Muholi zet zich in tegen racisme en voor lhbti-rechten
Zanele Muholi (1972), een Zuid-Afrikaanse, visuele activist, heeft de prestigieuze Hasselblad Award gewonnen, meldt The Guardian, dat een interview met Muholi hield. De Zweedse fotografieprijs, een bedrag van bijna tweehonderdduizend euro, werd eerder uitgereikt aan Nan Goldin, Cindy Sherman, Wolfgang Tillmans en aan de Nederlandse fotograaf Rineke Dijkstra.
Muholi zet zich onder andere in tegen racisme en strijdt voor de rechten van de lhbti-gemeenschap waar hun deel van uitmaakt. Zelf opgegroeid onder de apartheid, in een land waar queer zijn nog altijd gevaarlijk is, combineert Muholi activisme met humor en verbeeldingskracht, zonder in somberheid te vervallen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hun bekendste project is Faces and Phases: een reeks portretten van zwarte lesbische en transgender individuen, met als doel de visuele LHBTI-geschiedenis van Zuid-Afrika te herschrijven. Eerder documenteerde Muholi in Only Half the Picture het leven van lesbiennes en slachtoffers van haatmisdrijven. De portretten spelen in op vooroordelen en hebben inmiddels galeries en musea veroverd die lang het domein waren van witte curatoren en kunstenaars.
Queer personen in Oeganda krijgen dagelijks te maken met intimidatie en geweld. Toch weigert Clare Byarugaba, een van de weinige uitgesproken lhbtiq+-activisten in het land, de hoop op te geven. ‘Als je ergens van houdt, vecht je ervoor.’
Ik ben geboren in een land waarvan ik hou maar dat niet van mij houdt, een land dat elk aspect van wie ik ben afwijst en mij probeert uit te wissen. De mensen die mij liefde en tolerantie hebben bijgebracht, zijn wantrouwig en bang geworden. Families verketteren en veroordelen hun lhbtiq+-kinderen. Zoals een vriend van me die uit de kast kwam en bijna werd overreden door zijn vader. Waarom? Omdat zijn vader liever een dode zoon had dan een homoseksuele zoon. Of zoals mijn moeder, die weigert mijn seksualiteit en mijn werk te erkennen en vaak zegt dat ze zou willen dat ik bankbediende was.
Straatgeweld houdt niet alleen maar in dat je gestenigd wordt op straat. Er is ook sprake van geweld als je, net als wij, elke dag in angst en onzekerheid leeft. Geradicaliseerde burgerwachten maken stelselmatig namen bekend van mensen uit de gemeenschap. Ik kan in Kampala niet over straat lopen of gebruikmaken van het openbaar vervoer. Mijn dagelijkse routine verandert voortdurend. Ik word continu bedreigd en moet noodgedwongen om de haverklap verhuizen. Zodra de politie tips heeft binnengekregen, valt ze safehouses binnen en gooit ze leden van de lhbtiq+-gemeenschap in smerige cellen; daar moeten ze onmenselijke en vernederende behandelingen ondergaan, zoals een verblijf in de isolatiecel en gedwongen visitaties, waaraan geen enkele bewijskracht te ontlenen valt. De politie heeft door de gemeenschap georganiseerde workshops stilgelegd en deelnemers gearresteerd.
Weinig dingen zijn gevaarlijker dan leiders zonder angst voor represailles
Toen ik in 2016 werd gearresteerd omdat ik het had gewaagd een pride-evenement te organiseren, kwam mijn advocaat net op tijd, voordat de politie me overleverde aan gedetineerde criminelen die schuimbekten van opwinding omdat ze de kans kregen om mij en anderen in de gevangenis een lesje te leren omdat we homoseksueel waren. Die nacht overleefde ik een corrigerende verkrachting.
