Tijdens zijn bezoek aan Spanje sprak Leo XIV een uur lang privé met zes slachtoffers van seksueel misbruik door geestelijken. Zij deelden hun ervaringen en gaven suggesties over hoe ‘de Kerk effectiever op deze tragische gevallen kan reageren’, aldus de perssecretaris van het Vaticaan.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De voorgangers van Leo XIV namen deel aan soortgelijke bijeenkomsten, merkt Vatican News op, met als voorbeeld paus Benedictus XVI in 2008 in de Verenigde Staten en paus Franciscus tijdens bezoeken aan Ierland, Chili, Portugal en België.
Google hanteert een zerotolerancebeleid voor content waarin kinderen worden misbruikt. Maar bij het screeningproces kan weleens iets misgaan, waardoor een onschuldig persoon als misbruiker wordt bestempeld.
Toen Jennifer Watkins een bericht van YouTube kreeg waarin stond dat haar kanaal werd afgesloten, maakte ze zich in eerste instantie geen zorgen. Zelf gebruikte ze YouTube namelijk niet.
Haar zevenjarige tweelingzonen daarentegen wel: via een Samsung-tablet dat was ingelogd op haar Google-account, keken ze naar inhoud voor kinderen en plaatsten ze video’s van zichzelf waarop ze gekke dansjes deden. Enkele van de video’s waren meer dan vijf keer bekeken. Maar er was een ander soort video, van een van haar zoons, die Watkins in de problemen bracht.
‘Blijkbaar was het een video van zijn achterste,’ zegt Watkins, die de video zelf nooit heeft gezien. ‘Een klasgenoot had hem uitgedaagd om een naaktfilmpje te maken.’
YouTube, dat eigendom is van Google, heeft AI-systemen die de honderden uren aan video’s controleren die elke minuut worden geüpload. Maar bij dat screeningproces kan soms iets misgaan, waardoor onschuldige mensen als misbruiker worden bestempeld.
Grappig
TheNew York Times heeft ook andere voorvallen beschreven van ouders van wie het digitale leven overhoop lag nadat hun kinderen naaktfoto’s en -filmpjes hadden geüpload. De content werd door de AI-systemen van Google gemarkeerd, waarna menselijke beoordelaars aangaven dat het niet door de beugel kon. Sommige ouders werden als gevolg hiervan door de politie ondervraagd.
Het ‘naaktfilmpje’ van de zoon van Watkins werd in september geüpload en binnen enkele minuten gemarkeerd als mogelijke seksuele uitbuiting. Dat is een schending van de servicevoorwaarden van Google, met zeer ernstige gevolgen.
Watkins, een verpleegkundige uit New South Wales (Australië), ontdekte al snel dat ze niet alleen haar toegang tot YouTube, maar tot al haar Google-accounts kwijt was. Ze kon niet meer bij haar foto’s, documenten en e-mail, wat betekende dat ze geen berichten over haar werkschema kon inzien, geen bankafschriften meer kon bekijken en ‘zelfs geen thick shake kon bestellen’ via haar McDonald’s-app, waarop ze inlogde met haar Google-account.
De inlogpagina van Google liet haar weten dat haar account uiteindelijk zou worden verwijderd, tenzij ze tegen de beslissing in beroep ging. Ze klikte op een knop waardoor ze in beroep kon gaan en schreef dat haar zevenjarige zoontjes ‘billen grappig vonden’ en verantwoordelijk waren voor het uploaden van de video. ‘Ik lijd hier financieel onder’, voegde ze eraan toe.
Google heeft het algoritme ter beschikking gesteld van andere bedrijven, waaronder Meta en TikTok
Kinderrechtenactivisten en wetgevers over de hele wereld hebben er bij technologiebedrijven op aangedrongen om de onlineverspreiding van aanstootgevend beeldmateriaal te stoppen en hun platforms te controleren op dergelijk materiaal. Veel providers screenen nu door gebruikers opgeslagen en gedeelde foto’s en video’s op zoek naar beelden van misbruik die bij de autoriteiten zijn gemeld.
Google wil daarnaast ook content kunnen markeren die bij de autoriteiten nog niet bekend is. Een paar jaar geleden ontwikkelde het bedrijf op basis van bekende beelden een algoritme dat nieuwe misbruikcontent moet detecteren. Google heeft het algoritme ter beschikking gesteld van andere bedrijven, waaronder Meta en TikTok.
In het geval van Watkins stelde een medewerker dus vast dat de video problematisch was. Vervolgens heeft Google de video gemeld bij het National Center for Missing and Exploited Children, een non-profitorganisatie die fungeert als officieel meldpunt voor verdachte content. Het centrum kan de video dan toevoegen aan zijn database met bekende afbeeldingen en beslissen of deze al dan niet aan de lokale politie moet worden gerapporteerd.
Volgens statistieken van het National Center is Google een van de voornaamste melders van ‘ogenschijnlijke kinderpornografie’. Google deed vorig jaar meer dan 2 miljoen meldingen – veel meer dan de meeste digitale communicatiebedrijven. Maar minder dan Meta.
Volgens experts is het moeilijk om de omvang van kindermisbruik te beoordelen enkel op basis van de cijfers. In één onderzoek werd een kleine steekproef gedaan met gebruikers die ongepaste afbeeldingen van kinderen zouden hebben gedeeld. Datawetenschappers bij Facebook lieten weten dat meer dan 75 procent van hen ‘geen kwade bedoelingen had’. Onder de gebruikers bevonden zich tieners die intieme beelden van zichzelf stuurden naar hun partners en mensen die een ‘meme deelden van de genitaliën van een kind waar een dier in bijt, omdat ze dat grappig vonden’.
Draconische straf
Apple op zijn beurt heeft de druk weerstaan om iCloud te scannen op uitbuitingsmateriaal. Een woordvoerder wijst op een brief die het bedrijf dit jaar naar een belangengroep heeft gestuurd. Daarin staat dat Apple bezorgd is over de ‘veiligheid en privacy van onze gebruikers’ en ‘dat onschuldige partijen worden meegesleurd in dystopische sleepnetten’.
Afgelopen herfst schreef Susan Jasper, hoofd trust and safety van Google, op een blog dat het bedrijf van plan is om de procedure waarmee gebruikers in beroep kunnen gaan, aan te passen. Zo willen ze ‘de gebruikerservaring verbeteren’ voor mensen die ‘menen dat we verkeerde beslissingen hebben genomen’. Een belangrijke verandering is dat het bedrijf nu meer informatie geeft over waarom een account is geschorst, in plaats van een algemene melding over een ‘ernstige schending’. Watkins bijvoorbeeld kreeg te horen dat ze geschorst was wegens het uitbuiten van kinderen.
Hoe dan ook, de herhaalde verzoeken van Watkins werden afgewezen. Ze had een betaald Google-account, waardoor zij en haar man berichten konden uitwisselen met medewerkers van de klantenservice. Maar in die digitale correspondentie zeiden medewerkers dat de video hoe dan ook in strijd was met het bedrijfsbeleid, ook al ging het om de handeling van een onwetend kind.
Watkins vindt het oneerlijk dat zo’n draconische straf wordt opgelegd na één domme video. Ze snapt niet waarom ze van Google niet eerst een waarschuwing kon krijgen voordat haar de toegang tot al haar accounts en meer dan tien jaar aan digitale herinneringen werd ontzegd.
Na meer dan een maand van mislukte pogingen om het bedrijf op andere gedachten te brengen, nam Watkins contact op met The New York Times. Een dag nadat een verslaggever naar haar zaak had geïnformeerd, werd haar Google-account hersteld.
‘We willen niet dat onze platforms worden gebruikt om kinderen in gevaar te brengen of uit te buiten, en veel mensen willen dat internetplatforms de strengste maatregelen nemen om CSAM op te sporen en te voorkomen’, verklaarde het bedrijf. CSAM is een veelgebruikte afkorting die staat voor ‘child sex abuse material’ [content met seksueel misbruik van kinderen]. ‘In dit geval hebben we begrepen dat de aanstootgevende inhoud niet met kwade opzet is geüpload.’ Het bedrijf gaf geen antwoord op de vraag wat voor verdere stappen mensen – afgezien van The New York Times mailen – kunnen nemen als hun bezwaar wordt afgewezen.
De positie van Google is lastig als het aankomt op het beoordelen van dergelijke bezwaren, zegt Dave Willner, medewerker van het Stanford University’s Cyber Policy Center die bij verschillende grote technologiebedrijven heeft gewerkt op het gebied van vertrouwen en veiligheid. Zelfs als een foto of video van oorsprong onschuldig is, kan deze met kwade bedoelingen worden gedeeld.
‘Pedofielen delen of verzamelen foto’s die ouders met onschuldige intenties hebben genomen, gewoon omdat ze naakte kinderen willen zien,’ zegt Willner.
‘Ze nemen honderdduizenden of miljoenen beslissingen per jaar. Als je zo vaak dobbelstenen gooit, gooi je een keer mis’
‘Het is gewoon heel, heel moeilijk om op deze schaal waardeoordelen te reguleren,’ zegt Willner. ‘Ze nemen honderdduizenden of miljoenen beslissingen per jaar. Als je zo vaak dobbelstenen gooit, gooi je een keer mis.’
Hij zegt dat Watkins’ problemen met Google ‘een goed argument zijn om je digitale leven te spreiden’ en niet op één bedrijf te leunen voor zoveel diensten.
Watkins heeft uit haar ervaring een andere conclusie getrokken: ouders moeten niet hun eigen Google-account gebruiken voor de internetactiviteiten van hun kinderen, maar voor hen een eigen account instellen. Dat is ook iets wat Google aanmoedigt.
Maar ze heeft het account voor haar tweelingzoons nog niet aangemaakt. Voorlopig mogen ze nog even niet op internet.
Er wordt gesproken over Bill Clinton en Donald Trump
Een lijst met daarop bijna tweehonderd namen die op een manier een samenwerking of relatie hadden met Jeffrey Epstein en zijn rechterhand Ghislaine Maxwell wordt naar verwachting dinsdag of woensdag vrijgegeven. Dat schrijft USA Today. In de media wordt de afgelopen dagen al druk gespeculeerd over de namen die op deze lijst staan.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De lijst is opgesteld via getuigenissen en eerdere civiele rechtszaken tegen Epstein, waaronder de zaak tegen de Britse prins Andrew wegens ‘aanranding en het opzettelijk toebrengen van emotioneel leed’, die buiten de rechtbank om werd geschikt voor 12 miljoen dollar. Hoewel de lijst met namen waarschijnlijk niets zal betekenen voor de verdere vervolging van Epstein, die eerder zelfmoord pleegde, en Maxwell, die al veroordeeld is, wordt er wel veel duidelijk over zijn vriendenkring.
Velen op de lijst zullen al publiekelijk bekendstaan als medewerkers van Epstein en Maxwell, of mensen die met zijn vliegtuigen hebben gevlogen. Mogelijk worden ook de vermeende slachtoffers van Epstein genoemd die naar zijn huizen zijn gebracht, waaronder een landhuis in New York, een villa in Palm Beach, en een privé-eiland op de Amerikaanse Maagdeneilanden. Tot nu toe werden alle verdachten ‘John Doe’ genoemd, terwijl het mogelijk gaat om bekende Amerikanen, waaronder Bill Clinton, Donald Trump en Kevin Spacey.
Misbruik ‘ontsiert’ het gezicht van de kerk, aldus paus
‘In plaats van het onderwerp “seksueel misbruik binnen de katholieke kerk” uit de weg te gaan, wilde paus Franciscus het op de allereerste dag van zijn vijfdaagse bezoek aan Portugal op tafel leggen,’ schrijft Público. In Lissabon had paus Franciscus op de Wereldjongerendag een ontmoeting van meer dan een uur met dertien slachtoffers van seksueel misbruik. De kerkvader noemde misbruik iets wat het gezicht van de kerk ‘ontsiert’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Volgens een rapport dat in februari werd gepubliceerd, zijn sinds 1950 bijna vijfduizend minderjarigen het slachtoffer geworden van seksueel geweld binnen de katholieke kerk – daden die ‘systematisch’ worden verzwegen door de katholieke hiërarchie.
De Britse politie doet onderzoek, advocaten ontkennen
Een mogelijk misbruikschandaal bij de BBC heeft voor grote onrust gezorgd bij de Britse omroep. Afgelopen week publiceerde tabloid The Sun een verhaal over een presentator die een tiener geld zou hebben betaald voor naaktfoto’s. De tiener zou mogelijk minderjarig zijn geweest. Op dinsdag meldde de BBC dat een tweede jongen zich heeft gemeld met soortgelijke beschuldigingen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Om welke presentator het gaat is onduidelijk, maar het zou een toonaangevende medewerker zijn. De persoon in kwestie is geschorst. De politie doet onderzoek, iets waar de Britse premier Rishi Sunak dinsdag ook tot opriep. De advocaten van de jongen hebben echter gezegd dat het verhaal in The Sun niet klopt en slechts gebaseerd is op wat de ouders beweren.
Meerdere Britse media schrijven daarom niet alleen over het vermeende misbruikschandaal bij de BBC en de mogelijke identiteit van de presentator, maar zetten ook hun vraagtekens bij de werkwijze van The Sun. Zo zou er geen sprake zijn geweest van wederhoor en zou geen navraag zijn gedaan bij de jongen zelf.
Tot tweeduizend kinderen zijn sinds de jaren vijftig misbruikt
Bijna tweeduizend minderjarigen zijn sinds de jaren vijftig slachtoffer geworden van seksueel misbruik door geestelijken van de Rooms-Katholieke Kerk in Illinois. Dat schrijft The New York Timesop basis van een rapport van een openbaar aanklager in de staat. Zelf heeft de kerk in Illinois altijd gezegd dat het om maximaal vijfhonderd slachtoffers ging.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Ondanks de onthulling zal het waarschijnlijk niet tot veel veroordelingen komen, zo verwacht de Amerikaanse krant. Veel betrokken daders, waaronder priesters, zijn inmiddels overleden, net als sommige slachtoffers van het misbruik. Andere zaken zijn inmiddels verjaard. Toch worden er meerdere namen in het rapport genoemd, volgens de aanklager in de hoop nog enig recht te doen aan de slachtoffers van het jarenlang verborgen gehouden schandaal.
Massaal seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk is de afgelopen decennia in meerdere Amerikaanse staten ontdekt. In april kwam aan het licht dat in de staat Maryland ruim zeshonderd kinderen waren misbruikt door geestelijken, in een periode van ruim zestig jaar. Ook elders in de wereld zijn schandalen aan het licht gekomen, met een geschat totaal aantal misbruikslachtoffers van zeker honderdduizend.
De Franse kerk ligt onder vuur vanwege een misbruikschandaal
Het seksueel misbruikschandaal in de Franse kerk is maandag verder uitgedijd. Volgens Le Monde worden nog eens elf bisschoppen beschuldigd van seksueel misbruik in de afgelopen decennia. Onder hen is Jean-Pierre Ricard, een Franse kardinaal, die heeft bekend dat hij een minderjarige heeft misbruikt.
In 2021 onderzocht een commissie seksueel misbruik binnen de Franse kerk. Hun bevindingen logen er niet om: in de afgelopen zeven decennia zouden ruim 210.000 minderjarigen zijn misbruikt binnen kerken en religieuze instituten. Er was amper sprake van vervolging van daders en slachtoffers werden aangemoedigd te zwijgen over hun leed.
Momenteel probeert de kerk te onderzoeken hoe ze een herhaling van dergelijk misbruik kan voorkomen. Franse bisschoppen zijn daarvoor deze week bijeengekomen in Lourdes. Daders van seksueel misbruikt moeten harder gestraft worden, vinden de aanwezige geestelijken.
Creditcardreuzen Visa en Mastercard beginnen met een herziening van hun financiële relatie met MindGeek, het moederbedrijf van pornowebsite Pornhub. De stap komt nadat de gerenommeerde New York Times-columnist Nicholas Kristof dit weekeinde een groot onderzoek publiceerde waarin hij betoogt dat de website video’s bevat van kindermisbruik, verkrachting en geweld.
De aantijgingen van Kristof in The New York Times liegen er niet om. Pornhub presenteert zich volgens hem als ‘het vrolijke, knipogende gezicht van de ondeugd’, als de website die reclame maakt op billboards op Times Square en die sneeuwploegen levert om de straten van Boston schoon te houden. ‘Het bedrijf schenkt aan organisaties die vechten voor raciale gelijkheid en biedt gratis dampende inhoud aan om mensen door de lockdowns te loodsen’, schrijft Kristof. ‘Dit zogenaamd “gezonde Pornhub” trekt maandelijks 3,5 miljardbezoekers, meer dan Netflix, Yahoo of Amazon. Pornhub harkt geld binnen met bijna drie miljard advertentievertoningen per dag. Een ranglijst vermeldt Pornhub als de 10e meest bezochte website ter wereld.’
XVideos
Maar er zit ook een duistere kant aan het bedrijf, volgens Kristof. ‘De site staat vol met verkrachtingsvideo’s. Pornhub genereert geld met verkrachtingen van kinderen, wraakpornografie, spionagecameravideo’s van douchende vrouwen, racistische en vrouwenhatende inhoud en beelden van vrouwen die verstikt worden in plastic zakken. Een zoekopdracht naar ‘girls under18’ (zonder spatie) of ‘14yo’ leidt in beide gevallen tot meer dan 100.000 video’s. In de meeste daarvan worden kinderen niet mishandeld, maar in te veel wel.’
Kristof noemt het voorbeeld van een vijftienjarig meisje dat werd vermist in Florida. Haar moeder trof haar uiteindelijk aan op Pornhub, in 58 seksvideo’s. Seksueel geweld tegen een veertienjarig Californisch meisje op Pornhub werd niet door het bedrijf gemeld bij de autoriteiten, maar uiteindelijk door een klasgenoot die de video’s onder ogen kreeg. In alle gevallen werden de daders weliswaar gearresteerd, maar Pornhub werd niet verantwoordelijk gehouden voor het delen van de video’s en het profiteren ervan.
Kristof sprak voor zijn onderzoek met veel slachtoffers en hun verhalen zijn schokkend. Volgens hem gaat het probleem ook veel verder dan alleen Pornhub. Zo noemt hij concurrent XVideos, dat aantoonbaar minder scrupules heeft en dat nog meer bezoekers dan Pornhubt rekt. Maar ook op reguliere sites zoals Twitter, Reddit en Facebook verschijnen beelden van kindermishandeling. En, zegt Kristof, Google ondersteunt bedrijfsmodellen van bedrijven die gedijen door kindermishandeling. Een zoekopdracht naar ‘jonge porno’ op Google levert volgens hem 920 miljoen videoresultaten op.
