Op het eiland Kihnu maken vrouwen de dienst uit. Van oudsher moesten zij de alleskunners zijn terwijl de mannen op zee waren voor vis op de plank.
Op Kihnu kenden ze al streepjescodes ver voordat de wereld werd veroverd door computers en elektronische dataverwerking. Streepjescodes zijn op dit kleine, tot Estland behorende, eiland in de Oostzee al ruim tweehonderd jaar representatief voor de gemoedstoestand van de bewoners. De kört, de traditionele, gestreepte lange rok van de vrouwen – waarvan het patroon veel wegheeft van een barcode –, geeft bijvoorbeeld aan of de draagster verdrietig dan wel in feeststemming is.
De kört is een van de redenen dat de traditionele levensvorm van de paar honderd inwoners op Kihnu inmiddels deel uitmaakt van het immateriële erfgoed van de Unesco. Dat komt door de manier waarop het kledingstuk ook tegenwoordig nog wordt geproduceerd: de rok wordt meestal door de vrouw die hem gaat dragen zelf gemaakt, van het spinnen van de wol en het verven met natuurlijke kleurstoffen tot en met het weven.
Bron van informatie
Bovendien is de kört een bron van informatie over de vrouw die hem draagt. Is hij overwegend rood, dan gaat het haar goed; naar zwart neigende blauw- en grijstinten getuigen daarentegen van verdriet over het verlies van haar echtgenoot. Maar ook een bruid gaat voorafgaand aan de huwelijksvoltrekking donker gekleed, omdat zij met haar huwelijk haar jeugdjaren achter zich laat. Die rok zal ze daarna nooit meer dragen, maar ze zal hem ooit meekrijgen in haar graf.
Het signaalsysteem van de kört is zo uitgebreid dat er zelfs een proefschrift aan is gewijd aan de Universiteit van Tartu, die vermaard is vanwege zijn semiotiekonderzoek (studie naar de werking van signalen). Maar recentelijk verkreeg Kihnu internationale bekendheid vanwege nog een andere bijzonderheid: volgens onder meer BBC zou het eiland de laatste plek in Europa zijn met een matriarchaat. Hier maken vrouwen de dienst uit.
Dat de vrouwen het leven van alledag domineren, is ongetwijfeld juist. Want de mannen zijn vaak dagen- of soms zelfs wekenlang niet op het eiland. Kihnu leefde lange tijd vrijwel uitsluitend van landbouw en visserij. De visserij en alles daaromheen, zoals het bouwen van boten, was het domein van de mannen. Zij zaten vaak lang op zee. Zodoende kwam alles wat met het land te maken had voor rekening van de vrouwen: van de verzorging van het gezin en de opvoeding van de kinderen tot het werk op de boerderij. Als bijvoorbeeld de tractor kapotging of de motorfiets met zijspan (sinds de Sovjettijd het favoriete vervoersmiddel op het eiland), moesten de vrouwen van Kihnu die zelf repareren. Zij moesten dus van oudsher alleskunners zijn.
Een levende traditie
De strikte scheiding tussen het domein van ‘zee en man’ en dat van ‘land en vrouw’ komt ook naar voren in het kleine museum in Linaküla, een van de vier buurtschappen op het eiland. Aan elk van beide werelden is een helft van de expositie gewijd. Maar hoe zit het vandaag de dag met dat vermeende matriarchaat? Maie Aav, de directrice van het museum, denkt een ogenblik na en zegt dan: ‘Ik weet niet of je het zo kunt noemen, maar vrouwen zijn hier zonder meer heel belangrijk.’
Waarschijnlijk is de vraag sowieso fout gesteld. Want het feit dat het maatschappelijke leven op het eiland ook tegenwoordig nog vrijwel volkomen wordt bepaald door vrouwen, vindt zijn oorzaak in de historische leefwijze en de noodzaak van arbeidsdeling. Belangrijker voor Aav is dat het unieke, vooral door vrouwen in stand gehouden, cultuurgoed van het eiland niet verloren gaat.
