Martin Selmayr, kabinetschef van Jean-Claude Juncker, is een van de machtigste mannen van Brussel. Met zijn brute managementstijl jaagt hij iedereen in de gordijnen en heeft hij volgens zijn vijanden de Europese Commissie omgevormd tot een versie van House of Cards. Toch erkennen ook zij dat hij wel resultaten boekt.
Martin Selmayr gelooft oprecht in de democratie, en toch fungeert hij bij de Europese Commissie niet als bewaker van het debat, maar als de meedogenloze vuist van de koning, die nergens voor terugdeinst om zijn ideaal te beschermen: een verenigd en vrij Europa.
Als een ijzeren vuist. Of misschien een gepantserde bulldozer. In zijn rol van kabinetschef van Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker heeft Selmayr de afgelopen twee jaar de gevestigde orde in de EU tot verbazing en woede gedreven. Hij is de poortwachter die zelfs de hoogste commissarissen slechts beperkt toegang gunt tot zijn baas. Hij is de vertegenwoordiger van het gezag, die op vrijwel elk initiatief het stempel van Juncker (of van zichzelf) drukt en iedereen opzij schuift die het daar niet mee eens is. Collega’s zeggen dat ze hem niet vertrouwen. Ondergeschikten zeggen dat ze bang voor hem zijn. Nu al hebben een vicevoorzitter en verscheidene hooggeplaatste medewerkers van de Commissie ontslag genomen, uit onvrede over zijn autoritaire greep op de Commissie, die hij uit naam van Juncker onverbiddelijk heeft omgevormd tot een uiterst hiërarchisch instituut. ‘Híj is de voorzitter,’ zegt Selmayr zelf tijdens een interview in zijn kantoor op de dertiende verdieping van het Berlaymontgebouw [het hoofdkantoor van de Europese Commissie]. ‘Hij zet de politieke lijnen uit en de anderen moeten volgen.’
Met moeite heeft de Commissie-Juncker een paar magere resultaten weten te behalen, zoals onlangs het handelsverdrag met Canada, dat nog bijna gedwarsboomd werd, of het plan om een eind te maken aan de kosten voor dataroaming, dat ingetrokken en opnieuw opgesteld moest worden. Andere beloften die Juncker voor zijn uitverkiezing in 2014 heeft gedaan, zoals een handelsovereenkomst met de VS, lijken weinig kans van slagen te hebben. ‘Een sterk voorzitterschap van de Commissie kan best werken,’ zegt een hoge EU-functionaris. ‘Maar het wordt een probleem als dat sterke voorzitterschap geen goede besluiten neemt.’ Net als de meeste mensen in Brussel wil deze hoge functionaris alleen onder voorwaarde van anonimiteit over Junckers kabinetschef praten, uit angst voor politieke represailles. In zijn ogen zou de hardhandige managementstijl van Selmayr misschien te rechtvaardigen zijn, als die ook werkelijk solide resultaten opleverde. ‘Natuurlijk heb je vijanden als je eenmaal aan de macht bent. Het probleem met Martin is dat hij geen vrienden heeft. Dat kan betekenen dat hij zijn hand heeft overspeeld.’
Selmayr zal de eerste zijn om toe te geven dat hij er niet op uit is om vrienden te maken. De enige mening die voor de 45-jarige Duitse jurist telt, is die van zijn baas. ‘De voorzitter heeft macht,’ zegt hij. ‘Mijn macht bestaat niet. Die is alleen maar een afgeleide van wat de voorzitter mij opdraagt.’
De grote en vaak polariserende rol die Selmayr in de top van het Berlaymont speelt, blijft meestal onzichtbaar achter de schermen, onderwerp van gefluister in de wandelgangen, van off the record-telefoontjes en privégemopper onder collega’s. Maar eind vorige maand werd die rol heel even zichtbaar, toen vicevoorzitter Kristalina Georgieva – verantwoordelijk voor de financiën en personeelszaken van de Commissie – haar vertrek aankondigde. Die stap kwam, zoals ze zelf zei, deels voort uit frustratie over Selmayrs autoritaire stijl van leidinggeven en over het feit dat Juncker eenzijdig besluiten neemt, zonder dat zelfs de hoogste commissarissen ervan op de hoogte zijn.