De crisis waarmee mijn gemeenschap te maken heeft, is alleen maar erger geworden sinds de Oegandese president, die al bijna veertig jaar aan de macht is, in 2023 de ‘Anti-homoseksualiteitswet’ aannam. Deze draconische wet heeft, net als de anti-homowet uit 2013 die puur om technische redenen werd ingetrokken, de donkere kant blootgelegd van een steeds autoritairdere regering die vastbesloten is om bij wijze van afleidingsmanoeuvre en om populistische redenen een kwetsbare gemeenschap tot zondebok te maken. Weinig dingen zijn gevaarlijker dan leiders zonder angst voor represailles, die geen verantwoording hoeven af te leggen voor het feit dat ze bepaalde mensen als tweederangsburgers behandelen.
De nieuwe wet verhoogt de straf voor vrijwillige seksuele relaties tussen volwassenen van hetzelfde geslacht naar levenslang. De wet roept allerlei nieuwe misdrijven in het leven, zoals ‘gekwalificeerde homoseksualiteit’, waaronder ook consensuele seks met een persoon met een handicap valt, en waarvoor homoseksuele Oegandezen de doodstraf kunnen krijgen. Op ‘poging tot homoseksualiteit’ staat tien jaar gevangenisstraf. De wet stelt ‘het promoten van homoseksualiteit’ strafbaar; op elke vorm van verdediging van Oegandezen uit de lhbtiq+-gemeenschap staat een mogelijke gevangenisstraf van twintig jaar. Activisten, gezondheidswerkers en andere mensen riskeren lange gevangenisstraffen en hoge boetes als ze programma’s uitvoeren of hun steun betuigen. In de afgelopen anderhalf jaar hebben we ruim 1550 bevestigde gevallen van grove schending van de mensenrechten van Oegandese lhbtiq+-personen gedocumenteerd.
Je zult je wel afvragen: Clare, waarom verlaat je het land niet, als dat jou probeert uit te wissen?
Op 9 oktober 2024 was het 62 jaar geleden dat Oeganda onafhankelijk werd van de Britse overheersing, maar de anti-sodomiewetten uit het koloniale tijdperk zijn nooit ingetrokken. Bovendien lijdt de Oegandese lhbtiq+-gemeenschap onder een afschuwelijke vorm van herkolonisatie door een machtige anti-lhbtiq+-beweging. Radicaal-rechtse religieuze extremisten uit de VS, Sharon Slater van [de christelijke lobbygroep] Family Watch International, [koepelorganisatie] Agenda Europe en soortgelijke Russische propagandagroepen hebben – onder het mom van het promoten van familiewaarden – hun schadelijke anti-lhbtiq+-campagnes gepromoot via omgekochte experts in Oeganda en andere Afrikaanse landen. Daarmee is een minderheidsgemeenschap in gevaar gebracht die enkel en alleen vanwege haar anders-zijn als een schandvlek wordt gezien.
Je zult je wel afvragen: Clare, waarom verlaat je het land niet, als dat jou probeert uit te wissen? Maar als je ergens van houdt, vecht je ervoor, vecht je om erbij te horen, vecht je voor de vrijheden die autoritaire regimes niet willen geven, vecht je omdat zo veel gemeenschappen over de hele wereld moeten vechten. Ik ben geen uitzondering. Ik vecht omdat ik wil dat degenen die na mij komen een zachtere landing krijgen, een ander Oeganda leren kennen. Ik geloof in de Afrikaanse cultuur van ubuntu, medemenselijkheid; in mijn taal zeggen we Omuntu, Nomuntu ahabwa bantu, dat betekent in wezen ‘een persoon is een persoon door andere personen’. Ubuntu is fundamenteel inclusief en gaat over respect, tolerantie en zorg voor je familie, vrienden en buren.
Vanwege de eindeloze haat tegen de lhbtiq+-gemeenschap zou het makkelijk voor me zijn om te zeggen dat mijn broeders en zusters barbaars zijn, en dat ze niet zullen veranderen. Maar de ruggengraat van mijn activisme is optimisme en hoop. Oegandezen hebben geleerd te haten, maar ik geloof dat de geest van respect, broederschap, tolerantie en acceptatie niet dood is onder mijn volk.