En de kansen daarop zijn niet eens slecht. Al op het busstation van Pärnu, de Estse kuststad waar de reis per bus en veerboot naar Kihnu begint, viel een jonge vrouw in het oog die dan wel een hoodie aanhad en op gymschoenen liep, maar ook een kört droeg. Misschien woont zij door de week voor haar werk of studie in Pärnu en keert ze alleen in de weekenden terug naar Kihnu. Maar ook op het vasteland toont zij zich een trotse bewoonster van het eiland.
Het handwerkkransje betekende voor jonge vrouwen een welkome mogelijkheid voor ontspanning
‘Helaas is er op het eiland voor jonge mensen geen middelbare school, en ook nauwelijks werk,’ vertelt Aav. Dat geldt ook voor haar eigen zoon, die op een school in Pärnu eindexamen doet en later ICT wil studeren. Maar dat wil nog niet zeggen dat de jeugd niets meer van de karakteristieke levensvorm op het eiland wil weten. Dat blijkt in een bijgebouw van het museum, waar de bezoekers elke zaterdag van juni tot augustus een voorstelling met voor Kihnu typische muziek en dans voorgeschoteld krijgen. In het groepje vrouwen is elke generatie vertegenwoordigd, ook tieners.
‘Maar als er in de donkere maanden geen toeristen meer komen,’ zegt Aav, ‘dan ontmoeten we elkaar op donderdag, zonder iemand van buiten.’ Dat heet dan ülalistumine, wat zich min of meer laat vertalen als ‘breibijeenkomst’. Vroeger was dat een belangrijke aangelegenheid. Het handwerkkransje betekende voor jonge vrouwen een welkome mogelijkheid voor ontspanning. Zo konden zij zich op goede gronden even onttrekken aan het zware werk op de boerderij en iets voor zichzelf doen. Tegenwoordig zijn de vrouwen die samen komen handwerken ouder – vrouwen die graag terugkijken op hun jonge jaren, toen ander vermaak op het afgelegen eiland dun was gezaaid. Ze zien uit naar een babbeltje en bovendien willen ze allemaal uitzoeken wie op dat moment het mooiste breipatroon heeft voor sokken of wanten.
De geïsoleerde ligging van Kihnu heeft tot op heden bijgedragen aan de instandhouding van deze bijzondere leefwijze. En de bewoners lieten zich er ook niet onder krijgen toen ze ruim vier decennia onder de Sovjetknoet leefden, een periode waarin blijken van nationale en regionale eigenheid als bourgeois en nationalistisch werden beschouwd, en in strijd met de nagestreefde schepping van de homo sovieticus.
Tussen museum en moderniteit
Maar hebben dergelijke tradities nog wel toekomst? In ieder geval helpt het ecotoerisme, dat op Kihnu inmiddels een nieuwe bron van werk en inkomen vormt. Want het toerisme zet het unieke handwerk uit Kihnu in de etalage. Vrouwen organiseren workshops, van breien en haken tot en met broodbakken en het vervaardigen van natuurlijke cosmetica. Het kan zomaar gebeuren dat bij een zaterdagconcert ook Rosaali Karjam komt optreden, de ruim tachtigjarige doyenne van de handenarbeid, om iets nieuws uit haar werkplaats te tonen.
Dankzij de maatschappelijke erkenning die de traditionele levensstijl van het eiland inmiddels ten deel valt, is het voor de lokale jeugd eenvoudiger geworden om de spagaat tussen het moderne leven en de sociale erfenis van het eiland te verkleinen. ‘En ook de school helpt tegenwoordig een handje mee en leert kinderen onze manier van leven beter te begrijpen,’ zegt museumdirectrice Maie Aav, ‘anders dan in de Sovjettijd, toen hij tegen ons werkte’. Zo is er op het eiland, dat vroeger vaak meewarig glimlachend als achterlijk werd afgedaan en waar de bewoners bespot werden vanwege hun specifieke dialect, een nieuw zelfbewustzijn ontstaan.
Verstarren als openluchtmuseum, dat wil Kihnu niet, ook al worden de bezoekers juist aangetrokken door het voorhistorische karakter van het eiland. Maar de traditie is net als vroeger de grondslag voor de eigen identiteit. ‘Niemand hoeft hier tegenwoordig meer als vrouw een kört te dragen,’ zegt Aav. ‘Als wij hem dragen, doen wij dat omdat we het willen.’
Lees ook: