Maurizio Cattelan, de Italiaanse kunstenaar die vaak voor ophef zorgt – denk bijvoorbeeld aan Him, zijn beeld van een biddende Hitler – plakte in 2019 een banaan met ducttape aan de muur, noemde het Comedian en verkocht er naar verluidt verschillende versies van voor ruim 100.000 dollar. Cattelan krijgt nu een rechtszaak aan zijn broek: volgens de Amerikaan Joe Morford lijkt Comedian sprekend op zijn Banana & Orange,een banaan en een sinaasappel die hij in 2000 tegen de muur plakte, bericht The Guardian. Onzin, vindt Cattelan: anders dan zijn banaan is Banana & Orange van kunststof, zodat Morford ‘niet de eigenaar kan zijn van het idee van een echte banaan die met ducttape op een muur is geplakt’. Maar de Amerikaanse districtsrechter Robert N. Scola vindt dat Morford een zaak heeft. Hij accepteert het argument van Morford dat Cattelan toegang had tot Banana & Orange omdat het al jaren op zijn website, YouTube en Facebook stond.
‘Morford kan geen copyright claimen op het idee om een banaan met ducttape te bevestigen’
In zijn vonnis schrijft Scola: ‘Kan een banaan die tegen een muur is geplakt kunst zijn? Moet kunst mooi zijn? Creatief? Emotie oproepen? Een banaan op de muur is misschien niet de belichaming van menselijke creativiteit, maar kan wel bepaalde gevoelens oproepen – goede of slechte. Hoe dan ook, een banaan vastgeplakt aan een muur herinnert aan Marshall McLuhans definitie van kunst: ‘Kunst is alles waar je mee weg kunt komen”.’ Dan schrijft Scola: ‘Niemand kan copyright claimen op ideeën, dus Morford kan geen copyright claimen op het idee om een banaan met ducttape op een verticaal vlak te bevestigen, noch op bananen of ducttape.’ Maar, concludeert hij: ‘Hoewel het gebruik van zilverkleurig ducttape om een banaan aan een muur te bevestigen misschien niet de hoogste mate van creativiteit uitstraalt, voldoet het absurde en kluchtige karakter ervan aan de “minimale mate van creativiteit” die nodig is om het als origineel te kwalificeren.’
Na enkele jaren van afwezigheid is Maurizio Cattelan, het Italiaanse enfant terrible van de kunstwereld, terug met een tentoonstelling in Parijs. Gaat dat zien.
Hij is over de hele wereld bekend en zijn reputatie van provocerend kunstenaar vol zwarte humor is al ruimschoots gevestigd, maar toch heeft de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan nooit eerder een eigen expositie in Frankrijk gehad. Zijn werk is wel te zien geweest bij de galeriehouder die hem vertegenwoordigt, Emmanuel Perotin, en een paar keer in een tentoonstelling van de collectie-François Pinault. Maar dit is voor het eerst dat er in een Frans museum een speciaal aan hem gewijde tentoonstelling plaatsvindt.
Waarom dat zo is, is niet duidelijk, als er al een reden voor bestaat. Wel duidelijk is dat het museum Monnaie de Paris op weg is een van de interessantste plekken van de stad te worden. Na het duo Raymond Hains-Bertrand Lavier, maakt nu Cattelan zich meester van dit in 1775 gebouwde herenhuis, van de voorgevel, de grote trap en de salons met hun houtsnijwerk en spiegels. Hij maakt op een mooie en tegelijk brutale manier gebruik van de architectuur van het gebouw, zowel buiten als binnen.
Cattelan heeft vaker figuren van jonge mensen in een stad opgehangen
Eigenlijk zou er geen sprake zijn geweest van deze Parijse expositie, als Cattelan zich had gehouden aan het plan dat hij in 2011 aankondigde bij zijn expositie in het New Yorkse Guggenheim Museum. Dat retrospectief, onder de titel All, zou zijn laatste tentoonstelling worden; hierna zou de kunstenaar zich uit de kunstwereld terugtrekken. Dat besluit – als het al serieus gemeend was – heeft niet lang standgehouden. In 2013 was hij al even te zien bij de Zwitserse Fondation Beyeler, en nu heeft Cattelan zich laten verleiden om naar het eerbiedwaardige paleis van de Monnaie te komen.
Het eerste wat je ervan ziet zijn de banieren waarmee hij de hele gevel langs de kade heeft behangen. Het zijn bijzondere banieren, rechthoeken van zwart doek, die aan de balkonnetjes zijn bevestigd. Op elk doek staat in grote gouden letters een bijvoeglijk naamwoord: ‘gehaat’, ‘onhandelbaar’, ‘teder’, ‘wreed’, ‘diepgravend’, ‘intens’.
