ik moet geloven van het verhaal dat er een verbod was om een voldoende sterke geluidsinstallatie op de Sacharov Avenue te plaatsen (wat door Navalny als excuus werd aangegrepen om de route van de betoging te verleggen). Maar dat doet er ook niet toe. Feit blijft dat Navalny erin is geslaagd zijn voordeel met de nieuwe situatie te doen en die tegen het bewind te gebruiken. Zijn vermogen om met geheel onverwachte ideeën te komen, zoals het verplaatsen van de betoging naar de Tverskaja Avenue in het centrum van de hoofdstad, om het strijdtoneel behendig naar zijn hand te zetten, is fascinerend. Ook al koester ik voor de man zelf geen enkele sympathie, toch kan ik een gevoel van bewondering niet onderdrukken.
Heel anders denk ik over zijn absolute onverschilligheid ten aanzien van de risico’s die hij zichzelf en anderen (vooral anderen) daarbij laat lopen. Het is waarschijnlijk overdreven te stellen dat Navalny met het verplaatsen van de betoging bewust een bloedbad heeft willen uitlokken. Maar als intelligente man, die zich als geen ander verschillende scenario’s kan voorstellen, had hij zijn ogen niet mogen sluiten voor het feit dat de gekozen optie het bewind er hoogstwaarschijnlijk toe zou dwingen geweld te gebruiken.
De gedachte dat men zoiets zomaar zou laten passeren, en daarmee de ‘legitimiteit’ van zijn idee zou erkennen, getuigt van een naïviteit die niet bij hem past. Hij weet heel goed dat het bewind zich geen gezichtsverlies kan permitteren, niet kan toestaan dat de situatie in de straten en op de pleinen uit de hand loopt. En los van de intriges van het Kremlin had Navalny moeten voorzien dat het organiseren van een massale protestbetoging op een verkeersader die al was opgetuigd voor het vieren van een nationale feestdag, onaanvaardbare veiligheidsrisico’s met zich mee zou brengen.
Waarom heeft hij, hoewel hij dat allemaal wist, toch dat risico genomen? Naar mijn mening had hij alles van tevoren uitgedacht, waarschijnlijk ook dat hij preventief in hechtenis zou worden genomen. Het enige gevaar dat hij in zijn eigen ogen liep was het mislukken van zijn betoging door een gebrek aan deelnemers. Alle andere scenario’s bleven voor hem binnen de grenzen van het aanvaardbare. Stel dat de machthebbers de aftocht zouden moeten blazen voor een ontketende menigte? Dat zou voor Aleksej Navalny het gedroomde scenario zijn geweest, waardoor hij het idool zou zijn geworden van een klein deel van de bevolking, iemand die een serieuze gooi naar macht en invloed deed. Stel dat de machthebbers geweld zouden gebruiken en zich lieten verleiden tot het verrichten van talloze arrestaties en het toebrengen van lichamelijk letsel? Daarvoor had Navalny vermoedelijk het volgende voorzien: alle verantwoordelijkheid afwijzen en de schuld leggen bij ‘machthebbers die een legitieme en vreedzame protestbeweging de kop indrukken’.
Nogmaals, ik verdenk hem niet van gewelddadige bedoelingen. Maar ik bespeur wel dat hij er vast van overtuigd is dat regels niet voor hem gelden. Het enige wat hij te allen tijde najaagt is het vervullen van zijn politieke wensen. Hij staat in zijn recht. Zijn wil is wet. En die absolutistische houding doet me denken aan een andere politicus uit onze geschiedenis, die zich in 1917 eveneens ‘openbaarde’: Vladimir Lenin.
We hebben al een Lenin gehad. Eén is wel genoeg
Natuurlijk gaat die vergelijking mank. Lenin had een plan om de maatschappij vanaf de grond opnieuw op te bouwen. Lenin had grote kennis van politiek en economie. Lenin zou nooit hebben geprobeerd om op een simpele feitelijke vraag van televisie-interviewer Xenia Sobtsjak zijn oppervlakkige kennis van het onderwerp te verhullen met retorische kunstgrepen. Navalny onderscheidt zich van Lenin door zijn gebrek aan serieuze ideologische bagage en het feit dat hij volstaat met het idee dat hij zelf aan de macht wil komen en de corruptie wil bestrijden, een idee dat in de huidige Russische situatie vooral neerkomt op de slogan: ‘Vóór het goede, tegen het kwaad!’
Toch zijn Navalny’s politieke talenten tot op zekere hoogte te vergelijken met die van Lenin, vanwege zijn vastberadenheid, zijn vermogen om grote mensenmassa’s te motiveren en het systeem met een minimum aan middelen op zijn gevoeligste plek te raken. Dat klinkt tegelijkertijd als een plichtmatig compliment en een waarschuwing aan het adres van de Russische politici. Binnen de grenzen van de redelijkheid zou de invloed van Aleksej Navalny een gunstig effect kunnen hebben op de politiek in ons land. Hij zou onze elite ertoe kunnen dwingen zich gedisciplineerder te gedragen en op het rechte spoor te blijven. Maar als hij op een dag ‘aan de knoppen’ zou komen te zitten en zich de bestuurlijke en politieke mechanismen zou toe-eigenen, dan zou hij de Russen moeten laten zien, net als Lenin in 1917, uit welk hout hij is gesneden. Ik geloof dat het maar beter niet zover kan komen. We hebben al een Lenin gehad. Eén is wel genoeg.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