Zelf heeft Selmayr niet het idee dat Georgieva met boze gevoelens vertrekt. ‘We hebben haar altijd gesteund. Zij heeft ons altijd gesteund,’ zegt hij. Selmayr geeft toe dat Juncker minder overleg pleegt met zijn collega’s dan sommigen misschien graag zouden zien. Maar volgens hem zijn sommige commissarissen daar zelf debet aan: ze hebben vertrouwelijke informatie gelekt en dat is de reden waarom de voorzitter minder met anderen kan delen. ‘Dus dat beperkt soms de mogelijkheid tot overleg.’
Bliksemcarrière
Selmayr is geboren in Bonn en groeide op in Karlsruhe, waar zijn vader, inmiddels gepensioneerd jurist, in hoog aanzien stond als universiteitsbestuurder. De kiem van zijn liefde voor het Europese project, zegt hij zelf, werd gelegd toen hij als tiener met zijn opa van moederskant, Heinz Gaedecke, een bezoek bracht aan de slagvelden en militaire begraafplaatsen van Verdun. Zijn opa zei tegen hem dat het de plicht van zijn generatie was om een herhaling van de fouten uit het verleden te voorkomen.
‘De vrede beschermen, de welvaart beschermen, de fundamentele vrijheden beschermen, dat zie ik als een goede reden om elke dag je bed uit te komen,’ zegt Selmayr in zijn kantoor, waar achter zijn bureau een ingelijst, geannoteerd exemplaar hangt van de Schumanverklaring, het voorstel uit 1950 om de Franse en Duitse kolen- en staalproductie onder één gezag te brengen, een eerste, belangrijke stap op weg naar de moderne EU.
Selmayr mag een ware gelovige zijn, hij is ook een zeer ambitieus man, die in tien jaar tijd een bliksemcarrière heeft gemaakt, van woordvoerder voor de commissaris van Informatiemaatschappij en Media tot kabinetschef voor de Commissievoorzitter – een opmerkelijke opmars door de eurocratie, waar anderen tientallen jaren over zouden hebben gedaan. Selmayrs eerste baan na zijn afstuderen was bij de Europese Centrale Bank. Hij ziet zichzelf als academicus en ambtenaar tegelijk, en op zijn visitekaartje staat dan ook ‘Professor Dr. Martin Selmayr’. Maar nog bepalender voor zijn carrière was de stage die hij tijdens zijn studie liep bij het Duitse mediaconcern Bertelsmann. Daar leerde hij Elmar Brok kennen, het invloedrijke Duitse Europarlementslid en een zwaargewicht binnen de Europese Volkspartij. Selmayr vertelt dat hij zich nog als de dag van gisteren herinnert hoe hij kennismaakte met Brok, die in die tijd midden in de onderhandelingen over het Verdrag van Amsterdam uit 1997 zat. In dat verdrag werd onder andere een gemeenschappelijk Europees veiligheids- en buitenlands beleid opgezet. Selmayr moest Brok wat documenten gaan brengen, en die wachtte hem op op de binnenplaats van het Commissiehoofdkwartier in het Berlaymontgebouw. ‘Ik was diep onder de indruk dat ik de kans kreeg iemand te ontmoeten die bezig was met onderhandelingen over een nieuw verdrag voor de Europese Unie.’
Brok werd voor Selmayr een mentor en een soort politieke peetvader. Het was op Broks voorspraak dat Selmayr hoofd van de Bertelsmannvestiging in Brussel werd en het was ook Brok die hem uiteindelijk samenbracht met Juncker.
De meeste voorzitters kiezen hun kabinetschef. Selmayr was in veel opzichten een kabinetschef op zoek naar een voorzitter. Selmayr klom op tot medewerker en later kabinetschef van de ervaren eurocommissaris Viviane Reding, die net als Juncker uit Luxemburg kwam. Selmayr stoomde haar klaar voor een mogelijke gooi naar het Commissievoorzitterschap en bouwde voor haar een imago als warm voorvechtster van de ‘Verenigde Staten van Europa’.
Uiteindelijk stelde Reding zich niet kandidaat voor die topfunctie, deels omdat de leiders van de Europese Volkspartij, onder wie Brok, meer brood zagen in Juncker, die in 2013 aftrad, na negentien jaar premier van Luxemburg te zijn geweest.
‘Om de Commissie in de hand te houden heb je een bruut nodig, en dat is hij’
Tijdens ons interview vertelt Selmayr dat hij, toen Reding in december 2013 had besloten zich niet kandidaat te stellen voor het voorzitterschap, plannen ging maken voor zijn eigen toekomst buiten de Commissie. Hij kon een baan krijgen bij de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling. Maar tot zijn verrassing bevalen collega’s, onder wie Brok, hem aan als leider van Junckers campagne. ‘Ik had heel andere plannen voor mijn leven,’ zegt hij. ‘Ik zou er een maand tussenuit gaan, op vakantie naar Spanje met mijn vrouw.’
Brok wist dat Selmayr warm voorstander was van een meer politiek voorzitterschap, en om dat te bereiken moesten vooraanstaande kandidaten – van elke partij een ‘Spitzenkandidaat’ – tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement campagne voeren. De Spitzenkandidaat van de partij met de meeste stemmen zou voorzitter van de Commissie worden.
De eerste keer dat deze strijd om het voorzitterschap plaatsvond, moest Juncker het opnemen tegen de kandidaat van de sociaaldemocraten, Martin Schulz, met wie hij al jaren bevriend was. Als Junckers campagneleider ontwikkelde Selmayr een vijfpuntenprogramma en organiseerde hij campagnebijeenkomsten in heel Europa. ‘Hij was de juiste persoon om die campagne te leiden,’ zei Brok. ‘Hij is een goed bestuurder, een goede woordvoerder, een academicus met een scherp politiek inzicht.’
Het resultaat van die verkiezing is echter niet bindend: nog steeds moet de Europese Raad een voorzitter nomineren die dan door het parlement moet worden goedgekeurd. In het geval van Juncker voelde de Duitse bondskanselier Angela Merkel er aanvankelijk niets voor om zijn kandidatuur te steunen. Maar door Juncker aan het Duitse publiek te presenteren als dé Duitse Spitzenkandidaat en na de Europese verkiezingen te hameren op de legitimiteit daarvan, was Selmayr Berlijn een slag voor. Toen Merkel zich realiseerde wat er gebeurd was, was het al te laat. Berlijn kon niet anders dan Juncker ondersteunen. Volgens anderen was Brok zelfs nog pragmatischer: ‘Maak je geen zorgen,’ zei hij volgens een EU-ambtenaar een keer tegen Juncker. ‘Om de Commissie in de hand te houden heb je een bruut nodig, en dat is hij.’
Cv Martin Selmayr:
1997-2000 Medewerker aan de universiteit van Passau
1998-2000 Juridisch adviseur Europese Centrale Bank
2001-2004 Juridisch medewerker en hoofd van het Brusselse kantoor van uitgeverij Bertelsmann
2004 Woordvoerder Europese Commissie onder Viviane Reding
2010-2014 Kabinetschef van Viviane Reding
2014 Leider verkiezingscampagne van Jean-Claude Juncker
2014-2017 Kabinetschef van Jean-Claude Juncker
Selmayr mag dan een krachtige persoonlijkheid bezitten, hij komt niet intimiderend over. Hij heeft een jongensachtig gezicht, een vlotte glimlach en de slanke vingers van een pianist; zijn handdruk is eerder een reverence dan een buiging.
Bewonderaars beschrijven hem als een messcherp jurist, een uitstekend manager en een toegewijd bewonderaar van de participatiedemocratie en de Europese Unie, die uit zijn hoofd kan citeren uit de verdragen van Maastricht, Amsterdam en Lissabon. Volgens critici is hij een manipulatieve bullebak, die liever beveelt dan debatteert en de Commissie tot een Brusselse versie van House of Cards heeft gemaakt, waarin handelsoverleg, fiscaal beleid en zelfs migratiecijfers zijn omgeven door intriges.
Selmayr kan heel charmant zijn en diplomaten om zijn vinger winden. Hij kan ook angstaanjagend zijn, als hij woedend uitbarst tegen nietsvermoedende medewerkers – altijd uit naam van Juncker die de dagelijkse leiding over de Commissie en de 3500 medewerkers daarvan grotendeels aan hem overlaat. En toch geven zelfs critici toe dat hij veel voor elkaar krijgt.