Een veilige plek
Via PFLAG-Uganda, dat ik heb opgericht, probeer ik Oegandezen te helpen hun homofobie af te leren en mensen die anders zijn weer te accepteren. Daarnaast creëer ik een veilige plek voor gezinnen om een stevige basis te leggen voor de ondersteuning van hun lhbtiq+-kinderen, daar waar dat het belangrijkst is: thuis.
Met de strategische procesvoering van [non-profitorganisatie] Chapter Four strijden we tegen institutionele ongelijkheid en discriminatie. Met onze belangenbehartiging proberen we het bewustzijn over het lot van de lhbtiq+-gemeenschap te vergroten, in de hoop de gevaarlijke gevolgen van de door de staat gesteunde homofobie en transfobie in Oeganda te beperken. Samen met onze internationale partners proberen ervoor te zorgen dat overheids- en niet-overheidsactoren grove schendingen van de mensenrechten in de portemonnee gaan voelen, door gerichte sancties en een herziening van de voorwaarden van buitenlandse steun te eisen.
Onze roep om gerechtigheid en vrijheid weerklinkt op het hele Afrikaanse continent. We eisen dat Oeganda zijn internationale en regionale verplichtingen op het gebied van mensenrechten nakomt, omdat Oeganda van alle burgers is.
Door deze haatdragende wet word ik elke dag wakker in de wetenschap dat het land waar ik ben geboren en opgegroeid, een land dat ik als vreedzaam beschouwde, waar we hebben geleerd om van elkaar te houden en tolerant tegenover elkaar te zijn, mijn bestaan ontkent.
Ze schelden me uit voor van alles en nog wat: een economische saboteur, een lesbische huursoldaat, een gekwalificeerd homoseksueel, een leider van een verloren generatie, een verspilling van vrouwelijkheid. Ik draag al deze namen als een ereteken. Ze betekenen dat ik iets belangrijks doe. Van fatsoenspolitiek is behalve de onderdrukker nooit iemand beter geworden. Keurige vrouwen schrijven tenslotte immers nooit geschiedenis.
Ik verlang naar een tijd waarin ik, op reis in een willekeurig Afrikaans land, de geest van ubuntu kan voelen. Ik wil acceptatie zien en solidariteit en liefde voelen. Ik wil er kracht uit kunnen putten. Ik wil mijn hoop nieuw leven inblazen dat Oegandezen ooit de vrijheden zullen hebben die ik in Noord-Amerika zie. Ik wil gevierd worden als mijn meest authentieke zelf, zonder alle voorwaarden die erbij komen kijken als je moet voldoen aan de grillen van de meerderheid.
Ik smeek de lezers om Oeganda in de gaten te blijven houden. Ik smeek jullie om morele, financiële en technische steun te blijven bieden aan activisten en organisaties die daar aan het werk zijn. Jullie solidariteit zal ons helpen om de vrijheid te verkrijgen waarvoor we zo hartstochtelijk vechten. Tot die tijd blijf ik een seksuele outlaw. Ik blijf me verzetten tegen de dominante cultuur. Ik blijf me verzetten tegen opgelegde heteroseksualiteit. Ik blijf werken vanuit hoop.
Clare Byarugaba is een van de weinige openlijke lhbtiq+-activisten in Oeganda. In haar rol als Diversity, Equity and Inclusion Officer bij Chapter Four Uganda heeft ze de allereerste Parents and Families of LGBTIQ children (PFLAG-Uganda) opgericht, een baanbrekend maatschappelijk project dat tot doel heeft dialoog en verzoening tussen lhbtiq+-personen en hun familieleden te bevorderen.
