Mannen blijven schaamteloos misbruik maken van hun macht. Maar de strategieën van de #MeToo-beweging zijn professioneler geworden. Er is veel meer gebeurd dan op het eerste gezicht lijkt.
Regisseur Dieter Wedel, komiek Luke Mockridge, journalist Julian Reichelt, sterrenkok Christian Jürgens, galeriehouder Johann König, voetballer Jérôme Boateng, rockster Till Lindemann… De lijst met namen van deze mannen gaat maar door. Is het al een veroordeling, als je ze zo allemaal op een rij zet? Kun je een beschuldiging van verkrachting op één lijn zetten met een beschuldiging van machtsmisbruik?
In feite zijn de beschuldigingen in al deze gevallen totaal verschillend, en het zijn lang niet allemaal strafbare feiten. En toch hebben deze zaken een paar cruciale dingen met elkaar gemeen: het gaat om beschuldigingen tegen machtige mannen, geuit door mensen – bijna altijd vrouwen – die onder hen stonden in de hiërarchie of van hen afhankelijk waren.
In bijna al deze gevallen hebben journalisten de beschuldigingen met hun onderzoek openbaar gemaakt. Telkens vonden ze meerdere getuigen en vermeende slachtoffers wier verslagen een een groter geheel lieten zien – een gevolg van de #MeToo-beweging die in 2017 begon.
Wat deze zaken óók gemeen hebben, is dat alle mensen tegen wie beschuldigingen zijn geuit, die beschuldigingen hebben ontkend en dat tot op de dag van vandaag blijven doen. In veel gevallen ging het sowieso om gedrag dat wettelijk niet strafbaar zou zijn. Journalisten hadden bijvoorbeeld ook veel bewijs en aanwijzingen verzameld voor beschuldigingen van machtsmisbruik. Maar het feit dat gedrag niet strafbaar is, betekent nog niet dat het sociaal aanvaardbaar is – dat is óók waar #MeToo over gaat.
Het lijdt geen twijfel dat beschuldigingen van wangedrag zwaar wegen, ze kunnen carrières om zeep helpen en er blijft altijd wel iets hangen. Maar uiteindelijk konden de eerdergenoemde mannen – met uitzondering van Wedel, die in 2022 overleed – weer terugkeren naar hun arena. In sommige gevallen na belangrijke concessies te hebben gedaan, maar grotendeels zonder enig woord van berouw of inzicht te hebben geuit.
Dit laat veel aanhangers van de beweging, inclusief de vermeende slachtoffers, gelaten achter met de vraag: wat hebben alle debatten, het uitgebreide onderzoek en de langdurige onderzoeken voor zin, als de beschuldigden uiteindelijk toch in hun machtige positie blijven zitten en er ondertussen gewoon nieuwe zaken aan het licht blijven komen?
Premies en doodsbedreigingen
Bovendien heerst zeven jaar na het begin van #MeToo het bittere besef dat iedereen die een beschuldiging uit tegen een man, vooral tegen een machtige publieke figuur, erop moet rekenen te worden blootgesteld aan de haat van de massa en in het gepolariseerde debat te worden neergesabeld – net als overigens degenen die van wangedrag worden beschuldigd.
De vermeende slachtoffers worden ervan beschuldigd dat ze liegen, dat ze roem of aandacht willen, dat ze uit zijn op geld of wraak, dat ze geestesziek zijn, dat ze een campagne of een complot opzetten, of dat ze dit allemaal zelf wilden. Dit soort argumenten komen bijna reflexmatig voorbij op sociale netwerken, maar ook in rechtszalen en in de media – ongeacht hoeveel aanwijzingen of bewijzen hun standpunt ondersteunen.
Toen in 2023 in Duitsland de beschuldigingen tegen zanger Till Lindemann van Rammstein werden geuit, durfden twee vrouwen, Shelby Lynn en Kayla Shyx, het aan om met naam en toenaam over hun ervaringen te praten. Ze spraken onder andere over het perfide castingsysteem rondom de band, dat duidelijk diende om Lindemann van seks te voorzien.
Een onbekende zette via een post op Instagram een premie van 200.000 dollar op het hoofd van de Ierse Lynn. De Duitse influencer Shyx vreesde voor haar veiligheid, trok zich wekenlang terug van het internet en durfde geen gebruik meer te maken van het openbaar vervoer. Ze kreeg veel bedreigingen op sociale media, zei ze. Ze werd bedreigd met verkrachting, ontvoering of zelfs met de dood; sommige bedreigers deden dat zonder enige schaamte onder hun echte naam. De boodschap is dat niet degenen die haatberichten verspreiden zich moeten schamen, maar vrouwen die hun stem hebben laten horen.