Het heeft er alle schijn van dat Selmayrs grote voorbeeld Pascal Lamy is, de legendarische kabinetschef die van 1985-1994 onder Commissievoorzitter Jacques Delors diende, en die ‘het Beest van het Berlaymont’ werd genoemd. Selmayrs meedogenloosheid is een van de redenen waarom veel mensen in de Europese instellingen weigeren om met naam en toenaam iets over hem te zeggen. Veel mensen weigeren überhaupt iets over hem te zeggen. Degenen die wel met hun naam vermeld willen worden, zijn degenen die iets positiefs over hem te melden hebben, en een aantal van hen zegt dat de Commissie, die zo lang berucht was om haar bureaucratische besluiteloosheid, dankzij Selmayr nu efficiënter is dan ooit. ‘Als ik een beslissing nodig heb, in wat voor dossier ook, ga ik met Martin praten,’ zegt Tomás Prouza, de Tsjechische staatssecretaris voor Europese Zaken. ‘We verspillen nooit tijd. Hij neemt goede besluiten, en het is altijd prettig samenwerken.’
Volgens de kabinetschef van een Commissielid, die anoniem wil blijven, zijn veel commissarissen gefrustreerd omdat Selmayr hun de toegang tot Juncker verspert. Sommigen krijgen de voorzitter nooit een op een te spreken. ‘Dat is voor veel Commissieleden moeilijk te aanvaarden.’
Anderen zeggen dat Selmayr ook bepaalt wie toegang krijgt tot documenten en communicatiemiddelen. In sommige gevallen is het kabinetschefs niet toegestaan om kopieën te maken van documenten, die gemerkt zijn zodat een eventueel lek kan worden opgespoord. Het is volgens hen ook verboden om Juncker rechtstreeks te mailen, want Selmayr wil elke boodschap eerst zelf controleren.
Veel hooggeplaatste Commissiefunctionarissen zijn bang voor Selmayr, zegt de anonieme kabinetschef, en volgens een andere Commissiemedewerker treedt Selmayr onnodig hard op en geniet hij er kennelijk van om anderen te intimideren. ‘Ik denk dat hij meer bij mensen gedaan zou krijgen als hij een andere managementstijl had,’ aldus de kabinetschef.
Volgens een andere hooggeplaatste functionaris noemt zelfs Juncker, misschien als grapje, Selmayr soms ‘het monster’.
Kop van Jut
Als Selmayr zijn zin krijgt, en dat krijgt hij vaak, zal Juncker de geschiedenis ingaan als de man die Europa redde van een stormvloed aan crises. Maar op de kortere termijn is het zijn doel om de voordelen van een meer politieke Commissie te laten zien en ervoor te zorgen dat de campagnebeloften van Juncker aan het eind van diens eerste termijn in 2019 zijn ingelost.
Een succesvolle Commissie, zo erkent hij zelf, moet meer doen dan alleen maar crises beheersen. Zijn ambitie is om aan het eind van Junckers eerste vijfjarige termijn genoeg overwinningen te hebben geboekt om te bewijzen dat de Commissie als autoritair instituut inderdaad beter functioneert, en zo de eerste stappen te zetten op weg naar de vorming van een sterkere politieke unie in Europa.
‘De Commissie zou geen ongekozen bureaucratie moeten zijn,’ zegt hij. ‘De Europese Unie moet voldoen aan dezelfde democratische normen als wij verwachten van onze lidstaten.’ Volgens hem stapelen de successen zich al op. ‘Alle initiatieven die beloofd waren, liggen op tafel,’ zegt hij. ‘We hebben ongeveer een derde van die initiatieven nu erdoor. En over de rest kun je aan het eind van de termijn een oordeel vellen.’ In zijn gevecht om het continent te redden neemt Selmayr de kritiek op de koop toe. ‘De Europese Commissie is in het leven geroepen om als zondebok te dienen,’ zegt hij, en hij citeert Walter Hallstein, een van de oorspronkelijke oprichters van de EU. ‘Iemand moet de kop van Jut zijn. Dat hoort bij de baan.’
Auteur: David M. Herszenhorn
Vertaler: Annemie de Vries
Met dank aan Ryan Heath, Maïa de La Baume, Giulia Paravicini en Florian Eder.
Politico
Verenigde Staten | dagblad | oplage 34.000
Twee journalisten van The Washington Post begonnen deze onlinekrant met politieke actualiteiten. Een papieren versie wordt gratis verspreid in de Amerikaanse hoofdstad.