Elk woord zou iets moeten zeggen over Cattelan zelf, al is dat bij het ene woord duidelijker dan bij het andere. Sommige woorden spreken elkaar tegen en laten zo zien dat de mens ondefinieerbaar en ongrijpbaar is. Gehaat klinkt wel erg heftig. Teder, dat weten we niet. Maar een van de woorden klopt in elk geval wel, zeker nu de zwarte banieren de associatie met rouw oproepen: ‘melancholiek’.
Cattelan gebruikt het symbool van Saturnus, een verontrustende god. Een dodelijke god zelfs: waarom bungelt er anders een pop van een jongeman aan het dak?
Cattelan heeft vaker figuren van jonge mensen in een stad opgehangen en in 2004 veroorzaakte dat in Milaan zo’n schok dat een man gewond raakte bij een poging om zo’n ‘gehangene’ los te maken. Bij de Monnaie zou je daarvoor wel een erg hoge ladder nodig hebben, maar ook hier zullen voorbijgangers ongetwijfeld een schok krijgen als ze omhoogkijken.
La Nona Ora (1999), een van de bekendste werken van Maurizio Cattelan.
Zo ben je al gewaarschuwd voor je het museum binnengaat. Bij het beklimmen van de grote trap wacht je meteen een volgende verrassing. Ik zal niet verklappen wat die inhoudt, want dat zou het effect bederven. Dus zeg ik alleen dat de twee werken die Cattelan hier laat zien, het één hangend, het andere in een nis in de muur, duidelijk een religieuze connotatie hebben.
Cattelan komt uit het Italiaanse Padua, hij is dus vertrouwd met de iconografie van heiligen en martelaren, en wekt die ruw tot leven. Het is dan ook logisch dat het volgende werk La Nona Ora is – het negende uur, oftewel het uur waarin de gekruisigde Christus stierf. Het is een sculptuur van paus Johannes Paulus de Tweede die wordt verpletterd door een meteoriet.
Dit werk is al sinds 1999 bij verschillende gelegenheden te zien geweest, maar het blijft zonder moeite actueel en behoudt zijn ontregelende kracht.
Hierna volgt een serie werken die nu eens verontrustend of onaangenaam zijn, en dan weer mooi of grappig om te zien. Cattelan kent de klassieke wetten van het theater en weet hoe belangrijk het is om plotselinge wendingen aan te brengen. Tot de tweede, aangename categorie behoren een paar van zijn bekendste sculpturen.
Bijvoorbeeld dat waarbij zijn eigen hoofd en schouders door een gat in de vloer tevoorschijn komen: het beeld staat een etage lager op een krukje. Of het knusse gezinnetje, bestaande uit een reu, een teefje en hun jong. Of de vele duiven die hoog op een wit randje zitten, alsof iemand het raam open heeft laten staan.
Het lachen vergaat je wel bij het zien van All, in een aparte zaal: naast elkaar op de vloer liggen twee wit marmeren sculpturen; het zijn eigenlijk alleen maar witte doeken, maar zo geplooid dat de onzichtbare vormen eronder niets anders kunnen zijn dan dode lichamen. Zijn het slachtoffers van een ramp, van een executiepeloton of een epidemie? Een vraag die niet beantwoord wordt.
Vlak daarbij heeft een groot bruin paard zich zo krachtig tegen een muur gestort dat zijn hoofd erin is verdwenen. Nog een paar stappen verder vind je We: twee versies van de kunstenaar zelf, niet meer dan een meter lang, die naast een kinderbedje liggen. De ogen van deze tweeling zijn open, maar zo uitdrukkingloos dat je wel moet aannemen dat ze dood zijn.
Dit werk toonde de kunstenaar voor het eerst bij een expositie in een voormalig slachthuis op het Griekse eiland Hydra, waar nog de lucht van bloed hing. In deze achttiende-eeuwse kamer is het niet minder verontrustend. Ook hier duiken verwijzingen op naar het verleden, grafportretten, kasten met relikwieën uit kerken. Weinig hedendaagse kunstenaars laten zo overtuigend zien dat het mogelijk is om eeuwenoude motieven met behulp van hedendaagse methoden hun symbolische en psychologische lading terug te geven.
Die lading is wel heel sterk aanwezig in Him: Hitler op zijn knieën, in gebed, met een grijs pak, zwarte stropdas en zwarte schoenen – bijna ondraaglijk pijnlijk. Het beeld is afgelopen mei in New York voor bijna 15 miljoen euro verkocht. Maar het is duidelijk dat Cattelan met dit bleke hoofd, deze verdorven grimas een van de indringendste – en een van de simpelste – symbolen van de twintigste eeuw heeft gecreëerd.