De oppositie vreest dat het land afglijdt naar een dictatuur
Maandag nam het parlement van Hongarije met een grote meerderheid (140 voor, 21 tegen) een amendement aan dat in de grondwet het bestaan van alleen het mannelijke en vrouwelijke geslacht en het primaat van kinderrechten boven alle andere vastlegt. De nationalistische premier Viktor Orbán, die in maart een ‘grote schoonmaak met Pasen’ beloofde tegen zijn rivalen die als ‘bedwantsen’ werden bestempeld, heeft ook een wettekst doorgedrukt waarin staatsburgers met dubbele nationaliteit worden weggezet als ‘verraders van de natie’, die mogelijk gericht is tegen financier en filantroop George Soros.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De oppositie vreest dat het land, dat onlangs het gebruik van gezichtsherkenning bij demonstraties heeft toegestaan, afglijdt ‘naar een ware dictatuur, zoals in Rusland gebeurt’, aldus het onafhankelijke parlementslid Ákos Hadházy, geciteerd door de Frankfurter Allgemeine Zeitung. In de vergaderzaal ontvouwden parlementsleden van de oppositie een spandoek uit protest, terwijl buiten het gebouw honderden demonstranten scandeerden: ‘We laten ons niet veranderen in het Rusland van Poetin.’
Het Oegandese parlement heeft een anti-lhbti-wet aangenomen die het al strafbaar maakt om je als queer te identificeren. The Daily Maverick sprak met Oegandezen over de wet en hoe die hun leven en dat van andere leden in de lhbti-gemeenschap beïnvloedt.
Op dinsdag 21 maart, dezelfde dag dat in Zuid-Afrika de Dag van de Mensenrechten werd gevierd, nam het Oegandese parlement een wet aan die grove mensenrechtenschendingen mogelijk maakt tegenover de queer gemeenschap in het land. Deze wet moet het bevorderen van homoseksualiteit en het overwegen van homoseksuele handelingen strafbaar maken. Hoewel de wet drie weken geleden door het parlement werd aangenomen, moet hij nog door president Yoweri Museveni worden ondertekend.
Frank Mugisha, een Oegandese lhbti-activist, zegt in een interview met DemocracyNow dat er verschillende redenen kunnen zijn waarom de president nog afwacht. Zo zouden lokale activisten en het maatschappelijk middenveld hem verzoeken de wetgeving niet te snel te ondertekenen vanwege de mogelijk heftige reacties en consequenties.
De Oegandese anti-lhbti-wetgeving komt op een moment waarop homofobe en transfobe wetgeving wereldwijd in opkomst lijkt. In de VS bijvoorbeeld zijn dit jaar alleen al minstens 417 anti-lhbti-wetsvoorstellen geïntroduceerd.
Voordat de nieuwe wet werd aangenomen, bestond in Oeganda al lange tijd vijandigheid jegens homoseksualiteit. Het is niet het eerste wetsvoorstel dat homofobie in het land probeert vast te leggen.
Privé
Natukunda (een pseudoniem, want ze wil anoniem blijven) identificeert zich als panseksueel. Hoewel ze deel is van de Oegandese diaspora in Zuid-Afrika, brengt ze nog steeds veel tijd door in Oeganda, vooral sinds haar ouders in 2019 terug verhuisden naar Kampala.
‘Natuurlijk hou ik van Oeganda. Mijn ouders komen er vandaan en het is een prachtig land met fijne mensen. Dat het land de Antihomoseksualiteitwet aanneemt is erg teleurstellend, want nu zit ik helemaal klem. Ik zou me willen identificeren als Oegandees, maar dat kan niet verenigd worden met wie ik echt ben, en in het bijzonder met mijn seksualiteit.
‘Behalve mijn broers en zussen wist niemand in Oeganda dat ik queer was. Zelfs mijn ouders niet – zij weten het nog steeds niet. Dus ik stond thuis gewoon bekend als hetero. Sterker nog, er werd nooit over seksualiteit gesproken, omdat Afrikaanse families het daar niet echt over hebben.’
In Zuid-Afrika voelde Natukunda zich in staat haar seksualiteit te uiten.
‘In Oeganda zag ik soms mensen – zowel mannen als vrouwen – tot wie ik me aangetrokken voelde, maar ik handelde er nooit naar. Ik hield het voor mezelf. Die kant uitte ik alleen hier in Zuid-Afrika,’ zegt ze.
‘Stel je voor dat ik nu in Oeganda ben en iemand leuk vind. Dan kan ik mijn affectie alleen maar tot uiting brengen als ik in een bar of nachtclub ben die behoorlijk ondergronds is, waar het donker is en waar anderen zich comfortabel voelen in de buurt van queer mensen. Anders houd je het privé.’
Natukunda weet nog goed dat ze in een Oegandese stad twee mannen hand in hand over straat zag lopen, met een glimlach op hun gezicht. Iedereen stopte om hen aan te staren.
‘Ik heb mijn ouders al verschillende keren verteld dat ik wel van mijn familie houd en zo, maar dat ik me er niet op mijn gemak voel’
Ze zegt dat migranten die naar huis terugkeren voor heel uitgesproken uitdagingen komen te staan: in het buitenland kunnen ze openlijk hun seksualiteit tonen, terwijl homoseksuele mensen hun seksuele voorkeur in Oeganda altijd verborgen moeten houden. Als ik nu naar huis ga, is het dan echt veilig? vraagt ze zich af.
Maar volgens haar is het belangrijk is om nog geen ophef te maken over de situatie in Oeganda, aangezien Museveni het wetsvoorstel nog moet ondertekenen.
Dembe (een pseudoniem, want hij wil anoniem blijven) is Oegandees en queer.
‘Ik weet nog dat ik tijdens mijn tienerjaren besloot af te komen van de “Oegandeesheid” van mijn identiteit. Ik had het gevoel dat die niet strookte met mijn queerness, en ik wist dat ik die niet kon veranderen. Dus probeerde ik de band met mijn Oegandese identiteit zwakker te maken.’
‘Om een voorbeeld te geven: de moedertaal van mijn ouders, en ook die van mij, is Loeganda. Maar in mijn tienerjaren begon ik uitsluitend Engels met ze te spreken. Ik wilde niet meer proberen de taalkundige of culturele band met Oeganda in stand te houden.’
Mukasa (een pseudoniem, want hij wil anoniem blijven) is een mensenrechtenadvocaat die gespecialiseerd is in gelijke rechten. Daartoe behoren de rechten van mensen met een beperking, migranten en leden van de lhbti-gemeenschap. Hij identificeert zich als queer en maakt deel uit van de Oegandese diaspora in Zuid-Afrika.
Hij zegt dat zijn ouders, die ook in Zuid-Afrika wonen, minstens één keer per jaar naar Oeganda gaan om familie te zien, meestal rond Kerstmis. ‘Ik heb mijn ouders al verschillende keren verteld dat ik wel van mijn familie houd en zo, maar dat ik me er niet op mijn gemak voel. Ik voel me niet veilig genoeg om terug te keren naar Oeganda. Ik blijf in Zuid-Afrika en vier Kerst zonder mijn familie,’ zegt Mukasa.
Hij vertelt dat het pijnlijk is om afstand te nemen van zijn Oegandese identiteit. ‘Het is erg treurig om te bedenken dat mijn banden met mijn familieleden, mijn cultuur en mijn geschiedenis hierdoor minder sterk worden.’
Zijn ouders zijn van plan terug te keren naar Oeganda. Dat heeft hem aan het denken gezet: ‘Als ik op een dag een gezin zou hebben en met een man zou trouwen, kan ik ze dan meenemen naar Oeganda zodat ze mijn ouders kunnen ontmoeten? Als mijn ouders overlijden en begraven worden in Oeganda, kan ik dan een begrafenis bijwonen zonder dat mijn veiligheid in gevaar komt? Als mijn ouders ziek worden, kan ik dan teruggaan om bij ze te zijn? Zulke angsten komen bij me boven.’
Roofdieren
Mukasa vindt de manier waarop er over de nieuwe wet gesproken wordt vreemd. Oegandese wetgevers zeggen dat de wet bedoeld is om ‘traditionele Afrikaanse waarden’ te beschermen, wat het idee in stand houdt dat homoseksualiteit en andere vormen van queer-zijn per definitie anti-Afrikaans zijn.
‘Er worden veel argumenten aangevoerd om het wetsvoorstel te rechtvaardigen. Veel daarvan verwarren homoseksualiteit met pedofilie. Een van de definities van agressieve homoseksualiteit die in het wetsvoorstel voorkomt, is bijvoorbeeld seks met een minderjarige zonder diens toestemming. Dat heeft helemaal niets te maken met homoseksualiteit, maar mensen lijken het idee te hebben dat vooral homoseksuele mannen een soort roofdieren zijn die op je kinderen jagen. Dat we gevaarlijk zijn.
Een ander beeld dat men van queer-zijn heeft is dat het uit het Westen is geïmporteerd, of dat het gedrag is dat men in het Westen heeft aangeleerd. Of dat mensen homoseksueel worden door naar films of series op DStv [een tv-zender in zuidelijk Afrika] en Netflix te kijken. Er zijn altijd al homoseksuele Afrikanen geweest.’
Mukasa geeft het voorbeeld van een Oegandese monarch, koning Mwanga II, die van 1884 tot 1888 regeerde. Er zijn historische bewijzen dat de koning queer was, zodat bekend is dat queerness zelfs in het prekoloniale Oeganda voorkwam.
In meer dan dertig Afrikaanse landen zijn homoseksuele relaties verboden
Antihomowetten en beeldvorming rondom homoseksualiteit blijven niet beperkt tot Oeganda. In meer dan dertig Afrikaanse landen zijn homoseksuele relaties verboden. Mukasa legt uit hoe de nieuwe Oegandese wet andere Afrikaanse landen zou kunnen beïnvloeden. ‘Het lijkt alsof sommige landen zich hebben laten inspireren door Oeganda, en dat is verontrustend. Een Keniaans parlementslid zei onlangs dat hij een soortgelijk wetsvoorstel wil indienen, wat betekent dat hij min of meer kopieert wat er in Oeganda gebeurt.’
We zijn blij dat het wetsvoorstel wereldwijd aandacht krijgt en wordt veroordeeld. Ik denk dat het maatschappelijke middenveld in Afrika en vooral Zuid-Afrika een unieke en invloedrijke rol kan spelen. Want, zoals ik al eerder zei: het idee bestaat dat homoseksualiteit on-Afrikaans en geïmporteerd is, dat het westers gedrag is.
Maar als Afrikanen in Zuid-Afrika en op het hele continent zich ook uitspreken tegen wat er gaande is, wordt dat verhaal ondermijnd. Het zou laten zien dat Afrika geen monoliet is – dat we niet allemaal homofoob zijn of geloven dat homoseksueel gedrag in strijd is met onze cultuur.’
De premier van Singapore kondigde zondag in zijn jaarlijkse beleidstoespraak aan dat hij ‘een archaïsche wet die seks tussen mannen strafbaar stelt’ zou intrekken. Tegelijkertijd beloofde Lee Hsien Loomg ‘de grondwet te wijzigen om de huidige wetten’ die het homohuwelijk verhinderen te beschermen, schrijft The South China Morning Post.
De intrekking van de wet, die dateert uit de Britse koloniale tijd, zal ‘de wet in overeenstemming brengen met de veranderende opvattingen’, zei hij, maar ‘de meeste Singaporezen willen niet dat de intrekking van de wet een drastische verandering in onze moraal teweegbrengt’. Een wijziging van de grondwet zal daarom het heteroseksuele huwelijk ‘verankeren’, zodat het niet via de rechter kan worden aangevochten.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