Ook in het proces in Avignon was dit het geval. Daar werd de 72-jarige Française Gisèle Pelicot er door de verdediging van beschuldigd alcoholist te zijn of vrijwillig te hebben meegedaan. Juist de zaak-Pelicot biedt tegelijkertijd een hoopgevend antwoord op de vraag: wat heeft #MeToo eigenlijk bereikt?
De media beschrijven Pélicot niet als een gebroken slachtoffer, maar als een waardige en strijdbare vrouw
Pelicot heeft de tegen haar gepleegde misdrijven zelf in de openbaarheid gebracht: in een periode van bijna tien jaar zou ze tweehonderd keer zijn verkracht, door meer dan zeventig mannen. De media beschrijven haar echter niet als een gebroken slachtoffer, maar als een waardige en strijdbare vrouw. Er zijn mensen in het gerechtsgebouw die voor haar klappen als ze de zaal binnenkomt.
De misdrijven zijn in een aantal video’s buitengewoon goed vastgelegd. Haar toenmalige echtgenoot Dominique, die haar jarenlang herhaaldelijk drogeerde, verkrachtte en liet verkrachten, heeft bekend. Het is dus moeilijk te beweren dat de vrouw liegt. En toch laat de openlijke manier waarop er nu over deze misdaden wordt gepraat zien hoeveel er veranderd is. Gisèle Pelicots zin ‘de schaamte moet van kant wisselen’ is een veelgebruikte uitdrukking geworden. Een slachtoffer van verkrachting meldt zich en wordt nu gevierd als rolmodel.
Ook in een ander geval is het de moeite waard om naar het buitenland te kijken: naar de VS, waar de #MeToo-beweging is ontstaan. Daar stapelen de beschuldigingen tegen rapper Sean Combs zich op, deels doordat medestanders, advocaten en het Openbaar Ministerie de beschuldigingen samenvoegen.
Slachtoffer Nul
Een jaar geleden spande Cassie Ventura een civiele rechtszaak aan tegen haar ex-partner Combs, onder andere wegens seksuele uitbuiting, verkrachting, intimidatie en fysiek geweld. Ventura is het zogenaamde Slachtoffer Nul: de eerste persoon die met naam en toenaam naar voren kwam en de bal aan het rollen bracht. De twee kwamen tot een schikking. Combs verontschuldigde zich voor een geweldpleging in een hotel en ontkende alle andere tegen hem geuite beschuldigingen, ook de recentere, die dit jaar binnenkwamen. Zijn advocaten spreken van ‘overduidelijke pogingen om publiciteit te krijgen’. Ook werd Combs op Instagram verdedigd door zijn kinderen: veel mensen zouden hem hebben veroordeeld op basis van geruchten, complottheorieën en valse verhalen.
Tegelijkertijd vertegenwoordigt een advocatenkantoor uit Texas naar eigen zeggen inmiddels meer dan honderdvijftig vermeende slachtoffers van Combs. Er is een chatbot op de website van het advocatenkantoor speciaal voor tips over de rapper. De bedoeling hiervan is om zo veel mogelijk slachtoffers aan te moedigen te getuigen, om zo een systeem van seksueel geweld aan het licht te brengen. De aanklacht is hier ook op gericht. Antonia Baum beschrijft het in Die Zeit als een ‘historisch document’: de focus ligt niet op de beschuldiging van individuele misdrijven. Het veertien pagina’s tellende document gaat vooral over georganiseerde misdaad, mensenhandel en het vervoer van mensen die ‘in het Combs-systeem’ zouden zijn misbruikt en seksueel uitgebuit. In de aanklacht worden de ‘leden en werknemers’ van het bedrijf van Combs veelvuldig genoemd. Het kunnen allemaal getuigen zijn, stille vertrouwelingen, profiteurs, medeplichtigen.
Als er eenmaal een kritische massa is bereikt, is er een grotere kans dat de vermeende slachtoffers gehoord en geloofd worden – en dat er uiteindelijk bewijsmateriaal is dat standhoudt in de rechtszaal. Dat is een les die de afgelopen jaren is geleerd.