Auteur: Philippe Dagen
Vertaler: Annemie de Vries
Not Afraid of Love. Monnaie de Paris, quai de Conti 11, 6e arr. Parijs. Elke dag geopend van 11.00-19.00 uur, donderdag tot 22.00 uur. Entree: € 12. Tot 8 januari. Monnaiedeparis.fr.
De twaalf geboden van Maurizio Cattelan
Maurizio Cattelan leek de kunst vaarwel te hebben gezegd. In deze ‘Twaalf geboden’ legt hij uit hoe hij zich bedacht.
1 Een retrospectief is altijd net zoiets officieels geweest als een huwelijk: een fatsoenlijk instituut, dat je moet mijden als de pest. 2 Je moet nooit achterom kijken, tenzij dat is waar je heen wilt. 3 Bij het inrichten van de tentoonstelling moet je een heel akelige waarheid onder ogen zien: sommige van je werken zijn minder goed dan andere. 4 Je kunt niets nieuws leren van wat je al hebt gedaan. 5 Een retrospectief is als een mondelinge overhoring: hij komt altijd op het moment dat je er het minst op voorbereid bent; je kunt maar beter met je mond vol tanden blijven staan, als dat kan. 6 Gouden regel: ga nooit twee keer naar hetzelfde meisje/kunstwerk, de tweede keer is altijd slechter dan de eerste. 7 Nostalgie naar het verleden is als een stroop waarin je kunt stikken. 8 Werken van vroeger zijn als mensen van wie ik heb gehouden; ik hou nog steeds van ze, ook al steek ik de straat over om ze te ontlopen. 9 Waarom zou je tijd verspillen met terugdenken aan dezelfde dingen, in plaats van op zoek te gaan naar het moment waarop de grote ideeën opspringen, als kikkers in een vijver, onverwacht, ontelbaar, niet altijd mooi om te zien? 10 Hoe vager en tweeslachtiger een symbool is, hoe meer betekenis en kracht het krijgt. Maar als je dan meer dan één bij elkaar in een ruimte zet, kan dat alleen maar een onbeschrijflijke chaos opleveren. 11 Kunstwerken zijn als rouw: je hoeft ze echt niet vaker dan één keer te beleven. 12 Ik ben nog niet dood.
De kunstenaar over zijn geboden:
Dat waren mijn twaalf geboden, mijn twaalf goede redenen om geen expositie te houden. Kunstwerken scheppen is een beetje als kinderen maken en ze dan bij het vuilnis zetten. Je voelt je schuldig en je ziet ze liever niet in de buurt staan. Zo is het voor mij altijd geweest, ook toen Chiara Parisi me uitnodigde om te exposeren in de Monnaie. Ik stelde als enige voorwaarde dat ik een idee zou krijgen en dan een nieuw werk zou scheppen. Maar de maanden gingen voorbij, de tentoonstelling werd aangekondigd, en er kwam geen idee. De expositie moest dus gemaakt worden zonder mij, een Cattelan zonder Cattelan. Op dat moment, bevrijd van al mijn verantwoordelijkheden, voelde ik me vrij om mijn kijk te geven op een tentoonstelling die ik anders nooit geaccepteerd zou hebben. Een man die weet dat hij ter dood veroordeeld is, kan zich ineens ongelooflijk goed concentreren, en roept ‘Eureka!’
Kunstwerken scheppen is een beetje als kinderen maken en ze dan bij het vuilnis zetten. Je voelt je schuldig en je ziet ze liever niet in de buurt staan
Dat overkwam mij bij de installatie van de werken in de Monnaie. Daar ontdekte ik voor het eerst dat mijn twaalf geboden niet absoluut zijn. De zoons die ik had verstoten waren opgegroeid, het waren volwassenen geworden, die graag met mij in discussie wilden, zonder opdringerig te zijn. Het is misschien een dysfunctioneel gezin, maar als je het lijk in de kast niet kunt kwijtraken, laat het dan dansen. Het is deze dans die te zien zal zijn in Not Afraid of Love, hij lijkt misschien macaber, maar hij is even doordacht als een toespraak, en even serieus als de werkelijkheid.’
In 1944 opgericht op initiatief van De Gaulle. Iconische krant, gehecht aan zijn onafhankelijkheid (maar sinds 2010 wel eigendom van drie private investeerders). Om recht te doen aan de titel ‘De wereld’ houdt Le Monde een groot netwerk van correspondenten in stand.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
