De Amerikanen zouden serieus moeten nadenken over het weghalen van hun luchtmachtbasis uit Turkije, schrijft het blad Foreign Policy. Dat zou een krachtige waarschuwing zijn aan president Erdogan dat ze hun belangen niet onbeperkt laten gijzelen.
Houston, we have a problem. En niet zo’n kleintje. Langzaam maar zeker stevent Turkije af op rampspoed. De wegwijzers spreken boekdelen. We gaan richting despotisme, terrorisme, burgeroorlog. Aan de horizon doemen scenario’s op als ‘mislukte staat’ en ‘gedwongen opdeling’. De dag lijkt niet ver meer dat Amerikaanse beleidsmakers zich met de grootst mogelijke tegenzin moeten buigen over de vraag wat te doen met een NAVO-bondgenoot die volledig van het rechte pad is geraakt.
De deprimerende en kennelijk onomkeerbare verwording van Turkije tot een autocratie voltrekt zich in rap en mogelijk steeds sneller tempo.
Erdogans uit 2013 stammende belofte van een wapenstilstand met de PKK is allang vervlogen. De Turkse president verbrak die toen hem duidelijk werd dat zijn despotische ambities beter waren gediend door nationalistische gevoelens tegen het Koerdische terrorisme aan te wakkeren dan door een netelig vredesproces voort te zetten. Maar de prijs die Turkije op de lange termijn zal moeten betalen voor Erdogans kortetermijnwinst dreigt behoorlijk hoog te worden – niet alleen in termen van verloren levens en verwoeste eigendommen, maar ook vanwege een hele generatie radicaliserende Koerden in het zuidoosten van het land, die er steeds dieper van overtuigd raken dat het Turkse staatsbestel hun geen toekomst biedt.
Erdogan is tot het oordeel gekomen dat de opkomst van de Syrische Koerden een dodelijke bedreiging is die met alle middelen moet worden neergeslagen – ook al betekent dit dat soennitische jihadisten van allerlei soort, waaronder IS, worden ontzien.
Schaamteloos
Daarmee is de neerwaartse spiraal van Turkije nog niet afdoende beschreven. Erdogan drukte onlangs een wet door die de immuniteit van parlementariërs opheft. Dat deed hij enkel en alleen om leden van de pro-Koerdische Democratische Volkspartij, de HDP, te kunnen vervolgen wegens vermeende banden met de PKK. Ook steeds meer journalisten, academici en activisten worden beschuldigd van steun aan het terrorisme, omdat ze het hebben gewaagd vraagtekens te zetten bij het beleid van Turkije ten aanzien van de Koerden en de oorlog in Syrië. Nog orwelliaanser: bijna tweeduizend mensen zijn beschuldigd van het misdrijf dat ze Erdogan hebben beledigd.
Schaamteloos waren Erdogans dreigementen om de stroom vluchtelingen uit Turkije zo te manipuleren dat hij de EU voordelen kon afpersen als ruime financiële bijstand en visumvrij reizen voor Turken. ‘We kunnen de poorten naar Griekenland en Bulgarije op elk gewenst ogenblik openzetten en de vluchtelingen in de bus laten stappen,’ waarschuwde Erdogan de ambtenaren van de EU eind 2015. ‘We kunnen tegen de Europeanen zeggen: Sorry, we zetten de deuren open en zeggen dag tegen de migranten.’
Erger nog: Erdogan ‘gelooft in een radicale islamitische oplossing voor de problemen in de regio’. En: ‘de komst van terroristen naar Europa maakt deel uit van de Turkse politiek’, aldus de Jordaanse koning Abdoellah II in een briefing achter gesloten deuren aan Amerikaanse Congresleden, in januari van dit jaar.
Ook buiten de Turkse landsgrenzen wakkert zijn beleid extremisme en terrorisme aan: in Syrië en de rest van het Midden-Oosten, maar inmiddels ook in Europa
Erdogan is behalve een mislukking ook een groeiende bedreiging van Amerikaanse belangen. Hij ondermijnt niet alleen het welzijn en de stabiliteit van Turkije, een belangrijk lid van de NAVO, ook buiten de Turkse landsgrenzen wakkert zijn beleid extremisme en terrorisme aan: in Syrië en de rest van het Midden-Oosten, maar inmiddels ook in Europa. Het land dat een betrouwbaar bolwerk van veiligheid en stabiliteit op de zuidflank van de NAVO zou moeten zijn, is hard op weg een groot gevaar te worden voor de democratische waarden en – nog belangrijker – de belangen van de alliantie.
Hoe moeten de VS Erdogan tegemoet treden? Dat hij Amerikaanse en Europese kritiek meesterlijk in zijn voordeel weet om te zetten, is nu wel bekend. Het opvoeren van antiwesterse retoriek is een vast onderdeel geworden van zijn politieke overlevingsstrategie.
Het moet gezegd, de Amerikaanse regering durft Erdogan de laatste tijd steviger aan te pakken. Dat blijkt uit Obama’s kritiek op het Turkse optreden tegen buitenlandse strijders. Washington zou echter drastischer maatregelen moeten overwegen. Het zou moeten nadenken over een geschikte vervanging voor Incirlik, de Turkse luchtmachtbasis die al jaren heel belangrijk is voor Amerikaanse en NAVO-operaties inzake Irak en Syrië.
Ongetwijfeld heeft de afhankelijkheid van Incirlik de Amerikaanse tegenzin vergroot om de destructieve politiek van Erdogan aan de kaak te stellen, waardoor hij veel speelruimte heeft gekregen. Hij kon het zich zelfs veroorloven om, ondanks dringend Amerikaans verzoek, vluchten vanuit Incirlik pas toe te staan toen de oorlog tegen IS al een jaar aan de gang was. En dan ging die toestemming ook nog gepaard met zijn controversiële beslissing de oorlog van Turkije tegen de PKK te hervatten.
Woekercel
Een besluit om alternatieven voor Incirlik te onderzoeken zou een krachtige waarschuwing zijn aan Erdogan dat de Amerikanen hun belangen niet onbeperkt laten gijzelen door zijn riskante politiek. Dat ze bereid zijn hun geld te zetten op betrouwbaarder en bereidwilliger partners. Iraaks-Koerdistan, de Verenigde Arabische Emiraten en Jordanië staan mogelijk boven aan de lijst.
Het probleem van Erdogans Turkije heeft zich in de loop der jaren opgebouwd. En jarenlang hebben Amerikaanse functionarissen geprobeerd de kwestie te negeren. Tegen beter weten in hoopten ze dat het allemaal zou meevallen, of dat het probleem zichzelf zou oplossen, en dat ze dus geen moeilijke beslissingen hoefden te nemen ten aanzien van een historische bondgenoot die toevallig een van de belangrijkste geostrategische gebieden ter wereld controleert.
Het mocht niet zo zijn. Het probleem Erdogan verdiept zich alleen maar, breidt zich uit als een woekercel, en brengt Amerikaanse belangen steeds verder in gevaar.
Vroeger of later komt hiervoor waarschijnlijk de rekening. De VS moeten nu al voorbereidingen treffen om de schade te beperken.
Auteur: John Hannah
Vertaler: Carl Stellweg
Foreign Policy
Verenigde Staten | tweemaandelijks tijdschrift | oplage 106.000
Wetenschappelijk tijdschrift, opgericht in 1970 om het ‘debat te stimuleren over belangrijke kwesties van de Amerikaanse buitenlandse politiek’. Sinds 2008 eigendom van The Washington Post.