In Duitsland is er momenteel nog geen zaak of wet die kan worden gebruikt om dergelijke veranderingen te herkennen. Maar er is op kleine schaal vooruitgang te zien.
Woorden om vormen van geweld en mishandeling mee te beschrijven zijn in de media ingeburgerd geraakt: seksisme, dickpics
Er zijn betere onderzoeken en gegevens over seksueel geweld en aanrandingen dan een paar jaar geleden, om de schaal van het probleem überhaupt te kunnen bepalen. De federale recherche publiceert al enkele jaren cijfers over partnergeweld en geeft sinds 2022 een uitgebreid beeld van de situatie op het gebied van huiselijk geweld: 167.865 mensen kregen in 2023 te maken met geweld door toedoen van hun partner, 79 procent van de slachtoffers is vrouw en het aantal niet-gemelde gevallen ligt nog vele malen hoger. 155 vrouwen werden vermoord.
Sommige woorden om vormen van geweld en mishandeling mee te beschrijven zijn in de media ingeburgerd geraakt: seksisme, dickpics, upskirting. Als een man zijn partner of zijn ex vermoordt, heet dat geen ‘daad van jaloezie’ meer; het is femicide – de term staat sinds 2020 in het woordenboek.
Gevestigde media stellen onderzoeksteams samen om beschuldigingen van dergelijke zaken te onderzoeken, omdat ze zich realiseren dat het bij deze misstanden niet in de eerste plaats over seks of seksuele bevrediging gaat, niet over vieze dingen of privézaken. Het gaat over geweld en macht.
Er zijn nieuwe loketten opgezet: in de cultuur- en mediabranche bestaat bijvoorbeeld sinds 2018 het vertrouwenscentrum tegen seksuele intimidatie en geweld Themis, gefinancierd door de branche zelf. Er zijn compliance-specialisten die onderzoek doen naar beschuldigingen tegen mensen in machtsposities binnen bedrijven. Er zijn voorstellen om het strafrecht te veranderen om vooral vrouwen beter te beschermen: digitaal geweld moet zwaarder bestraft worden en verbale seksuele intimidatie moet strafbaar worden. Een door de regering beloofde Wet voor hulp bij geweld is nog in behandeling.
Over sommige onderwerpen hoeft vandaag niet meer te worden gedebatteerd , omdat dat een paar jaar geleden al tot vervelens toe is gedaan. Is flirten nog steeds toegestaan? (Ja.) Is het belangrijk voor de schuldvraag wat een vrouw droeg toen ze werd aangerand? (Nee.) Kan er binnen consensuele relaties sprake zijn van machtsmisbruik? (Natuurlijk.)
Goede en slechte geheimen
Als je goed kijkt, zie je ook buiten de prominente gevallen kleine vormen van vooruitgang. In december 2022 berichtte Der Spiegel over een geval aan de Universiteit van Keulen: vrouwelijke academici hadden bij de universiteit geklaagd over een professor. Twaalf vrouwen hadden een schriftelijk verslag ingediend en beschuldigingen geuit, waarvan sommige ernstig, tegen hun toenmalige baas; het ging om seksuele intimidatie, machtsmisbruik, vernedering, woede-uitbarstingen en voortdurend grensoverschrijdend gedrag. De man ontkende de beschuldigingen en bleef op zijn post. De deelstaatregering van Noordrijn-Westfalen heeft nu echter, deels als reactie op deze zaak, een wet ingevoerd om machtsmisbruik aan universiteiten beter te kunnen bestraffen.
Hoe effectief is dit alles? Het debat is verhard, maar het ziet er niet naar uit dat het snel zal stoppen. In het beste geval zullen de generaties die nu opgroeien op een dag datgene als vanzelfsprekend beschouwen waar de slachtoffers en hun supporters vandaag voor vechten.
Sinds enige tijd gaat er op sociale media een ‘kinderbeschermingsrap’ tegen seksueel geweld rond. ‘Een goed geheim bewaar ik, een slecht geheim vertel ik’, klinkt het daarin. Het feit dat er steeds meer gevallen aan het licht komen is beangstigend, maar is tegelijkertijd een succes van #MeToo.
Zeven jaar is geen lange tijd. Het lijkt erop dat #MeToo de opmaat is voor een veel grotere ontwikkeling.
Deze tekst is gebaseerd op fragmenten uit het boek Missbrauch, Macht und Medien: Was #MeToo in Deutschland verändert hat van Der Spiegel, uitgegeven door DVA/Penguin Randomhouse.