Een petitie om de site te sluiten is inmiddels 2,1 miljoen keer ondertekend
Kristof verwijt het Amerikaanse Congres en opeenvolgende presidenten dat ze nagenoeg niets hebben gedaan om het groeiende probleem aan te pakken. Ook de techwereld die de ontwikkeling mogelijk heeft gemaakt blijft doorgaans muisstil en passief. Desondanks heeft Kristof de indruk dat er langzaamaan iets aan het veranderen is. Hij verwijst naar de reportage The Internet Is Overrun With Images of Child Sexual Abuse. What Went Wrong? van zijn Times-collega’s Michael Keller en Gabriel Dance van september vorig jaar. Dat artikel heeft het Congres er in ieder geval toe aangezet te beginnen met het bespreken van strategieën om kinderuitbuiting aan te pakken.
Ook elders borrelen de zorgen over Pornhub op. Een petitie om de site te sluiten is inmiddels 2,1 miljoen keer ondertekend. Senator Ben Sasse, een Republikein uit Nebraska, heeft het ministerie van Justitie gevraagd een onderzoek naar Pornhub te starten, PayPal heeft zijn services voor het bedrijf stopgezet en de organisatie Traffickinghub die misbruik registreert, roept op tot sluiting van de site. Inmiddels hebben ook twintig leden van het Canadese parlement hun regering opgeroepen om hard op te treden tegen Pornhub. Want ook al is houdstermaatschappij MindGeek om fiscale redenen nominaal gevestigd in Luxemburg, het privébedrijf wordt wel degelijk gerund vanuit Montreal. Kristof schrijft: ‘Premier Justin Trudeau van Canada noemt zichzelf een feminist en is trots op de inspanningen van zijn regering om vrouwen wereldwijd sterker te maken. Dus een vraag voor Trudeau en alle Canadezen: waarom huisvest Canada een bedrijf dat verkrachtingsvideo’s op de wereld zet?’
Jeffrey Epstein maal 1000
Aangespoord door het artikel van Kristof hebben grote creditcardmaatschappijen laten weten ook stappen te gaan zetten, zo liet onder meer de BBC gisteren weten. Betaalgigant MasterCard herziet zijn zaken met Pornhub en ook Visa begint met een onderzoek. Ondertussen wast MindGeek zijn handen in onschuld en noemt de beweringen ‘onverantwoordelijk en ronduit onwaar’. Pornhub zegt een ‘zero tolerance’-beleid te voeren ten aanzien van seksueel misbruik van kinderen en een combinatie van tools van Google, YouTube en Microsoft te gebruiken om illegaal materiaal te detecteren en te verwijderen.
In het misbruikschandaal in Rotherham vier jaar geleden, heeft geen enkele verantwoordelijke rekenschap hoeven afleggen. Veertienhonderd minderjarigen waren mishandeld, ontvoerd en verkracht met medeweten van de plaatselijke autoriteiten. De politie deed niets uit angst voor rassenrellen. Door te zwijgen hoopten ze dat het probleem zou verdwijnen. De Süddeutsche Zeitung keerde terug naar de Noord-Engelse stad en sprak met betrokkenen.
Ze is vanuit de stad naar een wijk met bakstenen rijtjeswoningen verhuisd, waarvan er tienduizenden zijn in Groot-Brittannië. Een aaneenschakeling van deuren, schroot in de voortuintjes, blinde vensters, in de verte akkers. De wijk is nieuw. De mensen kennen elkaar nog niet. Dat is goed.
Omdat de nieuwsgierige taxibestuurder die de gast heeft gebracht geen aanstalten maakt om te vertrekken, doet ze minutenlang de deur niet open. Erachter vier kleine kamers, keurig opgeruimd. Alleen de sokken van haar zoons hangen te drogen op de verwarming in de badkamer. Ze zijn elf en zestien, die twee. De vader van de oudste zit in de gevangenis, net als enkele van zijn familieleden. Hij heet Arshid Hussain, bijgenaamd Mad Ash, en is een verkrachter. Net als twee van zijn broers en een oom.
Ik was zijn favoriet
Naast de deur hangt een kinderfoto van de zoon van Mad Ash, een knul met een donkere huid en zwart haar die lachend in de camera kijkt. Recentere foto’s van de tiener zijn er niet; ze wil niet dat hij wordt herkend. Toen ze zwanger werd, wilde ze de baby per se houden, omdat ze dacht dat Mad Ash echt van haar hield. Soms denkt ze dat nog steeds. ‘Ik was zijn favoriet,’ zegt ze nog altijd, ‘de andere meisjes gaf hij door aan andere mannen. Mij niet.’
Van maatschappelijk werk moest het kind destijds uit de buurt van zijn vader blijven, die als gevaarlijk te boek stond. Maar dat de toen vierentwintigjarige Mad Ash haar, de tiener uit een volledig gezin, een goede leerlinge, had aangesproken, cadeautjes had gegeven, vervolgens dronken had gevoerd, gemanipuleerd, van haar gezinsleden had vervreemd en na een tijdje haar vertrouwen te hebben gekweekt had verkracht, ontvoerd, bedreigd, afgeperst, tot roofovervallen had aangezet, haar ouders had bedreigd, en dat het vijftienjarige meisje regelmatig werd opgepakt door de politie terwijl ze zich in zijn auto, in zijn bed of naakt in een of ander achterkamertje bevond, daaraan leek niemand zich te storen. Op een keer werd ze gearresteerd omdat er een knuppel bij haar werd gevonden die van hem was. Hij ging vrijuit.
Grooming wordt dat genoemd: een volwassene knoopt ogenschijnlijk vriendschap aan met een kind om het seksueel uit te buiten.
Nu is ze een tengere en toch pezige vrouw, het haar in een dikke vlecht gebonden, de wenkbrauwen bijgetekend tot een strenge boog. Ze noemt zichzelf ‘overlevende’. Het woord ‘slachtoffer’ klinkt haar te zwak in de oren. Een paar maanden geleden heeft ze afscheid genomen van haar pseudoniem ‘Jessica’, waaronder ze heeft getuigd tegen Arshid en zijn familie. Sammy Woodhouse heet ze, dat mag nu iedereen weten. Arshid, inmiddels 41, is een Brit van Pakistaanse komaf. Hij is tot 35 jaar cel veroordeeld.
Het geval van Sammy is er maar een van de vele in de stad nabij Sheffield, in het noorden van Engeland. En van de duizenden vergelijkbare gevallen in de rest van het land. Ze vertoonden allemaal hetzelfde patroon. Jonge mannen, vaak taxichauffeurs en uitbaters van afhaalrestaurantjes in de Curry Mile van Rotherham probeerden de meisjes te versieren – en naar hun hand te zetten. ‘Mindbending’, beïnvloeding van iemands wil, zo noemt Sammy’s advocaat David Greenwood dat proces. Vervolgens kwamen er oudere mannen bij die de meisjes gebruikten, meestal met geweld. Sommige meisjes werden naar andere steden gebracht, waarna gedwongen prostitutie volgde. Decennialang. De krankzinnigheid ten top.
Het ‘groomingschandaal van Rotherham’ was voorpaginanieuws, honderden artikelen werden erover geschreven, tientallen documentaires gemaakt. Alleen al in deze stad zouden er veertienhonderd kindslachtoffers zijn geweest. Iedereen had ervan geweten. Meer dan twintig jaar liepen ouders, maatschappelijk werkers en ook jonge slachtoffers zelf de deur plat bij politie en gemeentebestuur. Er waren bewijzen, maar die verdwenen. Er waren getuigenverklaringen, maar die werden niet serieus genomen. Er waren ordners met namen en feiten, met DNA-sporen en processen-verbaal. Ze werden genegeerd. Tegen de ouders werd gezegd dat ze zelf moesten omkijken naar hun vroegrijpe dochters die dronken in auto’s van onbekende mannen werden gearresteerd; dat was geen taak van de politie. Tegen de meisjes, onder wie ook veel kinderen uit tehuizen, werd gezegd dat het sletten waren. Eigen schuld, niets waard.
In hun pogingen een halt toe te roepen aan wat politie en autoriteiten lieten gebeuren, gingen maatschappelijk werksters ook naar de moslimgemeenschap, naar de imams in de moskeeën om te zeggen: Kijk, we hebben namen, adressen. Praat met de families van deze mannen, zorg ervoor dat het ophoudt. Maar er gebeurde niets.
In 2016 werd vonnis gewezen in de zaak-Arshid. Toen was Sammy dertig jaar oud, maar in de tijd dat het allemaal begon, was ze net veertien. ‘Destijds waren wij meisjes onzichtbaar,’ zegt ze, terwijl ze onzichtbare kruimels van haar nepmarmeren salontafel veegt. ‘Nu hebben we tenminste een stem.’
Het wegkijken had vele oorzaken. Onwetendheid, incompetentie, laatdunkendheid. De angst om als racist te worden bestempeld. De vrees dat het fragiele evenwicht tussen de moslims en de rest van de bevolking zou worden verstoord. Het was iedereen duidelijk dat de kwestie een enorme politieke lading had. Wetenschapster Alexis Jay verwoordt het in haar rapport over ‘seksuele uitbuiting van de kinderen van Rotherham van 1997 tot 2013’, dat ze in opdracht van de overheid maakte, als volgt: de autoriteiten ‘wisten dat de meeste daders islamitische Aziaten waren en de meeste slachtoffers wit. Door te zwijgen hoopten ze dat het probleem zou verdwijnen. Ze waren bang om te zeggen wat er aan de hand was.’
Maatschappelijk werkers en jeugdwerkers die erop wezen dat het om overwegend Aziatische daders ging, werden naar een cursus racial awareness gestuurd om te leren hun vooroordelen te bestrijden. Politie en gemeente durfden geen maatregelen te treffen omdat ze rassenrellen vreesden. Ze waren bang, zegt advocaat Greenwood, dat het ‘een voedingsbodem voor rechtsextremisme’ zou zijn.
De neonazi’s maakten inderdaad een sterke opleving door in Noord-Engeland. Aanhangers van de National Defense League en de British National Party marcheerden schreeuwend door de steden: ‘Onze meisjes zijn niet vogelvrij.’ Dit moest er niet nog eens bijkomen.
Het gaat allemaal gewoon door, de daders van vroeger hebben inmiddels zoons die de dochters van de overlevenden opwachten. “Het is al zo lang gaande dat de mensen er op een of andere manier aan gewend zijn geraakt”
Het is spitsroeden lopen. In Duitsland zijn met de vluchtelingencrisis en de toestroom van honderdduizenden moslimmannen vergelijkbare zorgen gerezen, die in de verwerking van de gebeurtenissen in Keulen in de oudejaarsnacht van 2015 op 2016 tot uiting kwamen: is het ongeoorloofd om te constateren dat veel moslimmannen een problematisch vrouwbeeld hebben? En welke consequenties trekt een maatschappij als het antwoord ‘ja’ luidt?
De lijst van plaatsen waar hetzelfde is gebeurd als in Rotherham is eindeloos: Newcastle, Rochdale, Huddersfield, Leeds, Manchester, Sheffield, Derby, Keighley, Skipton, Blackpool, High Wycombe, Leicester, Dewsbury, Middlesbrough, Peterborough, Bristol, Halifax, Oxford. De daders hadden vrijwel allemaal een migratieachtergrond: Pakistan, India, Bangladesh, Iran, Irak, Turkije.
Het zou een nationaal schandaal moeten zijn, maar Groot-Brittannië heeft te veel misbruikschandalen gekend. De verontwaardiging en de ontzetting zijn verflauwd. Misbruik in de kerk, op sportverenigingen, internaten, bij de BBC, en bovendien het vrijwel dagelijks terugkerende, stuitende misbruik in gezinnen en het exploderende aantal gebruikers van onlineforums over seks met kinderen. Bovendien worden tienduizenden Aziatische en Afrikaanse slachtoffers van prostitutie als seksslaven uitgebuit in Groot-Brittannië. In een recentelijk verschenen rapport heeft de politie toegegeven volledig overbelast te zijn. En ‘onthutst’.
Onderweg naar Rotherham, gewapend met de vragen of grooming inmiddels aan banden is gelegd, of politie en autoriteiten ervan hebben geleerd, krijgt de verslaggeefster een telefoontje van het persbureau van de gemeente. Sorry, er wordt geen interview gegeven omdat er niets meer te melden is. Grooming – dat is inmiddels geschiedenis. Overwonnen. Uitverteld. De gemeentepolitie stuurt een mail: ‘Wij staan niet ter beschikking voor een interview.’ Doorlopen, er valt hier niets te zien.
Niets is meer bezijden de waarheid. Je hoeft alleen maar naar Sammy Woodhouse te luisteren. Of naar haar advocaat, die vijfenzeventig, soms heel jonge slachtoffers vertegenwoordigt. Of naar de lokale parlementariër, die vanwege het schandaal haar carrière op het spel zette. Of naar de journalist die de kwestie aan het rollen bracht. Zij zeggen allemaal wat niemand wil horen: grooming gaat verder. En het zwijgen over de oorzaken en de achtergronden ook.
Times- verslaggever Andrew Norfolk, die tal van prijzen heeft gekregen voor zijn onderzoek, woont in Leeds. Londen, zegt hij, sluit zijn ogen voor de echte problemen in het land. In 2004 kreeg hij de eerste tips, maar hij deed er tien jaar later pas iets mee. Nu schaamt hij zich daarvoor.
‘Een etnische minderheid aan de ene kant, kwetsbare, naïeve slachtoffers, voor een deel uit gebroken gezinnen en kindertehuizen, aan de andere, daar waagde niemand zich aan. Te veel gevaar voor generalisering, demonisering. Te veel explosief materiaal.’ Toen Norfolk de beerput eenmaal had opengetrokken, schreef hij lange tijd over niets anders. Een jaar geleden heeft hij het opgegeven, hij kreeg de beelden niet meer uit zijn hoofd. De politie heeft er toch van geleerd, zegt hij tegen zichzelf, ze nemen de zaak serieus. Maar hij is nog altijd prikkelbaar en schreeuwt woedend over het lawaai in een arbeiderskroeg in Leeds heen: ‘Het bestraffen van individuele daders is niet genoeg. De politie behandelt het fenomeen nog altijd als een aaneenschakeling van afzonderlijke gevallen.’ Het ‘fenomeen’ – het is en blijft beladen in een multiculturele maatschappij die op een goede verstandhouding en tolerantie gebaseerd en aangewezen is.
Een prijswinnend voorpagina-artikel van Andrew Norfolk. Inmiddels is hij gestopt over de zaak te schrijven. Hij krijgt de beelden niet meer uit zijn hoofd.
In de hal van het gemeentehuis hangt een poster met mooie woorden: ‘We zullen luisteren naar kinderen en jonge mensen. We zullen de juiste beslissingen nemen.’ Ernaast hangt er nog een: ‘Ik ben je maatschappelijk werker, ik beloof je te helpen zoeken naar een veilige plek om te wonen, waar je geen kwaad wordt gedaan.’ Er zijn in Rotherham geen kindertehuizen meer omdat grooming nu eenmaal vaak kinderen uit tehuizen trof. In plaats daarvan organiseert de stad een ‘week van de adoptie’.
Omdat bewijs werd geleverd van ‘collectief falen’, overbelasting en doofpotpraktijken bij politie en gemeentebestuur werden de betrokken chefs ontslagen en vervangen door regeringsfunctionarissen. Kortgeleden kwam het bericht dat geen enkele verantwoordelijke van toen ook maar rekenschap heeft hoeven afleggen. Opnieuw staan de ‘overlevenden’ sprakeloos.
In Rotherham onderzoekt het National Crime Agency (NCA) alle gevallen tot 2014, waar nooit iets mee is gedaan. De rechtbanken draaien op volle toeren. Drie Brits-Pakistaanse bendes zijn veroordeeld. Het volgende proces is aanstaande: nog eens twaalf mannen zijn aangeklaagd en staan vanaf januari voor de rechtbank. Het NCA wil ook niet praten, maar meldt zich schriftelijk bij de Süddeutsche Zeitung met een soort activiteitenoverzicht: 28 aanhoudingen, 88 verdachten, 36 vooronderzoeken. Vanwege het enorme aantal daders concentreert men zich op degenen die nog altijd in deze omgeving actief zijn en het grootste leed hebben aangericht.
De lokale Labour-afgevaardigde Sarah Champion vindt dat onvoldoende. In het kantoor van haar kiesdistrict laat ze cijfers van de plaatselijke politie zien: 231 meisjes hebben aangifte gedaan wegens seksuele uitbuiting door groomingbendes. Alleen al in het afgelopen jaar. ‘Moeders, vroeger zelf slachtoffer, komen in paniek op mijn spreekuur. Ze vertellen dat mannen tegen hen hebben gezegd: Je dochter is al bijna zo ver, ze is rijp.’
Het gaat allemaal gewoon door, zegt Sarah Champion, de daders van vroeger hebben inmiddels zoons die de dochters van de overlevenden opwachten. ‘Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Het is al zo lang gaande dat de mensen er op een of andere manier aan gewend zijn geraakt.’
Ook de politieke druk blijft. Champion heeft dat onlangs ervaren. Ze is afgestudeerd psychologe, een intelligente, hartelijke vrouw met donkere krullen en een ontspannen zelfbewustzijn. Tot voor kort was ze een rijzende ster binnen de Labour Party. In het schaduwkabinet van Jeremy Corbyn was ze verantwoordelijk voor de gelijke rechten van vrouwen. In de zomer werd ze uit haar functie ontheven. Ze had een taboe doorbroken, dat geen taboe meer zou moeten zijn: ze had twee keer in het openbaar gezegd dat Groot-Brittannië een ‘probleem met Brits-Pakistaanse mannen’ had. Dat was racistisch, heette het, haar positie was onhoudbaar geworden. Sindsdien is ze persona non grata bij Labour.
Maar Champion blijft erbij: ‘Als ik met mijn constatering ongewild veel moslims in het land heb beledigd, maar een bijdrage heb geleverd aan de bescherming van kinderen, dan zou ik het zo weer zeggen.’ Dat er bij de groomingbendes anders dan bij de meeste andere gevallen van misbruik een etnische component aanwezig is, vindt ze voor de hand liggend. ‘Heel langzamerhand komen de eerste onderzoeksprogramma’s bij de vraag aan of er religieuze en culturele bijzonderheden zijn die aan dit schandaal ten grondslag liggen.’ Evenals alle andere gesprekspartners benadrukt ze dat de meeste verkrachters van kinderen in het Verenigd Koninkrijk witte mannen zijn. En dat de meeste gevallen van misbruik zich binnen het gezin voordoen. ‘Maar dat mag toch niet betekenen dat dit heel speciale patroon niet wordt onderzocht.’
‘Jullie hebben je kinderen opgevoed om te drinken en seks te hebben, wij maken daar alleen maar gebruik van’
Ook voor de rechtbank komen taboes en culturele conflicten aan het licht. Maar weinig verdachten hebben een bekentenis afgelegd. Ook Arshid Hussain niet, Sammy’s verkrachter. Pakistaanse immigranten bestempelen hun slachtoffers als ‘trash’, uitschot, in de ogen van de daders hebben de meisjes ‘geen eer’, citeert advocaat David Greenwood uit de dossiers. Hij is bij tal van rechtszaken aanwezig geweest. ‘Jullie hebben je kinderen opgevoed om te drinken en seks te hebben, wij maken daar alleen maar gebruik van,’ hoorde hij steeds weer.
Veel moslimdaders, zegt misbruikspecialist Greenwood, zien deze kinderen niet als kinderen omdat tieners in hun wereld voor huwbaar doorgaan. Het gaat ‘niet om pedofiele freaks, maar om mensenhandelaren’. Solidariteitsbetuigingen uit de Pakistaanse gemeenschap zijn er beslist ook. Zlakha Ahmed van de vrouwengroep Apna Haq, die huiselijk geweld bestrijdt, zegt: ‘Misbruik is misbruik. Het wordt tijd dat we dat erkennen en de daders ter verantwoording roepen, ook als ze uit ons midden komen.’ Een woordvoerder van de jonge generatie, Mobeen Hussein, heeft naam gemaakt als mediator en benadrukt dat zijn mensen de eersten waren die hebben gezegd: dit moet stoppen.
‘De Brits-Pakistaanse gemeenschap praat met ons, absoluut,’ bevestigt Alan Billings, de door de overheid aangestelde toezichthouder bij de politie van South Yorkshire. ‘We mogen niet toestaan dat onze maatschappij verdeeld raakt. Verbondenheid is belangrijk. En we mogen niet vergeten dat de daders brute criminelen zijn, die ook angst inboezemen bij hun eigen gemeenschap.’
Sammy Woodhouse heeft andere zorgen. Ze is niet geïnteresseerd in de motieven van de daders, maar wel in de overlevenden.
‘Seks met wederzijdse instemming’
Meer dan zevenhonderd meisjes uit Rotherham die een aanvraag tot schadeloosstelling voor het doorstane leed hadden ingediend bij de bevoegde overheidscommissie kregen een afwijzing. Ook Sammy moest haar schadeloosstelling bevechten. De motivatie van de autoriteiten: zelfs als hun verkrachters achter de tralies zitten, dan is nog niet uit te sluiten dat de meisjes de facto toch hebben ingestemd met de gemeenschap. ‘Seks met wederzijdse instemming’ heet dat. Zelfs de kinderen die op het moment van het vergrijp elf jaar oud waren, kan volgens de geldende wetgeving een schadeloosstelling worden geweigerd.
De verontwaardiging was groot toen dit bekend werd; de slachtoffers worden tot daders gemaakt, zo werd gezegd. De ministerie van Justitie beloofde hervormingen, maar tot nog toe is er niets gebeurd.
In Sammy’s nieuwe leven is er geen man en zijn er maar nauwelijks privécontacten. Ze heeft daar de kracht niet voor en torst te veel bagage met zich mee waarvan ze zich nog moet zien te verlossen: sinds haar tijd met Ashid Hussain heeft ze een lang strafblad. Veel meisjes hebben strafbare feiten gepleegd omdat ze daartoe werden gedwongen, omdat ze afhankelijk waren. Sammy strijdt nu voor een nieuwe wet, die ze ‘Sammy’s law’ noemt. Slachtoffers van groomingbendes, zegt ze, moeten erop kunnen vertrouwen dat hun strafblad wordt geschoond, want anders zijn ze bang om naar de politie te gaan. Tot op heden vindt ze geen gehoor.
Ze is nog altijd bezig om de brokstukken van haar leven op te vegen. Een paar jaar geleden, ze was toen vijfentwintig, geloofde ze er heilig in dat ze zich eindelijk geestelijk had losgemaakt van Mad Ash. Hij was nog op vrije voeten en zij had nog geen verklaring tegen hem afgelegd. Uit een affaire met een alcoholist kreeg ze een tweede kind. Toch ging ze terug naar Arshid Hussain. ‘Ik was alleen. En hij was de vader van mijn zoon.’ Mad Ash zat inmiddels in een rolstoel, hij was beschoten. Ze was er zeker van dat hij haar niets kon doen – maar misschien wel iets voor haar zoon.
‘Ik heb me ontzettend vergist. Wat hij mijn zoon heeft aangedaan, was onverdraaglijk, onbeschrijflijk.’ De tiener heeft nu ernstige psychische problemen. Zijzelf is nu meestal sterk, zegt ze. Alleen af en toe moedeloos. Omdat de angst blijft. ‘Ik krijg steeds weer mails van meisjes die nu het doelwit van die kerels zijn. Het houdt nooit op.’ Ze wijst naar de voordeur, die stevig gebarricadeerd is. ‘Die kerels zijn daar buiten.’
Cathrin Kahlweit is correspondent in Londen voor de Süddeutsche Zeitung. Ze werkt al ruim twintig jaar voor deze krant op verschillende redacties, zoals binnenland en Centraal- en Oost-Europa.
Opgericht in 1945. De intellectuele, liberale krant van links Duitsland. Samen met de FAZ een van de belangrijkste dagbladen van het land. De SZ staat bekend om de drie-eenheid: tolerantie, onafhankelijkheid en waakzaamheid.
Iedereen in Hollywood wist van het gedrag van Harvey Weinstein en consorten. Maar sinds het schandaal uitbrak is de crisis er niet minder om. Grote vraag is: gaat er nu echt iets veranderen?
Keuze uit ons archief
Zoals zo vaak was Amerika ons voor, vele jaren zelfs. Dit stuk uit het archief over waartoe #MeToo zou kunnen leiden, en wat er speelt, is uit 2017, toen Weinstein net was aangeklaagd. Interessant is o.a. dat van de twee kampen die hierin worden genoemd – degenen die de gevaren van een heksenjacht aanstippen en degenen die zich verzetten tegen grensoverschrijdende gedrag – het eerstgenoemde aanzienlijk stiller is geworden. De consensus lijkt al te zijn verschoven naar dat zulk gedrag ronduit onacceptabel is, en dat de daders hier verantwoordelijkheid in dragen. Daarmee is een deel van de vraag wat er zal veranderen beantwoord.
Dit artikel maakte onderdeel uit van een minidossier over #MeToo. In #134 besteedde 360 eveneens een dossier aan het onderwerp.
De sluier is weggetrokken, en o, wat een puinhoop wordt er zichtbaar.
Hollywood is altijd al gekleurd geweest door schandalen. Roddels. Insinuaties. Verontschuldigingen. Mensen die weer in genade worden aangenomen. Maar de verhalen over seksueel misbruik die de laatste tijd aan het licht komen vormen een bonte verzameling van banale vergrijpen en perverse verlangens, verhalen uit films die werkelijkheid zijn geworden tegen een smakeloze achtergrond.
Door de beschuldigingen van verkrachting en seksueel misbruik aan het adres van Harvey Weinstein, Brett Ratner, James Toback en vele anderen is er in dit prijzenseizoen weinig te merken van de gebruikelijke bravoure in een stad die zichzelf graag mag presenteren als onverschrokken en vrijgevochten, maar die in de praktijk liever alle touwtjes in de hand houdt en het script volgt. De entertainmentindustrie is weggezakt in een meerpolige catharsis van vrouwen die zich gesterkt voelen, mannen die gespannen afwachten, advocaten die dreigen, carrières die zijn stukgelopen en een algehele onzekerheid over hoe het verder moet nu er plots diepe scheuren opduiken in vele façades.
‘Ik denk dat de showbizz voorgoed is veranderd,’ zegt Marcel Pariseau, een publicist die werkt voor Scarlett Johansson en Olivia Munn – een van de vijf vrouwen die onlangs Ratner heeft beschuldigd van seksueel wangedrag. ‘We worden elke ochtend wakker met de vraag wat ons nu weer te wachten staat. Je durft haast niet op je mobiel te kijken wat de laatste onthulling is. Niemand gaat meer naar de hotelkamer van een producent of een regisseur,’ zegt hij. ‘Er vindt geen gesprek meer plaats zonder dat er een derde aanwezig is – om beide partijen te beschermen. Iedereen is op zijn hoede.’ Er worden Instagram-accounts gezuiverd, Facebook-pagina’s bijgewerkt, publicisten geraadpleegd en hersenen gepijnigd over wat er ook al weer precies is gebeurd, en met wie, op die ene schimmige avond, jaren terug.
Dit is het nieuwe Hollywood. Gespannen, onzeker, getekend door een luide roep om rechtvaardigheid, door mensen die zich indekken, mensen die zich afvragen hoe het verder moet
Op borrels heerst een gespannen sfeer; de opwinding rond de Oscars lijkt wat mat. Impresariaten laten klanten vallen en schonen hun adressenbestand op. Studio’s kijken kritisch naar hun contacten, mensen worden ontslagen zodra er ook maar één aantijging in de pers verschijnt.
Bij elke pitch of voortgangsbespreking wil men ‘het erover hebben’, zegt een vrouwelijke scenarioschrijver die liever niet bij naam genoemd wil worden. ‘Het lijkt wel of iedereen in therapie zou moeten. Iedereen is ermee bezig, ofwel omdat ze er direct bij betrokken zijn, ofwel omdat het net zoiets is als langs een auto-ongeluk rijden – je moet er wel naar kijken. Eerst ging het vrijwel de hele tijd over Trump, nu gaat het de hele tijd hierover.’
Dit is het nieuwe Hollywood. Gespannen, onzeker, getekend door een luide roep om rechtvaardigheid, door mensen die zich indekken, mensen die zich afvragen hoe het verder moet na een lange geschiedenis van discriminatie en seksueel geweld, mensen die zich afvragen hoe de verlichte samenleving valt te realiseren die men in de films zo graag mag uitdragen.
‘Het gesprek gaat er nu over of we de mensen in het vak al dan niet in bescherming moeten nemen tegen de mensen die dit geweld plegen,’ zegt komiek en producent Judd Apatow. ‘Ik zou me er persoonlijk niet prettig bij voelen om verkrachters en misbruikplegers de hand boven het hoofd te houden. Iedereen moet zelf beslissen hoe hij zijn geld wil verdienen. Iedereen maakt zijn eigen morele afwegingen. Ik realiseer me dat een misdadiger ook rechten heeft, maar tegelijkertijd brengen we anderen in gevaar.’ Het is lastig om alles glad te strijken wanneer er zelfs gelauwerde namen op de voorpagina verschijnen: Dustin Hoffman heeft zijn verontschuldigingen aangeboden nadat hij ervan is beschuldigd in 1985 een zeventienjarige stagiaire te hebben lastiggevallen. Kevin Spacey heeft gezegd dat hij op zoek gaat naar ‘zelfinzicht en behandeling’ na beschuldigingen van aanranding en ongewenste intimiteiten.
De mensen die worden beschuldigd, worden vrijwel onmiddellijk geconfronteerd met de gevolgen: Netflix heeft Spaceys House of Cards gecanceld en Warner Bros heeft de banden verbroken met Ratner, die de beschuldigingen van aanranding en seksueel wangedrag, afkomstig van meerdere vrouwen, heeft ontkend.
‘Toen die Dustin Hoffman-kwestie naar buiten kwam had ik echt zoiets van, jemig, nu is er een hele verzameling fantastische films die ik niet meer kan bekijken vanwege die nare bijsmaak,’ aldus de scenarioschrijfster.
Zowel publiek als recensenten zijn al begonnen aan een herwaardering van Weinsteins films. Tijdens de opnamen van een van die films, Shakespeare in Love, zegt en de hoofdrolspeelster, Gwyneth Paltrow, in een hotelkamer door de producent te zijn aangerand.
Veel vrouwen worden heen en weer geslingerd tussen afgrijzen en opluchting. Een aantal actrices is van mening dat de golf van beschuldigingen de filmindustrie er eindelijk toe zal dwingen zelfregulerend op te treden, en zich te realiseren welke risico’s een vastgeroest mannenbolwerk met zich meebrengt. In een poging de heersende cultuur te doorbreken, twitterde Ellin Barkin: ‘Ik roep de onverschrokken, machtige zusters in ons vak op om de vrouwen die zich hebben uitgesproken, te omarmen.’
De schokken die L.A. nu op haar grondvesten doen trillen ‘konden eigenlijk niet uitblijven’, aldus Jordana Oberman, actrice en producente. ‘De hele industrie is medeplichtig aan dit soort gedrag en heeft het afgedaan als iets wat nu eenmaal bij Hollywood hoort. Velen van ons hopen dat dit een keerpunt zal zijn, maar dat moet de tijd leren. Ik hoop vooral dat er kritischer zal worden gekeken naar de medeplichtigheid en dat mensen er niet langer het zwijgen toe zullen doen.’
Twee polen
De gebalde vuist van Rose McGowan, die zegt te zijn verkracht door Weinstein, en de bezorgde woorden van Woody Allen, die waarschuwt voor een ‘heksenjacht’ – het zijn de twee polen van dit verontrustende universum. De schandalen raken aan het wezen van de macht in L.A. – wie heeft de macht, en hoe wordt die gebruikt – en deze schandalen volgen op de jaren waarin er veel klachten waren over racisme en discriminatie, uitmondend in de campagne #OscarsSoWhite. Een campagne die er, volgens velen, mede toe heeft geleid dat de Oscar voor de beste film in 2017 naar Moonlight ging, een coming-of-ageverhaal met een homo in de hoofdrol, een zwarte regisseur en een zwarte cast.
Maar de feestvreugde was niet van lange duur. We hebben het tenslotte over Hollywood, in het tijdperk van Donald Trump – een realityshowhost die glamour en politiek aaneen heeft gesmeed, een presidentskandidaat die heeft toegegeven dat hij vrouwen in hun kruis greep, en die vervolgens toch in het Witte Huis belandde. De entertainmentindustrie trok van leer tegen Trump, maar de beschuldigingen aan het adres van Weinstein, Ratner en anderen duiden op een stevig geworteld patroon van misbruik, gepleegd door mannen die zichzelf als kunstzinnig en links beschouwen.
‘Toen ik in de jaren twintig van de vorige eeuw in de showbizz terechtkwam, heerste het idee dat je als rijke, machtige man in Hollywood echt alles kon maken – en dat was ook het geval,’ zei producente Christine Vachon onlangs.
De opkomst van Trump en de stortvloed van beschuldigingen in Hollywood hebben een nieuwe impuls gegeven aan de feministische beweging. De honderden vrouwen in de showbizz die nu een boekje hebben opengedaan, komen uit alle geledingen, variërend van topactrices tot secretaresses. Hun beschuldigingen zijn olie op het vuur van een breder gevoel in heel Amerika, het gevoel dat het maar eens afgelopen moet zijn met dat misbruik. Social media – van #MeToo op Twitter tot ontelbare Facebook-pagina’s – bepalen het gesprek van de dag in L.A., als een soort moderne stadsomroepers die niet alleen de vrouwen op de hoogte stellen van de nieuwste misstanden, maar die ook het gedrag aan de kaak stellen dat tot dan toe werd gedoogd.
‘Of ik nou kijk naar de gesprekken die ik heb gehad met schrijvers, of naar de algehele stemming, ik proef overal oprecht respect en bewondering voor de vrouwen die de stilte hebben doorbroken,’ zegt John Eisendrath, scenarioschrijver en executive producer van The Blacklist. Eisendrath zegt: ‘Ik, en ik weet zeker dat ik niet de enige man ben die dat heeft gedaan, heb de dertig jaar die ik nu in de showbizz werkzaam ben nog eens grondig de revue laten passeren. Ben ik er getuige van geweest? Heb ik er zelf mee te maken gehad? Heb ik het laten gebeuren? Zijn er situaties geweest waarin ik had moeten ingrijpen?’
De beschuldigingen van seksueel misbruik hebben ook geleid tot een debat over juridische kwesties en morele vraagstukken – wie moet wie beschermen bij alle politieonderzoeken, rechtszaken en schikkingen
Alec Baldwin zegt dat de cultuur in L.A. is veranderd en dat er een terugslag zal volgen, met beschuldigingen over en weer. ‘In ieder geval zullen er voorlopig geen castings meer plaatsvinden zonder dat er een derde partij aanwezig is. Uitgesloten,’ zegt hij. ‘Iedereen zal er iemand bij willen hebben, zodat er nooit onduidelijkheid kan ontstaan over wat er precies is voorgevallen.’ Hij voegt eraan toe: ‘Mijn agent heeft contact met me opgenomen. Ze zei dat ze zich zorgen maakt over de mensen die er het zwijgen toe doen, en die als gevolg daarvan opdrachten zullen mislopen. Want ze weten altijd wel een of andere foto boven tafel te krijgen waar je op staat met iemand die is beschuldigd van iets wat niet door de beugel kan.’
De beschuldigingen van seksueel misbruik hebben ook geleid tot een debat over juridische kwesties en morele vraagstukken – wie moet wie beschermen bij alle politieonderzoeken, rechtszaken en schikkingen. Het maakt allemaal al jaren deel uit van de complexe machinerie die carrières heeft gemaakt, heeft doen wankelen en heeft gebroken, in een vuurhaard waar spektakel wordt beschouwd als een vorm van kunst en waar alles in het teken staat van het beeld.
Nathanael West, F. Scott Fitzgerald en Raymond Chandler waren geïntrigeerd, betoverd en vaak tamelijk nuchter over deze stad, met alle ego’s en onzekerheden, alle ambities en gekonkel. Ze waren zich bewust van de schandalen, en in hun ogen waren Los Angeles en Hollywood in elkaar verstrengelde buurten, waar privélevens van de ene buurt overliepen in de andere, en dat alles strekte zich door de canyons uit tot aan zee, onstuitbaar, als een koortsachtige droom. Maar onder de stad, ergens diep in de aarde, schuilt een breuklijn die elk moment naar de oppervlakte kan komen. Niemand weet waar of wanneer hij zal openscheuren.
‘Dit is een lastige tijd om je koers te bepalen,’ zegt Amanda Lenker Doyle, casting director. ‘Het zijn afschuwelijke verhalen die je steeds maar weer hoort en waar het elke dag over gaat. Ik hoop maar dat dit de industrie verandert, verder helpt.’
Meest links georiënteerde van de grote Amerikaanse kranten. Belangrijke nieuwsbron voor de entertainmentindustrie en winnaar van vele Pulitzerprijzen. Eigendom van de Tribune Company in Chicago.
Veel mannen die worden aangeklaagd in het kader van #MeToo blijken plots ‘bezeten door demonen’. Onzin, schrijft Laurie Penny. ‘De taal van de waanzin is de laatste strohalm voor een maatschappij die structurele onderdrukking en geweld niet langer kan negeren.’
We bevinden ons inmiddels áchter de spiegel. Naarmate meer en meer vrouwen zich uitspreken over hun ervaringen met seksueel geweld, lijken alle oude zekerheden weg te vallen over wat al dan niet normaal zou zijn – het is alsof we een oude huid afwerpen.
Mannen met macht en aanzien, mannen die tientallen jaren ongestraft hebben kunnen doen alsof hun omgeving een pakken-wat-je-pakken-kanbuffet was van seksueel geweld, krijgen ineens de rekening gepresenteerd. Er worden namen genoemd. Veel vrouwen zijn gaan inzien dat ze helemaal niet gek waren, en dat zelfs áls ze gek waren, ze toch ook al die tijd gelijk hadden. Zij (wij) zijn – hoe zal ik het zeggen? – kwaad.
‘Het is alsof je erachter komt dat marsmannetjes echt bestaan,’ hoorde ik laatst een vriend zeggen. Hij had twee gin achter de kiezen en hij probeerde te begrijpen waarom hij er altijd het zwijgen toe had gedaan, al twintig jaar lang, over een gezamenlijke vriend die nu wordt aangeklaagd wegens seksueel geweld. ‘We kenden allemaal de verhalen die over hem de ronde deden, maar… tja, de mensen die die verhalen vertelden waren allemaal een tikje gestoord. In de war, zeg maar. Dus werden ze niet geloofd.’
Ik nam een slokje thee om tot bedaren te komen, en zei dat die mensen misschien in de war waren geweest – als dat al zo was – omdát ze seksueel misbruikt waren. Ik bracht hem in herinnering dat sommigen van ons het altijd hadden geweten. Maar hé, wie luistert er nou naar mij? Ik ben gewoon een vrouw die in de war is.
Misbruikplegers hebben de gewoonte om, net als kleine mannetjes in vliegende schotels, hun identiteit te openbaren aan mensen die door niemand worden geloofd – vrouwen die kwetsbaar zijn, vrouwen die niet serieus worden genomen of gewoon, nou ja, vrouwen
Het proces dat we nu doormaken, in onze vriendengroep en in onze samenleving, heeft wel iets weg van een eerste ontmoeting. Misbruikplegers hebben de gewoonte om, net als kleine mannetjes in vliegende schotels, hun identiteit te openbaren aan mensen die door niemand worden geloofd – vrouwen die kwetsbaar zijn, vrouwen die niet serieus worden genomen of gewoon, nou ja, vrouwen. Maar de misbruikplegers komen niet van een andere planeet, ze komen gewoon van ónze planeet. We zijn samen opgegroeid. We hebben met hen samengewerkt. Hen bewonderd. Hen liefgehad. Hen ons vertrouwen geschonken. En nu moeten we ermee leren leven dat de realiteit anders blijkt te zijn dan wij dachten.
Er is iets wezenlijks veranderd. Ineens spreken vrouwen zich uit, en in dermate grote aantallen dat het onmogelijk is ze te negeren. Zowel het publieke verhaal over misbruik en mannen die menen overal recht op te hebben, als de publieke opinie over wie er al dan niet geloofwaardig is, veranderen zo snel dat de naden tussen het ene paradigma en het andere duidelijk zichtbaar zijn – de slordige steken waar de ene versie van de realiteit overgaat in de andere. Niet langer worden de slachtoffers en de overlevers van verkrachting en seksueel geweld weggezet als geestelijk gestoord, maar nu zijn het de misbruikplegers die hulp nodig hebben.
‘Ik probeer me staande te houden,’ zei Harvey Weinstein in de nasleep van alle onthullingen over een patroon van seksueel misbruik, onthullingen die de entertainmentwereld op zijn grondvesten hebben doen schudden, toen het ene na het andere geheim boven tafel kwam. ‘Het gaat niet goed met me, maar ik doe mijn best. Ik moet hulp zoeken. Weet je wat het is – iedereen maakt fouten.’
Enkele dagen eerder had Weinstein andere Hollywoodbonzen een mail gestuurd, omdat hij als de dood was te worden ontslagen. Hij vroeg of ze hem wilden helpen om de raad van commissarissen van de Weinstein Company zover te krijgen dat hij aan zou mogen blijven, en hij smeekte of hij therapie mocht volgen in plaats van ontslagen te worden. Soortgelijke smeekbeden zien we ook bij andere machtige misbruikers in de tech-industrie. Dit is de verklaring van 500 Startups, aangaande de daden van de oprichter, Dave McClure: ‘Hij erkent dat hij fouten heeft gemaakt en hij heeft therapie gevolgd om een herhaling van dit soort onacceptabel gedrag te voorkomen.’
De sociale definitie van geestelijke gezondheid is het vermogen om mee te gaan in de consensus over hoe de maatschappij zou moeten functioneren – en daar valt ook de verhouding tussen mannen en vrouwen onder. Iedereen die zijn vraagtekens plaatst bij die consensus, of ertegenin gaat, is per definitie gestoord. Pas wanneer het misbruik niet langer valt te ontkennen, wanneer zich patronen aftekenen, wanneer er foto’s en videobeelden opduiken die tot een veroordeling kunnen leiden – pas dan wordt er gesmeekt om vergiffenis. Het duurde al met al nog geen twintig minuten. Hij heeft zo’n mooie toekomst voor zich. Denk aan zijn moeder. Denk aan zijn vrouw. Hij had zichzelf niet in de hand.
Deze vergoelijkingen gaan nooit alleen over de misbruiker en zijn reputatie. Het zijn vertwijfelde pogingen om het hoofd te bieden aan een realiteit die in hoog tempo verandert. Het zijn excuses die zijn bedoeld om, gezamenlijk, te ontkennen dat er sprake zou zijn van stelselmatig misbruik. Ineens is Weinstein degene die wordt geplaagd door demonen, en niet de vrouwen die hem een verkrachter en een zwijn noemen. Hij moet in therapie, in plaats van naar de rechtbank. Weinstein is een heel ongelukkige, zieke man. Net als Bill Cosby. Net als Woody Allen. Net als Cyril Smith. Net als de man in jouw vakgebied, die door iedereen op handen wordt gedragen, de man met de stralende lach en al die gestoorde ex-vriendinnen. Hoe noemen we het als heel veel mensen op hetzelfde moment ziek zijn? Dan spreken we van een epidemie. Ik weet niet precies hoe deze epidemie is ontstaan, maar de situatie is behoorlijk verziekt.
De taal van geestesziekten is ook een manier om waarheden onder woorden te brengen die zich buiten het domein van de politieke consensus bevinden. Wie zich verzet tegen die consensus wordt automatisch als gek bestempeld – ook vrouwen die het wagen te zeggen dat misbruikers op hoge posities verantwoording moeten afleggen voor hun daden. Het idee dat vrouwen zouden liegen over seksueel misbruik omdat ze krankzinnig zijn, kent een lange en macabere geschiedenis. Freud was de eerste die binnen de psychiatrie op zoek ging naar een verklaring voor het feit dat zo veel van zijn patiënten beweerden te zijn aangerand of verkracht. Als Freud zou hebben beweerd dat dergelijke dingen gebeurden in een beschaafd milieu, zou dat tot grote verontwaardiging hebben geleid in de welgestelde, intellectuele kringen waarin hij verkeerde. Dus zocht de vader van de moderne psychoanalyse in zijn latere geschriften naar alternatieve verklaringen: misschien waren enkele van deze meisjes onbewust geobsedeerd met het erotische idee van de vaderfiguur, in plaats van met een echte vader die wellicht echt misbruik had gepleegd. Of misschien waren ze gewoon hysterisch. Hoe dan ook, het was nergens voor nodig om de mannen in de herenclub tegen de haren in te strijken door te veel waarde toe te kennen aan de verhalen van ongelukkige jonge vrouwen.
Een eeuw later wordt in werkelijk alle vergelijkbare situaties die ik van nabij heb meegemaakt, nog steeds dezelfde retoriek toegepast. Vrouwen zijn veel te emotioneel. Ze zijn niet te vertrouwen, omdat ze krankzinnig zijn – een woord dat door het patriarchaat wordt gebruikt voor vrouwen die niet weten wanneer ze hun lieve mondje moeten houden. Ze hoeven niet geloofd te worden, want ze zijn ziek – een woord dat door het patriarchaat wordt gebruikt voor vrouwen die boos zijn.
Cultuur van seksueel geweld
Ja, natuurlijk zijn ze boos. Natuurlijk zijn ze gekwetst. Ze zijn getraumatiseerd, eerst door het misbruik zelf en vervolgens door de reactie van hun omgeving. Ze kunnen hun terechte woede niet uiten omdat ze geen man zijn. Als je bent aangerand, bent verkracht, behandeld als een gebruiksvoorwerp; als je op zoek bent gegaan naar rechtvaardigheid, of misschien alleen naar troost, en je stuitte op vrienden en collega’s die de gelederen sloten en jou voor een hysterica en een leugenaar uitmaakten, die zeiden dat je maar beter je mond kon houden – hoe zou jij je dan voelen? Je zou kwaad zijn. Maar die woede kun je maar het beste inslikken. Boze vrouwen zijn niet te vertrouwen, en dat komt zowel de misbruikers als de mensen die hen de hand boven het hoofd houden, maar wat goed uit.
Dit is wat er wordt bedoeld wanneer men het heeft over een cultuur van seksueel geweld – het gaat niet alleen om de daden van afzonderlijke sociopaten, maar om de inrichting van de maatschappij, waarbinnen die sociopaten ongestraft hun gang kunnen gaan – het gaat om een patroon van monddood maken, uit balans brengen en selectief negeren, waardoor de samenleving als geheel niet de realiteit onder ogen hoeft te zien die men liever wegwimpelt. Als alle mensen in je omgeving met vereende krachten proberen de ongemakkelijke waarheid van wat jou is overkomen onder het vloerkleed te vegen, is het moeilijk om daar niet in mee te gaan – zeker als je nog heel jong bent.
De taal van de waanzin is de laatste strohalm voor een samenleving die de bewijzen van geïnstitutionaliseerd geweld niet langer kan ontkennen. We zien hetzelfde gebeuren wanneer er een schietpartij heeft plaatsgevonden, of een aanslag door wit-nationalisten. Het was zo’n aardige jongen. Er is iets bij hem geknapt. We hebben het niet zien aankomen. Hij was depressief en gefrustreerd. We kunnen onmogelijk ontkennen dat het is gebeurd, dus ontkennen we dat er sprake is van een patroon, schrijven we het toe aan aanpassingsproblemen van een individu. Een chemische verstoring in de hersenen, geen systematische onrechtvaardigheid die in onze cultuur is ingebakken. Harvey Weinstein is geen verkrachter, hij is een ‘heel ziek individu’ – tenminste, als we luisteren naar Woody Allen (die hier misschien wel als geen ander verstand van heeft, gezien het feit dat hij bekendstaat om zijn belangstelling voor zowel de psychoanalyse als voor recreatief seksueel misbruik).
De misbruikplegers die nu vergoelijkend als geestesziek worden bestempeld zijn geen monsters, en ze zijn ook niet gestoord. Hun gedrag past naadloos binnen de zieke normen en waarden van een samenleving waarin de veiligheid van vrouwen ondergeschikt is aan de reputatie en de status van mannen
Woody Allen heeft in ieder geval minstens zo te doen met Weinstein als met de dik veertig vrouwen en meisjes die, op het moment dat ik dit schrijf, naar buiten zijn getreden met beschuldigingen van aanranding en verkrachting aan het adres van de filmbons. Ineens moeten we medelijden hebben met verkrachters omdat ze in de war zijn. Nou, we kunnen elkaar een hand geven. We zijn allemaal in de war, en een laag zelfbeeld en een duister verlangen om de vrouwen die je tegen het lijf loopt te intimideren, zijn geen excuus om die vrouwen te misbruiken. In het beste geval zijn het verklaringen, in het slechtste geval zijn het pogingen om de discussie te laten ontsporen – uitgerekend op het moment dat er over de gevoelens van vrouwen wordt gepraat alsof die ertoe doen. Sterker nog, naar de mening van wetenschappers als Lundy Bancroft, die tientallen jaren met seksueel delinquenten heeft gewerkt, zijn misbruikplegers niet vaker of minder vaak geestesziek dan andere mensen. ‘Misbruik heeft weinig van doen met psychologische problemen, maar alles met normen en waarden,’ aldus Bancroft.
De misbruikplegers die nu vergoelijkend als geestesziek worden bestempeld zijn geen monsters, en ze zijn ook niet gestoord. Hun gedrag past naadloos binnen de zieke normen en waarden van een samenleving waarin de veiligheid van vrouwen ondergeschikt is aan de reputatie en de status van mannen. Veel misbruikplegers zijn zich er op een bepaald niveau niet eens van bewust dat het verkeerd is wat ze doen. De meeste mannen die zich aan vrouwen vergrijpen zijn ervan overtuigd dat ze in essentie een goed mens zijn, en zo kijken ook vele anderen tegen hen aan. Ze zijn vele tientallen jaren bevestigd in dat beeld. Het zijn prima kerels, ze hebben alleen een ingewikkelde verhouding met vrouwen, drank of hun moeder – of alle drie.
Een verzoek om begrip op grond van emotionele problemen is verrassend effectief wanneer het mannen zijn die de zaak bepleiten. Momenteel zie ik overal om me heen vrouwen die zich enorm inzetten om de mannen, en elkaar, door deze moeilijke periode heen te slepen. En dat is niet alleen omdat we zo lief zijn, of omdat we ons zo makkelijk laten paaien – al speelt het vermoedelijk allebei een rol.
De norm dat vrouwen, zelfs in een poging af te rekenen met structureel of specifiek geweld, het welzijn van mannen laten prevaleren boven dat van henzelf, is een beproefde methode om vrouwen die voor zichzelf willen opkomen in het gareel te houden. Er wordt van ons verwacht dat we tot op zekere hoogte medeleven tonen voor degenen die ons hebben misbruikt – wat andersom niet eens bij die mannen zou opkomen. Als zij zich ook maar even druk hadden gemaakt over ons welzijn, waren we nooit in deze positie beland.
Door stelselmatig misbruik te bestempelen tot een probleem van de geestelijke gezondheid, wordt het heel handig in de apolitieke hoek gemanoeuvreerd. Het punt is alleen dat het label ziekte de maatschappij niet ontslaat van haar verantwoordelijkheid. Dat is nooit het geval geweest. Ziekte kan ervoor zorgen dat iemand een overweldigende drang ervaart om zich weerzinwekkend te gedragen, maar ziekte dekt niemand tijdens een vergadering, ziekte betaalt geen advocatenrekeningen, ziekte zorgt niet dat bepaalde vrouwen hun rol in een film verliezen: er is een heel dorp voor nodig om een verkrachter te beschermen.
Het is makkelijker om te leven met de gedachte dat bepaalde mannen ziek zijn dan om te erkennen dat de maatschappij ziek is; we hebben veel te lang gewacht met het bestrijden van de symptomen omdat we de diagnose niet wilden aanhoren. De prognose is goed, maar de behandeling is pijnlijk. De mensen die nu dan eindelijk worden geconfronteerd met het feit dat ze vrouwen en meisjes hebben behandeld als gebruiksvoorwerpen, zullen het waarschijnlijk bijzonder onaangenaam vinden. Heel begrijpelijk. Ik zou nu niet graag in de schoenen staan van Harvey Weinstein, maar hoe jammer het ook is voor de producent en voor andere mannen zoals hij, de wereld is aan het veranderen, en dit keer mag, en zal, niet langer alles gericht zijn op het ontzien van de tere ziel van machtige mannen. De veiligheid en de geestelijke gezondheid van overlevers zullen voor de verandering eens niet worden geofferd aan de nachtrust van een paar klootzakken die in het verleden zijn blijven hangen.
Longreads is een website, opgericht in 2009, geheel gericht op de verspreiding van ‘de beste verhalen’ in de wereld, fictie en non-fictie en steeds langer dan 1500 woorden.
Onlangs kon u in 360 het verhaal lezen van datamiljardair Steve Mercer, die de campagnes van Trump en de Brexit probeerde te beïnvloeden. De auteur van dat verhaal, Carole Cadwalladr, spitte verder en ontdekte dat Mercers rol bij het Brexitreferendum misschien wel beslissend was. Met de verkiezingen voor de deur roept dat de vraag op: voldoet het Britse kiesstelsel nog wel?
In juni 2013 liep Sophie, een jonge Amerikaanse promovenda, door Londen, en belde de baas van een bedrijf waar ze ooit stage had gelopen. Dat bedrijf, SCL Elections, was inmiddels overgenomen door Robert Mercer, een eenzelvige hedgefundmiljardair, die het bedrijf had omgedoopt tot Cambridge Analytica. Het bedrijf zou naam maken als hét data-analysebedrijf dat een belangrijke rol speelde tijdens de campagnes van Trump en die van de Brexit. Maar zover was het allemaal nog niet. In 2013 was Londen nog aan het nagenieten van de Olympische Spelen. Er was nog geen sprake van een Brexit. De wereld stond nog niet op zijn kop.
‘Dat was voordat we uitgroeiden tot dit duistere, dystopische databedrijf dat de wereld heeft opgezadeld met Trump,’ zegt een voormalig Cambridge Analytica-medewerker. Ik noem hem Paul. ‘Het was de tijd dat we alleen nog in psychologische oorlogsvoering deden.’
Noemden jullie het echt zo, wil ik weten. Psychologische oorlogsvoering? ‘Reken maar. Dat is het ook. Psyops. Pschychological operations – dezelfde methoden die het leger gebruikt om de emoties van grote groepen mensen te beïnvloeden. Dat is wat er onder het winnen van de hearts and minds wordt verstaan. We zetten het vooral in om verkiezingen te winnen in ontwikkelingslanden waar maar weinig regels golden.’
Waarom zou iemand stage willen lopen bij een bedrijf dat zich specialiseert in psychologische oorlogsvoering, vraag ik hem. Hij kijkt me aan of ik gek ben. ‘Het was alsof je voor de Britse geheime dienst werkte. Maar dan met veel meer vrijheid. Het was heel deftig allemaal, heel Brits, met iemand van Eton aan het hoofd, en we deden allemaal te gekke dingen. Je vloog de hele wereld over. Je werkte samen met de president van landen als Kenia of Ghana. Het is heel anders dan verkiezingscampagnes in het Westen. Je moet allerlei waanzinnige dingen doen.’
Palantir
Op die dag in juni 2013 had Sophie een afspraak met de chief executive van SCL, Alexander Nix, en ze reikte hem de kiem aan van een idee. ‘Je zou echt iets met data moeten doen,’ zei ze. ‘Zij heeft Alexander daar echt van doordrongen. Ze opperde dat hij een keer moest gaan praten met een bedrijf van iemand die zij weer via haar vader kende.’
Wie is haar vader?
‘Eric Schmidt.’
Eric Schmidt – de topman van Google?
‘Ja. Ze opperde ook dat Alexander eens moest gaan praten met een ander bedrijf, Palantir.’
Ik voerde al maanden gesprekken met voormalig medewerkers van Cambridge Analytica en ik had verhalen gehoord die je de haren te berge doen rijzen, maar toch kon ik mijn oren nauwelijks geloven. Voor iedereen die zich met surveillance bezighoudt, is Palantir een begrip. Het dataminingbedrijf heeft contracten met regeringen over de hele wereld – zoals GCHQ, het Engelse Government Communications Headquarters, en de NSA. Het bedrijf is eigendom van Peter Thiel, de miljardair die medeoprichter is van eBay en PayPal, de eerste in Silicon Valley die openlijk zijn steun voor Trump uitsprak.
In zekere zin is het feit dat de dochter van Eric Schmidt voor de link met Palantir zorgt een van de vele krankzinnige details in het meest krankzinnige verhaal waar ik ooit in ben gedoken.
Een krankzinnig maar veelzeggend detail. Omdat het raakt aan de essentie – waarom het verhaal van Cambridge Analytica een van de meest verontrustende verhalen van dit moment is. Sophie Schmidt werkt inmiddels voor een ander megabedrijf in Silicon Valley: Uber. Het is duidelijk dat de macht en de dominantie van Silicon Valley – Google en Facebook en nog een handjevol andere bedrijven – de stuwende kracht is achter de wereldwijde tektonische verschuiving waarvan we momenteel getuige zijn.
Het toont tevens een cruciale, levensgrote lacune in het politieke debat in Engeland. Want de gebeurtenissen in Amerika en die in Engeland zijn verstrengeld. De banden van de regering-Trump met Rusland en Engeland zijn verstrengeld. En Cambridge Analytica is een van de gezichtspunten van waaruit we kunnen zien hoe al die banden in elkaar grijpen; dat maakt ook het probleem duidelijk waarvoor we het liefst de ogen sluiten terwijl we op verkiezingen afstevenen: Engeland verbindt zijn toekomst aan een Amerika dat onder Trump een – radicale en ingrijpende – metamorfose ondergaat.
Een van mijn bronnen liet me weten dat het adres en het telefoonnummer van AggregateIQ overeenkwamen met dat van een bedrijf dat op de website van Cambridge Analytica wordt vermeld als een overzeese vestiging: “SCL Canada”. Een dag later was die online verwijzing verdwenen
Er lopen drie lijnen door dit verhaal. Dat in de Verenigde Staten de fundamenten worden gelegd voor een surveillancemaatschappij. Dat de Britse democratie is uitgehold door een heimelijk, verstrekkend plan tot coördinatie, mogelijk gemaakt door een Amerikaanse miljardair. En dat er een verwoede strijd gaande is tussen miljardairs, met onze data als inzet. Data die in alle stilte worden verzameld, vergaard en opgeslagen. Wie die data in handen heeft, heeft de toekomst in handen.
Zoals het zo vaak gaat, kwam ik dit verhaal op het spoor via een avondje googelen. Vorig jaar december kwam ik via ‘automatische aanvullen’ van Google toevallig terecht op de zoekopdracht: ‘Heeft de Holocaust echt plaatsgevonden?’ En ik ontdekte dat er een hele pagina vol zoekresultaten was die beweerden van niet.
Googles algoritme was gemanipuleerd door extremistische sites. Jonathan Albright, professor communicatie aan Elon-universiteit, in North Carolina, hielp me om mijn bevindingen te duiden. Hij was de eerste die een compleet ‘alt-right’nieuws en informatie-ecosysteem blootlegde en in kaart bracht, en hij was degene die me op het spoor zette van Cambridge Analytica.
Hij noemde het bedrijf een spil in de ‘propagandamachine’ van rechts, een term die ik ook heb gebruikt in relatie tot de werkzaamheden die ze verrichten voor de verkiezingscampagne van Trump en het Britse Leave-kamp. Dat leidde tot een tweede artikel over Cambridge Analytica – als spil in het nepnieuws- en informatienetwerk dat volgens mij is opgezet door Robert Mercer en Steve Bannon, een van Trumps naaste medewerkers die het zelfs tot chief strategist heeft weten te schoppen. Ik stuitte op bewijzen dat het bedrijf bezig was met een strategische operatie om de mainstream media een kopje kleiner te maken en te vervangen door een systeem dat alternatieve feiten, gefingeerde geschiedkundige informatie en rechtse propaganda zou verspreiden.
Mercer is een briljant computerkundige, een pionier op het gebied van artificiële intelligentie, en mede-eigenaar van een van de meest succesvolle hedge funds ter wereld (met een jaarlijks rendement van 71,8 procent, wat alle economische wetten lijkt te tarten). Ik kwam tot de ontdekking dat hij tevens goed is bevriend met Nigel Farage.
Andy Wigmore, hoofd communicatie van Leave.EU, wist me te vertellen dat Mercer ervoor had gezorgd dat het bedrijf, Cambridge Analytica, het Leave-kamp zou ‘helpen’.
Dit tweede artikel zette twee onderzoeken in gang, die allebei nog lopen: een onderzoek van het Information Commissioner’s Office naar het mogelijk illegale gebruik van data. En een tweede onderzoek, van de kiesraad, dat zich ‘richt op de vraag of een of meerdere donaties – waaronder diensten – die zijn aangenomen door Leave.EU “ontoelaatbaar” waren.’
Wat ik toen ontdekte was dat Mercers rol bij het referendum nog veel verder ging. Veel verder dan de jurisdictie van welke Engelse wet dan ook. De sleutel om te begrijpen hoe een gedreven en vastberaden miljardair onze verkiezingswetten kan omzeilen, is te vinden bij AggregateIQ, een duister webanalysebedrijfje dat is gevestigd boven een winkel in Victoria, in Brits-Columbia.
Vote Leave (de officiële Leave-campagne) besloot 3,9 miljoen te spenderen aan AggregateIQ, dus meer dan de helft van het officiële campagnebudget van 7 miljoen. Hetzelfde geldt voor drie andere aangesloten Leave-campagnes: BeLeave, Veterans for Britain en de Democratic Unionist Party, die nog eens 757.750 pond uitgaven. ‘Coördinatie’ tussen verschillende campagnes is verboden binnen de Engelse kieswet, tenzij de campagnekosten gezamenlijk worden opgegeven. Dat was niet het geval. Volgens Vote Leave heeft de kiesraad ‘de zaak bekeken’ en een ‘gezondheidsverklaring’ afgegeven.
Hoe kan een duister Canadees bedrijf zo’n belangrijke rol hebben gespeeld bij de Brexit? Met die vraag worstelde ook Martin Moore, hoofd van het centrum voor onderzoek naar communicatie, media en macht aan King’s College, in Londen. ‘Ik heb alle facturen bekeken van de Leave-campagne, toen die in februari door de kiesraad online zijn gezet. En ik stuitte steeds maar weer op gigantische bedragen die werden overgemaakt aan een bedrijf waarvan ik niet alleen nog nooit had gehoord, maar waarvan ook op internet vrijwel niets was te vinden. Er werd meer geld betaald aan AggregateIQ dan aan welk ander bedrijf ook, of welke campagne ook, tijdens de aanloop naar het referendum. Het enige wat ik destijds kon vinden was een website van één pagina. Meer niet. Het was een groot raadsel.’
Moore leverde een bijdrage aan een rapport dat in april werd gepubliceerd, en waarin werd geconcludeerd dat de Engelse kieswet ‘krachteloos en machteloos’ was, met alle nieuwe vormen van digitaal campagnevoeren. Offshorebedrijven, geld dat in databases wordt gestoken, ongebonden derde partijen… de geldstromen waren niet zo duidelijk meer gemarkeerd. De wetten die sinds jaar en dag de Britse kieswet hadden geschraagd, waren niet langer toereikend. Wetten, zo stond te lezen in het rapport, die ‘nodig moeten worden herzien’ door het parlement.
AggregateIQ is ook de sleutel om een ander complex netwerk van invloedssferen te ontrafelen dat door Mercer in het leven is geroepen. Een van mijn bronnen liet me weten dat het adres en het telefoonnummer van AggregateIQ overeenkwamen met dat van een bedrijf dat op de website van Cambridge Analytica wordt vermeld als een overzeese vestiging: ‘SCL Canada’. Een dag later was die onlineverwijzing verdwenen.
Er moest een verband zijn tussen de twee bedrijven. Tussen de verschillende Leave-campagnes. Tussen het referendum en Mercer. Het was gewoon té toevallig. Maar iedereen – AggregateIQ, leave.EU, Vote Leave – ontkende. AggregateIQ had gewoon een kortlopende opdracht gedaan voor Cambridge Analytica. Daar was niets op tegen. Wij publiceerden de feiten. Op 29 maart trad artikel 50 in werking.
Gestoord
Dan ontmoet ik Paul, de eerste van twee bronnen die in het verleden bij Cambridge Analytica hebben gewerkt. Hij is ergens eind twintig, en getekend door zijn ervaringen bij het bedrijf. ‘Ik heb bijna posttraumatische stress. Het was zo… gestoord. Het ging allemaal zo snel. Van de ene op de andere dag bleken we te zijn veranderd in de Republikeinse fascistenpartij. Ik kan het nog altijd nauwelijks geloven.’
Hij moet lachen wanneer ik hem vertel over het frustrerende mysterie van AggregateIQ. ‘Kijk of je Chris Wylie kunt vinden,’ zegt hij.
Wie is Chris Wylie?
‘Hij is degene die Cambridge Analytica op het spoor heeft gezet van data en microtargeting [op maat gesneden politieke boodschappen]. Hij komt uit het westen van Canada. Zonder hem zou AggregateIQ niet eens hebben bestaan. Het zijn zijn vriendjes. Hij heeft ze erbij gehaald.’
Er was niet zomaar een terloopse link tussen Cambridge Analytica en AggregateIQ, vertelt Paul me. Ze waren innig verstrengeld, vervulden sleutelposities binnen Robert Mercers uitgestrekte rijk. ‘De Canadezen waren ons backoffice. Zij beheerden onze database. Als AggregateIQ erbij betrokken is, dan is Cambridge Analytica er ook bij betrokken. En als Cambridge Analytica erbij betrokken is, dan zijn Robert Mercer en Steven Bannon erbij betrokken. Kijk of je Chris Wylie kunt vinden.’
Ik wist Chris Wylie op te sporen. Hij weigerde me te woord te staan.
Om te begrijpen hoe data een bedrijf kunnen veranderen, moet je weten waar ze vandaan komen. Ik werd daarbij geholpen door een brief van de ‘Director of Defence Operations, SCL Group’. Hij is afkomstig van ‘commandant Steve Tatham, PhD, MPhil, Royal Navy (buiten dienst)’ die zijn beklag doet over het gebruik van het woord ‘desinformatie’ in mijn artikel over Mercer.
Ik schreef hem terug en wees hem erop dat hij in bepaalde artikelen zelf had geschreven over ‘misleiding’ en ‘propaganda’, wat naar mijn idee ‘min of meer hetzelfde’ was als desinformatie. Pas later dringt tot me door hoe vreemd het is dat ik correspondeer met een gepensioneerde marinecommandant, over militaire strategieën die al dan niet zouden zijn gebruikt tijdens Britse en Amerikaanse verkiezingen.
Wat uit beeld is verdwenen in de Amerikaanse kijk op dit ‘data-analyse’-bedrijf is de achtergrond van het bedrijf: het is diepgeworteld in de militair-industriële wereld. Een opmerkelijk hoekje binnen deze wereld wordt bevolkt door Tories van de oude stempel, zoals dat ook geldt voor het militaire establishment in Engeland. Geoffrey Pattie, een voormalig parlementslid dat een hoge positie bekleedde bij Defensie en dat aan het hoofd stond van Marconi Defence Systems, zat in de raad van bestuur, net als Lord Marland, David Camerons voormalige handelsgezant die pro-Brexit is, en die aandeelhouder was.
Steve Tatham stond aan het hoofd van de psychologische operaties van de Britse strijdkrachten in Afghanistan. The Observer beschikt over brieven waarin hij wordt aanbevolen door het Engelse ministerie van Defensie, Buitenlandse Zaken en de NAVO.
SCL/Cambridge Analytica is niet een of andere start-up van een stel jongens met een Mac Powerbook. Het maakt echt deel uit van het Britse defensiesysteem. En nu dus ook van het Amerikaanse defensiesysteem. Dit is meer dan een verhaal over sociale psychologie en data-analyse. Het moet gezien worden in het kader van een militaire aannemer die militaire strategieën loslaat op een burgerbevolking. David Miller, hoogleraar sociologie aan Bath-universiteit en een autoriteit op het gebied van psyops en propaganda, noemt het ‘een ongehoord schandaal dat dit mogelijk is binnen een democratie. De kiezers behoren te weten waar bepaalde informatie vandaan komt, en als dat niet helder en transparant is, moeten we ons de vraag stellen of we daadwerkelijk in een democratie leven.’
Paul en David, een andere voormalig medewerker van Cambridge Analytica, werkten bij het bedrijf in de tijd dat het op grote schaal vergaren van data deel ging uitmaken van de psychologische-oorlogsvoeringstrategie. ‘Het was een nieuwe, krachtige synergie van psychologie, propaganda en techniek,’ zegt David.
En dat alles werd mogelijk gemaakt door Facebook. Cambridge Analytica kreeg zijn immense hoeveelheid data in eerste instantie van Facebook. Al eerder hadden psychologen van Cambridge Analytica (legaal) gegevens van Facebook geanalyseerd voor onderzoeksdoeleinden, en ze hadden peer-reviewed artikelen gepubliceerd over Facebook-‘likes’, en wat daaruit valt af te leiden over iemands karaktereigenschappen, politieke voorkeuren, seksualiteit en nog veel meer. SCL/Cambridge Analytica huurde een hoogleraar in, dr Aleksandr Kogan, om nog meer Facebookdata te vergaren. Hij deed dat door mensen tegen betaling een persoonlijkheidstest te laten maken, waarbij niet alleen hun Facebookprofiel boven tafel kwam, maar ook dat van hun vrienden – ook dat maakte het sociale netwerk destijds mogelijk.
Facebook was de bron van de psychologische inzichten die het Cambridge Analytica mogelijk maakte zich specifiek te richten op individuen. Het was ook het mechanisme dat het Cambridge Analytica mogelijk maakte hier op grote schaal in te handelen.
Het bedrijf kocht ook (volkomen legaal) consumentendata – gegevens over van alles en nog wat, van tijdschriftabonnementen tot aangeschafte vliegtickets – en combineerde deze voor het eerst met psychologische gegevens en lijsten van kiesgerechtigden. Al deze informatie werd vervolgens gekoppeld aan het adres en telefoonnummer van mensen, en vaak ook aan hun e-mailadres. ‘Het doel was om alle gegevens in kaart te brengen van de informatieomgeving van alle stemgerechtigden,’ zegt David. ‘Met die persoonlijkheidsgegevens kon Cambridge Analytica op maat gesneden berichten sturen.’
De zoektocht naar ‘beïnvloedbare’ kiezers is de sleutel tot elke campagne en met zijn schat aan data was Cambridge Analytica bijvoorbeeld in staat mensen die tamelijk angstig waren aangelegd te benaderen met beelden van immigranten die het land ‘overspoelden’. De truc is om bij elke individuele kiezer de emotionele trigger te vinden.
Cambridge Analytica werkte aan campagnes voor een Republikeins actiecomité, in verschillende staten. Het voornaamste doel, blijkt uit een memo dat in handen is van The Observer, was ‘desinteressse kweken’ en ‘Democratische kiesgerechtigden zo ver zien te krijgen dat ze thuis blijven’: een ongekend verontrustende tactiek. Er is al eerder gezegd dat er ontmoedigingstechnieken werden gebruikt in de campagne, maar dit document levert de eerste echte bewijzen.
Maar werkt zo’n aanpak ook echt? Een van de kritiekpunten op de artikelen van mij en anderen, is dat de ‘specialiteit’ van Cambridge Analytica te veel is opgeblazen. De meeste politieke consultancy’s gaan toch niet zo heel anders te werk?
‘Het is geen politiek consultancybureau,’ zegt David. ‘Wat je goed moet begrijpen, is dat dit op geen enkele manier een normaal bedrijf is. Volgens mij kan het Mercer niet eens schelen of er ook maar een cent winst wordt gemaakt. Het is het product van een miljardair die een vermogen heeft gespendeerd om een experimenteel wetenschappelijk lab op te zetten, waarin hij kan kijken wat aanslaat, waarin hij op zoek kan gaan naar minieme vormen van beïnvloeding die een verkiezingsuitslag kunnen bepalen. Robert Mercer heeft pas geld in het bedrijf gestoken na een aantal pilotprojecten – gecontroleerde experimenten. We hebben het hier over een van de slimste computerkundigen ter wereld. Die gooit echt geen vijftien miljoen over de balk.’
‘Het is een huiveringwekkende gedachte dat er zo veel data in handen zijn van een groep internationale plutocraten, die ermee kunnen doen en laten wat ze willen’
Tasmin Shawn, universitair docent filosofie aan New York-universiteit, schetst een breder kader voor me. Ze heeft onderzoek gedaan naar de financiering van het Amerikaanse leger en naar het gebruik van psychologisch onderzoek bij martelingen. ‘Het is wel aangetoond dat deze wetenschap ingezet kan worden om emoties te manipuleren. Het gaat hier om technologie die oorspronkelijk afkomstig is van het leger en die nu is ingelijfd door een mondiale plutocratie, en die wordt gebruikt om verkiezingen te beïnvloeden op een manier waar mensen geen enkel zicht op hebben, en zelfs geen weet van hebben,’ zegt ze. ‘Het gaat hier om het exploiteren van bestaande fenomenen die vervolgens worden gebruikt om mensen in de marge te manipuleren. Het is een huiveringwekkende gedachte dat er zo veel data in handen zijn van een groep internationale plutocraten, die ermee kunnen doen en laten wat ze willen. We zitten midden in een informatieoorlog en deze bedrijven worden opgekocht door miljardairs, die vervolgens worden binnengehaald in het hart van de overheid. Dat is een zeer zorgwekkende situatie.’
In 2013 heeft Cambridge Analytica een project uitgevoerd in Trinidad, waarin alle verhaallijnen bij elkaar komen. Net op het moment dat Robert Mercer ging onderhandelen met Alexander Nix, de baas van SCL, werd SCL in de arm genomen door verschillende ministers in Trinidad en Tobago. De opdracht was onder meer het ontwikkelen van een zogeheten microtargetingprogramma voor de partij die op dat moment aan de macht was. En AggregateIQ – hetzelfde bedrijf dat zich voor Vote Leave had ingezet bij de Brexit – werd ingehuurd om het targetingplatform te bouwen.
David zegt hierover: ‘De standaardaanpak van SCL/CA is dat je een overheidscontract sluit met de regerende partij. Daarmee is het politieke werk gedekt. Het is vaak een of ander onzinnig gezondheidsproject, dat slechts dient als dekmantel om te zorgen dat de minister wordt herverkozen. Maar in dit geval werden de contracten niet gesloten met de overheid, maar met de nationale veiligheidsraad van Trinidad.’
Het werk voor de informatiedienst was de prijs voor het politieke werk. The Observer heeft documenten in handen waaruit blijkt dat het ging om een voorstel om de zoekgeschiedenis van de gehele bevolking te achterhalen, om telefoongesprekken vast te leggen en spraaksoftware los te laten op de verkregen data teneinde een landelijke politiedatabase aan te leggen, compleet met een inschatting per individuele burger van de waarschijnlijkheid dat hij of zij een misdaad zou plegen.
‘Het plan dat aan de minister is voorgelegd heette Minority Report. Het was Pre-Crime. En het feit dat Cambridge Analytica nu werkzaam is binnen het Pentagon, is zonder meer beangstigend, als je het mij vraagt,’ zegt David.
Deze documenten werpen licht op een belangrijk en onderbelicht aspect van de regering-Trump. Het bedrijf dat Trump in eerste instantie aan de macht heeft geholpen, is beloond met contracten binnen het Pentagon en het ministerie van Buitenlandse Zaken. De voormalige vicepresident van dat bedrijf zit nu in het Witte Huis. Naar verluidt speelt het bedrijf ook een rol in gesprekken over ‘militaire aangelegenheden en binnenlandse veiligheid’.
In Amerika is de overheid gebonden aan strenge wetten waar het gaat om het verzamelen van gegevens van individuele burgers. Maar particuliere bedrijven kunnen doen en laten wat ze willen. Is het irrationeel om hierin de mogelijke fundamenten te zien van een autoritaire surveillancestaat?
Een regering die bedrijfsbelangen binnenhaalt en aan de borst drukt. Er zijn documenten waaruit blijkt dat Cambridge Analytica banden heeft met vele andere miljardairs met rechtse sympathieën, onder wie Rupert Murdoch. Uit een memo blijkt dat Cambridge Analytica heeft geprobeerd een artikel geplaatst te krijgen in Murdochs Wall Street Journal. ‘RM heeft het via een andere weg aangeboden en contact gelegd met Jamie McCauley van Robert Thomson News Corp’, staat er te lezen.
Dat doet mij weer denken aan het verhaal waarin Sophie Schmidt, Cambridge Analytica en Palantir een rol spelen. Is het een veelzeggend detail, of is het een aanwijzing dat er nog iets anders speelt? Cambridge Analytica noch Palantir wilde ingaan op de vraag, in verband met dit artikel, of er sprake is van onderlinge banden. Maar getuigenverklaringen en mails bevestigen dat er in 2013 besprekingen hebben plaatsgevonden tussen Cambridge Analytica en Palantir. Een mogelijke samenwerking is in ieder geval aan de orde geweest.
The Observer beschikt ook nog over andere documenten, die bevestigen dat tenminste één senior medewerker van Palantir gesprekken heeft gevoerd met Cambridge Analytica in verband met het Trinidad-project en latere politieke werkzaamheden in de Verenigde Staten. Maar destijds heeft Palantir besloten, zo wordt me verteld, dat de kans op imagoschade te groot werd geacht om echt met elkaar in zee te gaan. Er stond te weinig tegenover. Palantir is een bedrijf dat wordt vertrouwd met grote hoeveelheden data van Engelse en Amerikaanse burgers, in dienst van zowel GCHQ en NSA, en vele andere landen.
Maar nu zijn beide bedrijven in handen van ideologisch gedreven miljardairs: Robert Mercer en Peter Thiel. De Trump-campagne heeft gezegd dat Thiel heeft geholpen met data. Een campagne die werd geleid door Steve Bannon, die destijds bij Cambridge Analytica zat.
Een hooggeplaatst iemand van QC, die veel tijd heeft doorgebracht bij het Britse onderzoekstribunaal IPT, zegt dat het grootste probleem bij deze technologie is dat het er vooral om gaat wíé de gegevens in handen heeft.
‘Aan de ene kant gaat het om bedrijven en overheden die zeggen “vertrouw ons nou maar, we hebben het hart op de goede plaats en we zijn democratisch en in het weekend bakken we gezellig koekjes”. Maar dezelfde technologie kan worden verkocht aan willekeurig welk repressief regime.’
In Engeland hebben we nog altijd vertrouwen in de overheid. We gaan ervan uit dat de autoriteiten zich aan de wet houden. We hebben vertrouwen in de wet. We geloven dat we in een vrij en democratisch land leven. En juist daarom is naar mijn gevoel het laatste deel van dit verhaal zo ongekend verontrustend.
Dominic Cummings
De details van het Trinidad-project ontsloten eindelijk het mysterie van AggregateIQ. Trinidad was het eerste project van SCL waarbij gebruik werd gemaakt van big data voor microtargeting, voordat het bedrijf werd overgenomen door Mercer. Om dit model was het Mercer te doen. Alle partijen kwamen hier samen: Aleksandr Kogan, de psycholoog van Cambridge, AggregateIQ, Chris Wylie, en de twee andere mensen die een rol zouden spelen in dit verhaal: Mark Gettleson, een focusgroupspecialist die in het verleden voor de liberalen had gewerkt, en Thomas Borwick, de zoon van Victoria Borwick, het conservatieve parlementslid uit Kensington.
Toen in februari mijn artikel verscheen waarin ik Mercer en Leuve.EU met elkaar in verband bracht, was niemand zo boos als voormalig Tory-adviseur Dominic Cummings, de campagnestrateeg van Vote Leave. Hij ging flink tekeer op Twitter. Het artikel stond ‘vol fouten & verspreidt zelf desinformatie’. Of: ‘CA speelde ~0% rol in Brexit-referendum.’
Een week later toonde The Observer het vermoedelijke verband aan tussen AggregateIQ en Cambridge Analytica. Cummings Twitteraccount zweeg in alle talen. Hij reageerde niet op mijn berichten of mijn mails.
Er speelden al langer vragen over een mogelijke coördinatie tussen de verschillende Leave-campagnes. In de week voorafgaand aan het referendum doneerde Vote Leave geld aan twee andere Leave-groeperingen – 625 duizend pond aan BeLeave, een initiatief van modestudent Darren Grimes, en 100 duizend pond aan Veterans for Britain. Beide campagnes hebben dit geld besteed aan AggregateIQ.
De kiesraad heeft AggregateIQ aangeschreven. Een bron dicht bij het onderzoek heeft gezegd dat AggregateIQ heeft gereageerd met de mededeling een geheimhoudingsverklaring te hebben getekend. En aangezien het niet onder de Engelse jurisdictie valt, was de zaak daarmee afgedaan. Dit is waar Vote Leave naar verwijst wanneer ze zeggen dat de kiesraad ‘een gezondheidsverklaring’ heeft afgegeven.
Dominic Cummings heeft op zijn blog duizenden woorden gewijd aan de referendumcampagne. Wat ontbreekt zijn details over zijn data-analisten. Het enige wat hij daarover zegt is dat hij ‘specialisten heeft ingehuurd’.
Eindelijk, na weken van berichten, krijg ik een mail van hem. We bleken het over één ding eens te zijn. Hij schreef: ‘De wetgeving/handhavende instanties zijn een lachertje, en de werkelijkheid is dat iedereen die een loopje met de wet wil nemen dat kan doen zonder dat ook maar iemand het doorheeft.’ Maar, zegt hij: ‘door de aandacht te vestigen op onzinnige verhalen als de denkbeeldige rol van Mercer bij het referendum, leid je de aandacht af van deze belangrijke kwesties’.
En om dan eindelijk antwoord te geven op de vraag hoe Vote Leave terecht is gekomen bij deze duistere firma aan de andere kant van de aardbol, schrijft hij: ‘Iemand stuitte op internet op AIQ [AggregateIQ] en belde hen op, en zei vervolgens tegen mij – laten we met die lui in zee gaan. Ze waren duidelijk veel competenter dan de mensen die we in Londen hadden gesproken.’
Het ongelukkige aan dit verhaal – voor Dominic Cummings – is dat het ongeloofwaardig is. Het is een paar minuten werk om een datumfilter in Google search te installeren en te zien dat ‘AggregateIQ’ eind 2015 of begin 2016 helemaal geen hits opleverde. Er is niets over geschreven in de media. Het bedrijf wordt nergens genoemd. De website verschijnt niet eens op mijn scherm. Ik heb Dominic Cummings betrapt op wat een alternatief feit lijkt te zijn.
Een kleine groep mensen, die zij hadden bestempeld als “te overreden”, werd bedolven onder advertenties, in totaal meer dan een miljard, waarvan verreweg de meeste in die paar laatste dagen
Een controleerbaar feit is dat Gettleson en Borwick, die voorheen werkzaam waren als consultant voor SCL en Cambridge Analytica, beiden een spilfunctie bekleedden in het Vote Leave-team. Ze staan beiden vermeld in de officiële Vote Leave-documenten die zijn gedeponeerd bij de kiesraad, al omschrijven ze hun eerdere werkzaamheden heel bescheiden als ‘microtargeting in Antigua en Trinidad’ en ‘direct communications voor verschillende politie-actiecomités, senaats- en gouverneurscampagnes’.
En Borwick was niet zomaar een medewerker. Hij was het hoofd technologie van Vote Leave.
Dit verhaal omvat een complex netwerk van verbinding, met als spin in het web Cambridge Analytica. Alle lijntjes komen uit bij Mercer. Want de banden moeten overduidelijk zijn geweest. ‘Misschien was AggregateIQ niet van Mercer, maar het speelde zich wel allemaal af binnen zijn domein,’ zegt David. ‘Bijna al hun contracten waren afkomstig van Cambridge Analytica of van Mercer. Zonder hen hadden ze geen bestaansrecht. Gedurende de hele aanloop naar het referendum werkten zij elke dag met Mercer en Cambridge Analytica aan de campagne van [Ted] Cruz. AggregateIQ bouwde en beheerde de databaseplatforms van Cambridge Analytica.’
Cummings wil niet zeggen wie voor hem de websites bouwde. Maar op facturen die zijn overhandigd aan de kiesraad zien we betalingen aan een bedrijf dat luistert naar de naam Advanced Skills Institute. Het duurt weken voordat ik het belang daarvan inzie, aangezien het bedrijf meestal wordt aangeduid als ASI Data Science, een bedrijf waar steeds roulerende data-analisten werkzaam zijn, die vervolgens aan de slag gaan bij Cambridge Analytica, en omgekeerd. Er is beeldmateriaal van ASI data-analisten die persoonlijkheidsmodellen van Cambridge Analytica presenteren, en er zijn documenten over evenementen die de twee bedrijven samen hebben georganiseerd. ASI heeft tegen The Observer gezegd geen officiële banden te onderhouden met Cambridge Analytica.
Waar het om gaat is het volgende: tijdens de Amerikaanse voorverkiezingen heeft AggregateIQ contractueel afstand gedaan van het intellectueel eigendom (IE). Het bedrijf was echter geen eigenaar van dat IE: dat was Robert Mercer. Om met een ander bedrijf in Engeland te kunnen samenwerken, moest AggregateIQ expliciet toestemming hebben van Mercer. Op de vraag of hij commentaar wil geven op de financiële of zakelijke banden tussen ‘Cambridge Analytica, Robert Mercer, Steve Bannon, AggregateIQ, Leave.EU en Vote Leave’, zegt een woordvoerder van Cambridge Analytica: ‘Cambridge Analytica heeft geen betaalde of onbetaalde werkzaamheden verricht voor Leave.EU.’
Dit verhaal gaat niet over de geslepen Dominic Cummings die een paar mazen heeft ontdekt in de regels van de kiesraad. Die her en der een paar miljoen heeft weggezet. Dit verhaal gaat ook nog niet eens om wat een heimelijke coördinatie lijkt te zijn tussen Vote Leave en Leave.EU bij het inhuren van AggregateIQ en Cambridge Analytica. Dit verhaal gaat over gedreven Amerikaanse miljardairs – Mercer en zijn voornaamste ideoloog, Bannon – die medeverantwoordelijk zijn voor de grootste constitutionele verandering in Engeland van de afgelopen eeuw.
Wie wil begrijpen hoe, en in welke mate, de Brexit is verbonden met Trump, is hier op het goede spoor. Deze lijnen, die dwars door Cambridge Analytica lopen, zijn het resultaat van een trans-Atlantisch partnerschap dat vele jaren teruggaat. Nigel Farage en Bannon werken nauw samen, zeker al sinds 2012. Bannon heeft in 2014 de Londense poot van zijn nieuwswebsite Breitbart geopend om Ukip te steunen – het nieuwste front ‘in de culturele en politieke oorlog die momenteel wordt gevoerd’, zei hij tegen The New York Times.
Engeland was altijd al een cruciaal onderdeel geweest van Bannons plannen, hoor ik van een andere ex-Cambridge-medewerker, die anoniem wil blijven. Het was een speerpunt van zijn strategie om de hele wereldorde te veranderen.
‘Hij is ervan overtuigd dat je eerst de cultuur moet omvormen voordat je de politiek kunt omvormen. En daarin speelde Engeland een sleutelrol. Hij meende dat Amerika het voorbeeld van Engeland zou volgen. De Brexit was voor hem van enorme symbolische waarde.’
Op 29 maart, de dag dat artikel 50 in werking trad, belde ik een van de kleinere campagnes, Veterans for Britain. Cummings strategie was om in de laatste dagen van de campagne mensen gericht te benaderen en de kleinere groep kreeg in de laatste week honderdduizend pond van Vote Leave. Een kleine groep mensen, die zij hadden bestempeld als ‘te overreden’, werd bedolven onder advertenties, in totaal meer dan een miljard, waarvan verreweg de meeste in die paar laatste dagen.
Ik vraag David Banks, het hoofd communicatie van Veterans for Britain, waarom ze dat geld aan AggregateIQ hebben uitgegeven.
‘Ik ben niet op AggregateIQ afgestapt, zij zijn op ons afgestapt. Ze hebben ons gebeld en een pitch gehouden. Er is geen sprake van een complot. Het was gewoon een Canadees bedrijf dat een vestiging opende in Londen, om binnen de Britse politiek te gaan werken, en zij deden dingen die geen enkel Engels bedrijf ons kon bieden. Hun targeting was gebaseerd op een aantal technologieën die nog niet tot Engeland waren doorgedrongen. Ze hadden een manier gevonden om mensen te targeten op grond van inzicht in hun gedrag. Zij benaderden ons.’
Naar mijn idee was David Banks zich er niet van bewust dat er iets niet helemaal in de haak was. Het is een vaderlandslievende man, die gelooft in de Britse soevereiniteit, Britse waarden en de Britse wetgeving. Ik denk dat hij niet wist dat er overlap was tussen de verschillende campagnes. Ik kan alleen maar concluderen dat hij om de tuin is geleid.
En dat wij, het Britse volk, om de tuin zijn geleid. In zijn blog schrijft Dominic Cummings dat de Brexit op het conto komt van ‘zo’n 600 duizend mensen – net iets meer dan 1 procent van alle geregistreerde kiezers’. Het is niet zo’n heel grote stap om te denken dat een lid van de mondiale 1 procent een manier heeft gevonden om deze beslissende 1 procent van de Britse kiezers te beïnvloeden.
Rusland
Het referendum was een open doel, onweerstaanbaar voor de Amerikaanse miljardairs. Of moet ik zeggen: de Amerikaanse miljardairs en andere geïnteresseerde spelers? Want als we inzien dat Engeland en Amerika, Brexit en Trump, nauw zijn verbonden door trans-Atlantische connecties, dan moeten we ook inzien dat Rusland een plek heeft binnen deze innige verstrengeling.
De afgelopen tijd heb ik geschreven over de banden tussen rechts in Engeland, de regering-Trump en rechts in Europa. En deze lijnen lopen op een of andere manier allemaal richting Rusland. Vanuit Nigel Farage en Donald Trump en Cambridge Analytica.
The Observer heeft een kaart te zien gekregen met daarop de vele plekken op de wereld waar SCL en Cambridge Analytica werkzaam zijn geweest: onder meer in Rusland, Litouwen, Letland, Oekraïne, Iran en Moldavië. Verschillende bronnen binnen Cambridge Analytica hebben andere banden met Rusland aan het licht gebracht, zoals reisjes naar Rusland, besprekingen met topmannen van Russische staatsbedrijven, en verklaringen van SCL-medewerkers dat ze voor Russische rechtspersonen hebben gewerkt.
Artikel 50 is in werking getreden. AggregateIQ valt niet onder de Engelse jurisdictie. De kiesraad staat machteloos. Een volgende verkiezing, met dezelfde regels, staat voor de deur. Het is niet zo dat de autoriteiten zich niet realiseren dat er reden is tot zorg. The Observer heeft gehoord dat het openbaar ministerie een speciale aanklager heeft aangesteld om vast te stellen of er grond is om over te gaan tot vervolging omdat er campagnefinancieringswetten zijn overtreden. Het openbaar ministerie heeft de zaak terugverwezen naar de kiesraad. Iemand dicht bij de commissie, die zich bezighoudt met de veiligheidsdiensten, weet me te vertellen dat ‘er wordt gewerkt’ aan een mogelijke inmenging van Rusland bij het referendum.
Gavin Miller, werkzaam bij QC en gespecialiseerd in kieswetgeving, noemt de situatie ‘hoogst verontrustend’. Hij denkt dat de waarheid alleen valt te achterhalen door een openbaar onderzoek. Maar daar moet de regering opdracht toe geven. Een regering die net verkiezingen heeft uitgeschreven om haar machtsbasis te versterken. Verkiezingen die zijn bedoeld om meer op één lijn te komen met Trumps Amerika.
Martin Moore van King’s College in Londen wijst erop dat verkiezingen tegenwoordig meer en meer worden gebruikt als middel om een autoritair bewind in het zadel te helpen. ‘Kijk naar Erdogan in Turkije. Wat Theresa May doet is in zekere zin heel antidemocratisch. Ze is doelbewust bezig haar macht te vergroten. Het gaat niet om een verschil in beleid tussen twee politieke partijen.’
Dit in Engeland in 2017. Een Engeland dat steeds meer wegheeft van een democratie die wordt ‘gemanaged’. Bekostigd door een Amerikaanse miljardair. Gebruikmakend van militaristische technologie. In kaart gebracht door Facebook. En mogelijk gemaakt door ons. Als we de uitslag van het referendum honoreren, stemmen we daar impliciet mee in. Het gaat hier niet over Remain of Leave. Dit overstijgt partijpolitiek. Het gaat over de eerste stap in een brave new world, die steeds minder democratisch is.
Waarom moest de noodtoestand worden verankerd in de grondwet? Om wetten grondwettelijk te maken terwijl ze het niet zijn, schampert weekblad Politis.
Momenteel worden er twee artikelen van de grondwetswijziging behandeld door de leden van de Franse Nationale Vergadering, waarvan de verankering van de noodtoestand in de grondwet het belangrijkste is. Maar het debat gaat eigenlijk alleen over artikel 2 van het wetsontwerp: de ontneming van de nationaliteit.
Voorbijgegaan wordt aan artikel 1. Dat dreigt zonder slag of stoot te worden aangenomen. Dit eerste artikel is echter een vlucht naar voren op het gebied van de veiligheid, in aansluiting op de wet op de inlichtingendiensten en de toekomstige wet ‘ter versterking van de bestrijding van de georganiseerde misdaad en de financiering ervan, en met de doeltreffendheid en de waarborgen van de strafrechtelijke procedure’. Over het uit elkaar halen van de behandeling van die onderling samenhangende wetten heeft de regering nog amper uitleg hoeven geven.
Vraag der vragen
Waar dient deze verankering van de noodtoestand in de grondwet toe? Op deze essentiële vraag heeft premier Manuel Valls de commissie wetgeving van het Franse parlement op 27 januari drie antwoorden gegeven:
De eerste reden is van juridische aard. Het gaat er volgens de premier om ‘een onwrikbare grondwettelijke basis te verschaffen aan de noodtoestand’. Deze regeling ‘die wordt toegepast in uitzonderlijke omstandigheden en die het vaakst is toegepast in de Vijfde Republiek’, is de enige die niet is verankerd in de grondwet. Er zou dus juridische leemte worden opgevuld: ‘Vanuit het oogpunt van grondwettelijke jurisprudentie moeten dus alle tijdelijke bevoegdheden die aan de autoriteiten worden verleend in het kader van de noodtoestand kunnen worden gewettigd. Een grondwettelijke basis verschaffen aan de noodtoestand houdt in dat de maatregelen van de administratieve politie als bepaald in de wet van 1955 worden geconsolideerd.’
Valls geeft toe dat de noodtoestand strijdig is met de grondwet
Het is in verband met deze leemte dat Manuel Valls op 20 november in de Senaat zei dat het ‘riskant’ zou kunnen zijn om de Grondwettelijke Raad te raadplegen over het wetsontwerp ter verlenging van de noodtoestand en ter aanscherping van de bepalingen ervan.
Met andere woorden: Valls geeft toe dat de noodtoestand strijdig is met de grondwet.
Toch is dat argument zeer discutabel. Zoals de groen-linkse parlementariër Sergio Coronado al zei: ‘De Grondwettelijke Raad heeft al in 1985 erkend dat het feit dat de noodtoestand niet in de grondwet is opgenomen de wetgever niet hoeft te beletten hem af te kondigen. Ook heeft de Raad, toen hem de vraag werd gesteld of het huisarrest zoals dat wordt toegestaan door de wet op de noodtoestand van november 2015 in overeenstemming is met de grondwet, dit bevestigd. Bovendien heeft de Raad van State (Conseil d’État) in zijn advies over het voorontwerp van de wet inzake de verlenging van de noodtoestand gesteld, dat de noodtoestand niet in de grondwet hoefde te worden opgenomen. Om vervolgens het tegenovergestelde te stellen in zijn advies over de ontwerp-grondwet die nu werd ingediend. Het leek dus juridisch niet echt noodzakelijk de noodtoestand in de grondwet te verankeren.
De tweede reden is dat de gelegenheid zich voordoet. Manuel Valls stelt dat hij ‘de herziening van de wet van 1955 wil voltooien’. ‘Sommige maatregelen konden niet worden opgenomen in de wet van 20 november om redenen van jurisprudentiële aard,’ zo verklaarde hij tegenover de commissie wetgeving van de Nationale Vergadering, en hij kondigde aan op korte termijn een wetsontwerp te zullen indienen. Wat zou dus nóg een reden kunnen zijn om de noodtoestand in de grondwet te verankeren?
We weten niet wie er morgen misbruik zou kunnen maken van zijn bevoegdheden
Een gedachtewisseling tussen het parlementslid Alain Chrétien (Les Républicains) en de minister van Binnenlandse Zaken, Bernard Cazeneuve, tijdens een debat over de noodtoestand en het strafrecht, begin januari, kan wellicht opheldering geven. De afgevaardigde beklaagde zich over het feit dat zijn amendement in november werd verworpen. Dat amendement was erop gericht bij huiszoekingen computerapparatuur in beslag te mogen nemen in plaats van alleen een kopie te maken van de gegevens.
Terloops verzekerde hij dat de voorzitter van de commissie wetgeving, Jean-Jacques Urvoas, die inmiddels is benoemd tot minister van Justitie, had ‘erkend dat dit amendement zeer zinvol geweest zou zijn’.
Hetgeen ook de opvatting was van Cazeneuve in zijn antwoord: ‘Zelf zie ik geen enkele reden om bezwaar te maken tegen een maatregel waarvan ik wel degelijk het nut en het belang inzie (…) De reden dat uw amendement door de regering is verworpen toen u het indiende, was onze overtuiging, op basis van een juridische analyse die volgens mij zeer weloverwogen was, dat het ongrondwettelijk was. Dat wij nu voorstellen de noodtoestand in de grondwet op te nemen is juist om dergelijke amendementen te kunnen aannemen.’
Artikel 36-1
In de ontwerp-grondwet werd na artikel 36 een artikel 36-1 toegevoegd: ‘Artikel 36-1. – De noodtoestand wordt afgekondigd door de ministerraad, op het gehele grondgebied van de Republiek of een deel ervan, hetzij ingeval van een onmiddellijk dreigend gevaar ten gevolge van een ernstige verstoring van de openbare orde, hetzij in geval van gebeurtenissen die door hun aard en hun ernst het karakter van een openbare calamiteit hebben.
De wet stelt de maatregelen van de administratieve politie vast die de civiele autoriteiten kunnen nemen om dit gevaar te voorkomen of deze gebeurtenissen het hoofd te bieden.
Voor verlenging van de noodtoestand voor een periode langer dan twaalf dagen kan alleen bij wet toestemming worden verleend. In de wet wordt de duur vastgesteld.’
Doel van de opneming van de noodtoestand in de grondwet is dus wetten grondwettelijk te maken terwijl ze het niet zijn, door de grondwet te veranderen. En dat komt neer op vervanging van de rechtstaat door het recht van de staat.
De duur van de noodtoestand wordt niet beperkt
Dan de laatste reden die door Manuel Valls werd genoemd: het zou erom gaan ‘te voorkomen dat de noodtoestand wordt gebanaliseerd of dat er overmatig gebruik van wordt gemaakt’. Een lofwaardig streven, waar je echter om drie redenen een vraagteken bij kunt zetten.
In de eerste plaats: het feit dat de noodtoestand wordt ‘afgekondigd’ in de ministerraad, impliceert niet dat de ministers debatteren over de vraag of het wel zinvol is. Sommige parlementariërs, onder wie de nieuwe voorzitter van de commissie wetgeving, Dominique Raimbourg, hadden er de voorkeur aan gegeven ‘te schrijven dat er over de noodtoestand wordt “besloten”, een term die lijkt te bevorderen dat er collectief over wordt beraadslaagd.’
In de tweede plaats omdat de duur van de noodtoestand in het wetsvoorstel van de regering niet wordt beperkt. Toen hij hierop werd aangesproken toonde Manuel Valls – die recentelijk tegenover de BBC had verklaard dat ‘de noodtoestand moet worden verlengd totdat we zijn verlost van IS’ – zich niet bereid in te stemmen met amendementen die de verlenging van de noodtoestand door parlementariërs – tot bijvoorbeeld vier maanden – zouden beperken. De premier zag er een beperking van de prerogatieven van het parlement in, dat zich niet zou kunnen aanpassen aan bepaalde maatschappelijke crises.
Delicaat
Ten derde kun je alleen maar ongerust zijn wanneer je Manuel Valls tegen onze volksvertegenwoordigers hoort zeggen dat het ‘delicaat’ zou zijn in de grondwet te verbieden dat het parlement wordt ontbonden tijdens de noodtoestand, een voorzorgsmaatregel waarop met name wordt aangedrongen door Roger-Gérard Schwartzenberg (PRG) en Jean-Christophe Lagarde (UDI).
Tegen hen voerde de premier zelfs een argument aan dat wijlen [de zeer rechtse oud-minister] Charles Pasqua niet verworpen zou hebben: als de noodtoestand in mei en juni 1968 was afgekondigd, had generaal De Gaulle dan de Nationale Vergadering kunnen ontbinden? Waarop de voorzitter van de UDI antwoordde: ‘Het punt is dat we niet weten wie er morgen misbruik zou kunnen maken van zijn bevoegdheden.’
Dat is inderdaad de hele vraag van de verankering van de noodtoestand in de grondwet. In dit geval hadden de afgevaardigden en senatoren er goed aan gedaan het voorzorgsbeginsel toe te passen.
De Britse concertpianist James Rhodes (1975), te gast op Crossing Border, werd als jongetje jarenlang misbruikt door zijn gymleraar. Het had hem waarschijnlijk de dood ingejaagd, als hij niet was gered door de muziek. In zijn ophefmakende memoir James Rhodes, pianist schrijft hij eerlijk, openhartig en met zwartgallige humor over de strijd met zijn demonen.
Ik zit op school en voel me niet erg op mijn gemak. Het is immers ‘de grote school’. Ik ben een nerveus kind. Verlegen, maak het anderen graag naar de zin en wil aardig gevonden worden. Ik ben tenger, een mooie jongen met een meisjesachtige aanblik. De school zelf is chic, duur, staat in dezelfde straat waar we wonen en is gigantisch, in mijn kleine ogen. Ik ben vijf jaar oud. Ik heb niet veel vrienden en dat maakt me weinig uit. Ik ben ‘gevoelig’, maar niet achterlijk of onbeholpen. Gewoon een beetje anders dan anderen. Ik hou van dansen en muziek en ik heb een levendige fantasie. Ik heb geen last van alle ballast waar volwassenen onder gebukt lijken te gaan, en zo hoort het ook. Mijn kleine wereld wordt langzaam groter, ontvouwt zich voor me en er is veel te ontdekken op school. Alweer zoals het hoort.
Op een dag (ik ben geneigd te zeggen: ‘op een dinsdag’, maar het is meer dan dertig jaar geleden en ik heb geen flauw idee welke dag van de week het was) ging ik met de rest van de klas naar de gymzaal. Mijn eerste gymles maakt me bang. De andere kinderen lijken te weten wat ze moeten doen. Ze kunnen touwklimmen, ze storten zich op een voetbal en krijsen van plezier. Ik ben meer het type kind dat ‘toekijkt vanaf de zijlijn’. Maar meneer Lee, onze leraar, lijkt dat geen probleem te vinden. Hij werpt me telkens een bemoedigende, vriendelijke blik toe. Alsof hij weet dat ik een beetje onzeker ben, maar aan mijn kant staat en daar geen enkel probleem mee heeft. Dat blijft allemaal onuitgesproken, maar het voelt oprecht, gemeend, veilig. Als vanzelf kijk ik tijdens de les steeds vaker zijn kant op.
En jawel hoor, elke keer als ik kijk, vang ik zijn blik, en zijn ogen lichten een beetje op. Hij glimlacht naar me op een manier die geen van de andere jongens zou opvallen, en op een diep, onaantastbaar niveau weet ik dat die glimlach speciaal voor mij bestemd is. Als hij naar me kijkt, heb ik het gevoel alsof het kabaal, de drukte en het gedrang verdwijnen en er een regenboogkleurige schijnwerper op me gericht wordt die alleen hij en ik kunnen zien.
En zo gaat het elke keer als ik les van hem heb. Hij schenkt me net genoeg aandacht om me het gevoel te geven dat ik best bijzonder ben, maar niet zo veel dat het opvalt. Maar wel genoeg om enthousiast te worden over gymles. Wat een prestatie van formaat is. Ik blijf me voor hem uitsloven, zodat hij me nog wat meer aandacht geeft. Ik stel vragen en geef antwoord, ren harder, klim hoger, klaag nergens over, zie erop toe dat mijn gymspulletjes schoon en netjes op orde zijn. Ik weet dat hij op een dag over de brug zal komen. En ja hoor, na een paar weken vraagt hij me om na te blijven en hem te helpen met opruimen. En dat voelt alsof ik de loterij gewonnen heb, met gevoel van eigenwaarde als jackpot. Een speciale prijs die zegt: jij bent het fijnste, leukste, schattigste en briljantste kind aan wie ik ooit les heb gegeven en al je geduld wordt nu beloond. Mijn borst zwelt van trots.
Ik ben nerveus, verlegen, een mooie jongen met een meisjesachtige blik
30 jaar gezwegen
Dus ruimen we op en praten we. Als volwassenen onder elkaar. En ik probeer heel onverschillig te doen, alsof ik dat normaal vind en al mijn vrienden honderddertig jaar oud zijn en volwassen. En dan zegt hij: ‘James, ik heb een presentje voor je,’ en mijn hart blijft even stilstaan. Hij neemt me mee naar het hok waar alle gymspullen en zijn bureau en stoel staan, en hij rommelt wat in zijn bureaula. En verdomd, hij haalt zomaar een mapje lucifers tevoorschijn. In een felrode omslag. Nu weet ik dat ik niet met lucifers mag spelen. En hier staat deze ongelofelijk toffe kerel die me wat lucifers geeft en zegt dat het dik in orde is om er een paar aan te strijken. Ik vraag hem of hij zeker weet dat het mag en hij zegt nog eens dat ik mijn gang kan gaan en er eentje mag aansteken.
Dus dat doe ik. Ik strijk een lucifer aan en wacht op de problemen die komen, het geschreeuw en getier. En als er niets gebeurt, als blijkt dat dit geen valstrik is, ga ik helemaal los. Grinnikend strijk ik de ene na de andere lucifer aan, met grote, glimmende ogen; ik ruik de zwavel, hoor het suizen van de vlam, voel de warmte tussen mijn kleine vingers.
Tip voor ouders: als je een half uurtje rust wilt om een uiltje te knappen, geef je kleuter dan een doosje lucifers. Ze zullen er volledig door in beslag worden genomen. Dit zijn de mooiste dertig minuten uit mijn korte leventje. En ik ervaar dingen waar alle kleine jongens naar hunkeren: ik voel me onoverwinnelijk, volwassen, twee meter lang. Ik ben gezien.
En zo gaat het door. Weken achtereen. Glimlachjes, knipoogjes, bemoedigende gebaren, zakmessen, aanstekers, stickers, chocoladerepen, superhelden. Een zippo voor mijn zesde verjaardag. Stiekeme cadeautjes, speciaal voor mij bestemde gebaren en een uitnodiging om lid te worden van de naschoolse boksclub.
En daar gaat alles fout.
Het is belangrijk om te weten dat ik zelf voor die bokslessen koos. Ik werd gevraagd en ik zei ja. Het was hoe dan ook een bewuste keus. Het werd me niet opgedrongen. Deze man, deze filmster met wie ik graag bevriend wilde zijn omdat hij me aardig vond en mij het gevoel gaf dat ik bijzonder was, vroeg of ik iets met hem wilde doen na schooltijd, en ik zei ja. Mijn eigen Fight Club.
Zoals Tyler Durden ons leerde in die film, is de eerste regel van de Fight Club dat we nooit praten over de Fight Club. Een dat heb ik bijna dertig jaar niet gedaan. Maar nu wel.
Ogenschijnlijk leek alles normaal, ik leefde op de automatische piloot
Verkrachting
Misbruik. Wat een woordkeuze. Je kunt het beter verkrachting noemen. Misbruik is als je een hoge functie hebt en vriendjespolitiek bedrijft. Een veertigjarige man die zijn pik met grof geweld in de kont van een jongetje van zes steekt, dat noem je geen misbruik. Het komt zelfs niet in de buurt. Dat is een gewelddadige verkrachting. Die leidt tot meerdere operaties, littekens (vanbinnen en vanbuiten), tics, dwangneurosen, depressiviteit, zelfmoordgedachten, ernstige zelfbeschadiging, alcoholisme, drugsverslaving, ronduit gestoorde seksuele afwijkingen, onzekerheid over het eigen geslacht (‘Je lijkt wel een meisje, weet je zeker dat je geen meisje bent?’), seksuele verwarring, paranoia, wantrouwen, dwangmatig liegen, eetstoornissen, posttraumatische stressstoornis (ptss), dissociatieve identiteitsstoornis (did – een chiquere term voor een meervoudigepersoonlijkheidsstoornis) en zo kunnen we nog wel even doorgaan.
Het leek onvermijdeljk dat mijn zoon hetzelfde zou overkomen als mij
Letterlijk van de ene op de andere dag was ik totaal veranderd: van een dansend, springend, giechelend, levendig kind dat genoot van de beschutting en het avontuurlijke van een nieuwe school werd ik een contactgestoorde robot met loden voeten en doffe ogen. Het kwam als een ongelofelijke schok, alsof je naar volle tevredenheid over een zonnig pad loopt en er ineens een luik onder je voeten opengaat waardoor je in een ijskoud meer plonst.
Wil je weten hoe je een kind van zijn hele kind-zijn kan beroven? Neuk hem. Neuk hem herhaaldelijk. Sla hem. Hou hem vast en duw dingen in zijn kont. Vertel hem dingen over hemzelf die alleen kleine kinderen voor waar aannemen, voordat hun gevoel voor logica en rede volledig ontwikkeld is, en dan zullen die dingen hem gaan beheersen en een onveranderlijk deel van zijn wezen gaan uitmaken. De reden dat ik dit pijnlijke, verschrikkelijke verhaal met je deel, is eenvoudig dit: de eerste keer in dat vergrendelde materiaalhok betekende voor mij een definitieve, permanente verandering. Vanaf dat moment was ik voor het grootste, waarachtigste deel aanwijsbaar, misselijkmakend anders.
Rhodes wordt vijf jaar lang misbruikt op de Arnold House school in Noord-Londen. Later bezoekt hij de Harrow school, waar hij bevriend raakt met toekomstig acteur Benedict Cumberbatch (Sherlock Holmes). Als hij achttien is gaat hij studeren in Edinburgh, maar door zijn destructieve levensstijl en drugsgebruik moet hij worden opgenomen. Op zijn twintigste, weer afgekickt, gaat hij psychologie studeren, waarna hij een baan vindt in de City. Zijn droom om pianist te worden lijkt voorbij, en hij stopt naar eigen zeggen volledig met spelen.
Werk in de city
Ogenschijnlijk leek alles normaal. Je studie afmaken, een bul krijgen, een baan, carrière maken, verliefd worden, trouwen, een gezin stichten. Dit was wat er met me gebeurde en ik had geen benul, was niet in staat om het een halt toe te roepen. Ik deed dat allemaal in de volstrekt misplaatste overtuiging dat iemand zoals ik, met mijn voorgeschiedenis en mijn hoofd, zoiets voor elkaar kon krijgen.
Nog steeds geen piano, geen zelfonderzoek, geen verleden, geen besef van wie ik ben of hoe ik was. Ik leefde op de automatische piloot. En godskolere, het verbaast me nog steeds hoe gemakkelijk dat me af ging.
Voor mijn werk moest ik advertentieruimte en redactionele artikelen in financiële bladen die niemand las aan internationale bedrijven verkopen. En aangezien je daarvoor oudere mannen moest manipuleren, voorliegen en inpalmen, kon ik dat als geen ander. Behalve een bescheiden basisloon kreeg ik provisie voor elke klant die ik binnenhaalde, en terwijl mijn vrienden begonnen met twintigduizend pond per jaar, haalde ik met gemak drie- tot vierduizend pond per week binnen, terwijl mijn werkdag om vijf uur stopte en ik elk weekend vrij had.
Ik nam meisjes mee naar de allerduurste hotels, kocht onvoorstelbaar idiote cadeaus voor ze, reisde de wereld rond, liet maatpakken maken, at in restaurants waar alleen al een voorgerecht duurder was dan een maaltijd voor vier bij de Pizza Express.
En toen ontmoette ik de vrouw met wie ik zou trouwen. Het arme meisje maakte geen schijn van kans. Wat vrouwen betreft was ik niet zozeer een veroveraar als wel een gijzelnemer. En Jane (op haar verzoek gebruik ik niet haar echte naam) was de perfecte kandidate. Ze was mooi, tien jaar ouder dan ik, was al twee keer getrouwd geweest en leek te zijn ontsnapt aan de jaren twintig, de wereld van de Gatsby’s, de drooglegging en grootschalige feesten. Om eerlijk te zijn, ik zocht een moederfiguur, en zij… ik zou echt niet weten wat zij zocht, maar het kon onmogelijk mij zijn, tenzij dit een zeer misplaatste kosmische grap was. Toen ik in 2002 vader werd, zwollen de echo’s uit mijn verleden aan tot een noodkreet.
Bang voor mijn zoon
Jack (niet zijn echte naam, ook weer op verzoek van Jane) was een buitengewoon kind. Dat zegt elke ouder over zijn kinderen. Maar voor mij was hij, is hij en blijft hij voor altijd het aangrijpende toonbeeld van alles wat magisch is in deze wereld. Hoe ik verder ook over ons huwelijk denk, hij is verwekt uit liefde en verlangen. Hij was gewenst, hartgrondig gewenst, en meteen al vanaf het begin hebben we hem bewonderd en aanbeden.
Toch raakte ik tot in het diepst van mijn wezen doordrongen van een kille, sluipende, groeiende overtuiging dat de vreselijkste dingen zouden gebeuren met datgene wat mij het liefst was. Zoiets angstaanjagends had ik nog nooit van mijn leven meegemaakt. Overal waar ik keek, zag ik enkel gevaar.
Ik stond erop om het nachtelijk voeden voor mijn rekening te nemen. Wakker was ik toch wel. Angstig, overbezorgd.
De positieve kant is dat hij en ik een enorm hechte band kregen. En ja, ik weet dat het ongezond is, maar ik leefde vierentwintig uur per dag met hem. Ik ademde hem in, kon geen genoeg van hem krijgen. Tot op de dag van vandaag zijn die momenten dat ik hem in mijn armen hield, diep in slaap, de gelukkigste, vredigste momenten uit mijn leven.
In het kader van de verwoede race van de Londense middenklasse om hun kinderen op de beste school te krijgen, schreven we hem al jaren van tevoren in voor een hele reeks basisscholen. En de vragen die ik tijdens de kennismakingsgesprekken stelde, hadden niets te maken met de faciliteiten, het lesprogramma, de maaltijden en al die dingen meer. Dan zaten we daar in het kantoortje van de hoofdonderwijzeres, de muren bezaaid met foeilelijke, eerlijk gezegd nogal gemakzuchtige schilderijtjes van de kinderen, en vertelde ze ons: ‘Veel van onze leerlingen stromen door naar de betere middelbare scholen in Londen en vervolgens naar de meest gerenommeerde opleidingsinstituten en universiteiten van het land. We leggen niet alleen de nadruk op schoolprestaties, maar geloven ook in meditatie, pastorale zorg en zelfontplooiing door middel van teamwerk en een positieve sfeer’, enzovoorts enzovoorts.
En dan vroeg ik, bleekjes en wantrouwig: ‘Hebben jullie ook mannelijke leerkrachten? Hoeveel? Zijn ze weleens met een kind alleen? Checkt u of ze bekend zijn bij de politie? Hangen er beveiligingscamera’s op school? Ook op de wc’s? Wie loopt met de kinderen mee naar de wc? Zijn ze daar alleen? Zijn er delen van het schoolgebouw buiten het bereik van die camera’s? Hoe gaat dat met het natrekken van referenties? Hoe grondig gaat u daarbij te werk? Wat doet u met kinderen die een ongelukkige indruk maken of mogelijk zijn mishandeld? Wat is de officiële procedure als er een verdenking is van misbruik? Staat die op papier? Mag ik een kopie?’
Ik begon me steeds meer als een zombie te gedragen. Na een paar weken ging ik weer aan het werk en moest ik hem om zeven uur ’s ochtends achterlaten, en terwijl ik dan door de donkere straten van Londen reed, zat ik te janken achter het stuur. Ik wist wat mij overkomen was, enkel en alleen omdat ik een kind was. Het leek onvermijdelijk dat hem ook zoiets zou overkomen. Want zo zagen de kinderjaren eruit: als een oorlogszone, vol gevaar, bedreigingen, angst en pijn. En alleen al door hem op de wereld te zetten, had ik het gevoel hem regelrecht in die omstandigheden te hebben gebracht.
Dus rond die tijd begon de façade die ik had opgetrokken af te brokkelen. Rond die tijd – wat de gelukzaligste tijd uit mijn leven had kunnen, had moeten zijn – zonk ik langzaam weg in een soort waanzin die ik me nooit had kunnen indenken.
Ik zeg alleen dit: ik ben als kind verkracht. Vijf jaar lang had ik ongewenste seks met een dertig tot veertig jaar oudere man die drie keer zo groot was als ik: pijnlijke, heimelijke, kwaadaardige seks, vele tientallen keren. Ik werd een ding om te gebruiken. En de fysieke, mentale en geestelijke pijn, die waren nog te verdragen. Maar wat ze je niet vertellen, is dat die spoken uit het verleden hun koude, gruwelijke tentakels uitstrekken tot buiten jezelf. Ze zadelen je op met de onwrikbare overtuiging dat de kindertijd voor iedereen een enorme martelgang is en dat niets of niemand een kind daartegen in bescherming kan nemen. Alleen al door Jack op de wereld te zetten, was ik medeplichtig aan de ellende die hem ongetwijfeld nog te wachten stond. De klootzak die mij dit had aangedaan, had niet alleen mijn leven verwoest, maar door middel van mij verwoestte hij nu ook de jeugd van mijn kind. De fout lag bij mij. En die pijn kon ik niet verdragen. Hij had me mijn jeugd afgepakt. Hij had me mijn kind afgepakt. Hij had me het vaderschap afgepakt. En hij had erbij gelachen.
Muziek
Er gebeurden dingen met mij waar ik totaal van in de war raakte, omdat ik ze al in geen eeuwigheid had ervaren: ik huilde zonder aanleiding, kon onmogelijk slapen of juist alleen maar slapen. De tics uit mijn jeugd keerden terug – zenuwtrekjes, onwillekeurig gillen, ritmes tikken, eindeloos lampen aan- en uitklikken – en ik had nergens meer zin in, niet in eten, seks of tv kijken. Het licht doofde en ik had geen idee waarom en wat ik eraan kon doen. En dus zocht ik afleiding. Ik zocht een uitweg waar geen moord of zelfmoord aan te pas kwam. En alle wegen leidden naar de muziek. Als altijd. Musicus worden zat er niet meer in, als je in geen tien jaar een piano hebt aangeraakt is dat geen optie, wist ik, maar misschien kon ik impresario worden. Alles wat mij wegvoerde van de City en een beetje in de richting bracht van de muziek was een stap de goede kant op. En dus deed ik wat een arrogante lul uit de City in zo’n geval doet: ik zocht contact met de impresario die de belangen behartigde van de grootste pianist ter wereld en vormde samen met hem een vennootschap.
Het was niet moeilijk. Een kistje champagne, een paar mailtjes, een of twee etentjes en ik kon aan de slag. Zijn naam was Franco. Hij woonde in Verona. Hij behartigde al twintig jaar de belangen van mijn held Grigori Sokolov. Grigori Sokolov, ongetwijfeld de grootste levende pianist. Misschien wel de grootste aller tijden.
Met de zegen van Jane en een enthousiasme dat maar net opwoog tegen het lichte gevoel van misselijkheid omdat ik mijn vaste inkomen liet lopen, zegde ik mijn baan op. Franco en ik besloten allebei 30.000 euro te steken in een nieuw te openen kantoor in Londen. Maar voor het zover was, kwamen we overeen dat ik een paar weken naar Verona zou komen om de kneepjes van het vak te leren.
Op mijn eerste avond na het eten vroeg hij of ik pianospeelde. Ik mompelde zoiets als dat ik in geen jaren gespeeld had, maar dat ik als tiener best goed was geweest. En dus vroeg hij mij iets voor te spelen. En omdat ik hunkerde naar waardering en aandacht en een beetje in hoger sferen was vanwege de pasta, het uitzicht en de geur van een Italiaanse stad, ging ik achter de piano zitten en ramde er een stuk van Chopin uit. In mijn oren was het rommelig en gênant. Maar ik had alles onthouden, ik wist me erdoorheen te slaan en met een enigszins rood aangelopen gezicht draaide ik me naar hem om.
Hij zat daar met zijn mond wagenwijd open en zonder een woord te zeggen.
En een minuut later zei hij eenvoudig: ‘James, ik zit al vijfentwintig jaar in het vak en ik heb nog nooit een amateur op zo’n manier piano horen spelen. Jij wordt geen impresario. Jij komt elke maand naar Verona en dan logeer je bij mij en neem je pianoles bij mijn vriend Edo, de beste muziekdocent van heel Italië. Ik weet niet of het een succes zal worden, maar je moet het proberen.’
Nadat ik tien jaar lang niet had gespeeld en me al had neergelegd bij de gedachte dat ik mijn dromen nooit zou waarmaken, had Franco even deze handgranaat naar binnen gegooid. En op een woensdagochtend kwamen we bij Edo thuis. Dit was dus een van die kerels die mijn leven voorgoed hebben veranderd. Zo’n gewelddadige, agressieve, arrogante, dictatoriale klootzak had ik nog nooit ontmoet. De perfecte docent voor iemand zoals ik: lui, ongedisciplineerd, ongeoefend en overenthousiast. Ik studeerde urenlang, en zoals het hoorde: langzaam, methodisch, weloverwogen, om daarna als beloning voor mezelf het hele stuk door te spelen. Dan merkte ik dat mensen die langs ons huis liepen even halt hielden om te luisteren. Het kabaal in mijn hoofd was weggezakt en vervangen door noten en muziek, en daardoor leek ik wat beter te functioneren. Het leven was niet meer zo wankel en wat vriendelijker en eenvoudiger. Het leek alsof het te doen was.
James Rhodes (rechts) omhelst zijn jeugdvriend Benedict Cumberbatch nadat een Londense rechter heeft bepaald dat hij zijn boek over seksueel misbruikt mag publiceren. Rhodes’ ex-vrouw probeerde de verschijning te laten verbieden omdat de inhoud schadelijk
Rhodes wordt opnieuw opgenomen en ziet zijn huwelijk met Jane stranden voordat hij, eindelijk, gelooft dat hij zijn droom van een muzikale loopbaan alsnog kan realiseren. In 2009 brengt hij zijn eerste album uit: Razor Blades, Little Pills & Big Pianos, dat meteen zijn doorbraak betekent.
Seksueel misbruik eindigt zelden of nooit met vergeving
Vergeving?
De pers begon rond die tijd steeds meer aandacht aan mij te besteden, met onder andere een interview in The Sunday Times. Daarin liet ik mij ontvallen dat ik op school was misbruikt – één alineaatje in een artikel van twee pagina’s. Een oude onderwijzeres van mij las dat en zocht contact met me. Ze zei dat ze wel had geweten dat er iets niet in de haak was (al had ze in haar naïviteit niet gedacht aan misbruik, hoogstens aan mishandeling) en dat ze me weleens huilend had aangetroffen, met bloed op mijn benen, smekend om niet meer naar gym te hoeven. Ze was ermee naar het schoolhoofd gegaan en die had gezegd wat zo iemand in de jaren tachtig dan altijd zei: ‘Mannetje Rhodes moet een beetje eelt op zijn ziel krijgen. Niet te veel aandacht aan schenken.’ En daar had ze dus gehoor aan gegeven. Ze vertelde dat ze later gevangenispastor was geworden. En nu, na al die jaren, had ze dat interview gelezen en nam ze contact op om te checken of ze nog iets kon goedmaken. Godverdomme wel vijfentwintig jaar te laat, maar ach. Kan ik toch nog een tikje pissig om worden.
Ze legde een verklaring af bij de politie. Daarna stapte ik samen met mijn manager naar de politie om nog maar eens een poging te doen. En verrek, dit keer wisten ze hem op te sporen. Hij was al in de zeventig. Werkte in Margate. Als parttimebokscoach voor jongetjes tot tien jaar… Na een paar lange verhoren hebben ze hem gearresteerd en aangeklaagd voor tien gevallen van sodomie en aanranding.
Het laatste wat ik van de politie heb gehoord, was dat hij een beroerte had gekregen en niet meer in staat was om terecht te staan. Kort daarna ging hij dood.
In de boeken die ik heb gelezen en de praatgroepen die ik heb bezocht wordt altijd gehamerd op vergeving. Je wordt aangespoord een brief te schrijven aan de mensen die jou pijn hebben gedaan, zeker als ze niet meer in leven zijn. Daarin beschrijf je welke gevolgen hun daden voor jou en je dierbaren hebben gehad. In veel opzichten is dit boek zo’n brief. Dit is mijn brief aan jou, Peter Lee, terwijl jij ligt weg te rotten in je gore graf. Om te laten weten dat je nog niet gewonnen hebt. Ons geheimpje is geen geheim meer, het is niet langer iets wat ons verbindt, geen hechte, intieme band tussen ons. Je kunt lullen wat je wilt, maar niets van wat jij met mij hebt gedaan was onschadelijk, prettig of liefdevol. Het was gewoon een afschuwelijke, agressieve schending van mijn onschuld en vertrouwen.
Ik kan alleen maar hopen dat mensen zoals Lee, die actief gevolg geven aan hun seksuele verlangen naar kinderen, ook inzien, écht inzien hoeveel schade ze aanrichten. Dat ze inzien dat al hun gepraat over dat het van twee kanten komt, dat het toch moet kunnen en dat het een uiting van liefde is, helemaal niets met de werkelijkheid van doen heeft.
Vergeving is een machtig mooie gedachte. Het is iets waar ik naar streef, ook al lijkt het soms niet meer dan een aantrekkelijke maar onmogelijke hersenschim. Ik ben in mijn leven te vaak misbruikt. Ik wil openlijk vertellen over die zaken waarmee ik nu kan omgaan zonder volledig in te storten. Daar doe ik het mee. Ik kan niet anders. Er zijn nog andere mensen uit mijn verleden die meer weten en beter hadden moeten weten, en zij zullen daarmee vrede moeten zien te vinden, net zoals ik. Misschien dat ik Lee ooit zal kunnen vergeven. Dat zal beter lukken als ik een manier vind om mezelf te vergeven. Maar de waarheid is, althans voor mij, dat seksueel misbruik van kinderen zelden of nooit eindigt met vergeving. Het leidt slechts tot zelfverwijt, schaamte en een intense, tegen jezelf gerichte woede.
James Rhodes
De vertaling van Rhodes’ memoir verschijnt op 18 november bij Nieuw Amsterdam. De publicatie van het origineel had veel voeten in aarde, want het boek was inzet van een grote rechtszaak die in het voorjaar van 2014 begon. Rhodes ex-vrouw verzette zich tegen publicatie omdat het hun twaalfjarige, aan Asperger lijdende zoon zou kunnen schaden. In mei 2015 verwierp de Hoge Raad het verzoek tot verbod: volgens velen een grote overwinning voor de beginselen van de vrijheid van meningsuiting en een bevestiging van het fundamentele belang van het mogen uitspreken van de waarheid, ook als die waarheid choquerend is.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
