De onderhandelingen lagen twee jaar stil door een Hongaars veto
De zevenentwintig lidstaten van de Europese Unie (EU) zijn het vrijdag eens geworden over de opening van de eerste fase van de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië, meldt Euronews. Deze onderhandelingen waren twee jaar lang geblokkeerd door het Hongaarse veto, maar de recente verkiezingsnederlaag van Viktor Orbán en zijn vervanging door een pro-Europese regering hebben een nieuwe ‘dynamiek’ gecreëerd, legt de Europese zender uit.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De onderhandelingen beginnen officieel op maandag 15 juni in Luxemburg, ‘waar de EU afzonderlijke intergouvernementele conferenties zal houden met de twee kandidaat-landen’, voegt de zender eraan toe. ‘Dit is een erkenning van de vastberadenheid, moed en het harde werk waarvan beide landen blijk hebben gegeven bij het doorvoeren van hervormingen, zelfs in het licht van immense uitdagingen’, aldus de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, en de voorzitter van de Europese Raad, António Costa.
De partij zou minstens 55 van de 101 zetels hebben behaald
De Partij voor Actie en Solidariteit (PAS) van president Maia Sandu heeft de Moldavische verkiezingen gewonnen, ondanks wat leek op een gecoördineerde desinformatiecampagne van het Kremlin. PAS, een prowesterse partij uit een van de armste landen van Europa, stond voor een grote uitdaging: winnen van zijn grootste rivaal, het Patriottisch Verkiezingsblok (BEP), een alliantie van pro-Russische partijen onder leiding van de voormalige Moldavische president Igor Dodon.
Het resultaat – volgens schattingen heeft de PAS minstens 55 van de 101 zetels in het parlement behaald – is verbazingwekkend, aangezien veel peilingen aangaven dat de twee partijen gelijk opgingen en het Kremlin aanzienlijke inspanningen heeft geleverd om de balans in zijn voordeel te doen doorslaan.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze overwinning versterkt de vooruitzichten op toetreding van Moldavië tot de EU en kan de onderhandelingen versnellen in de aanloop naar de Europese verkiezingen van 2029, aldus de nieuwssite Europa Liberă România, de Roemeense tak van Radio Free Europe / Radio Liberty.
De PAS is de tweede partij in de geschiedenis van de Republiek Moldavië die er herhaaldelijk in geslaagd is een parlementaire meerderheid te behalen. In het verleden slaagde alleen de Communistische Partij erin een soortgelijk resultaat te behalen, met een constitutionele meerderheid in 2001 (71 zetels) en opnieuw in 2005 (56 zetels), schrijft Europa Liberă România in een live blog.
Ten opzichte van de verkiezingen van 2021, toen de PAS 774.753 stemmen behaalde, heeft de partij op 28 september een stijging van meer dan 10.000 stemmen geregistreerd. De pro-Europese partij zal in het toekomstige parlement naar verwachting 55 zetels bezetten, wat voldoende is om geen allianties te hoeven sluiten bij de vorming van de nieuwe regering.
Miljoenen flessen wijn liggen opgeslagen in de immense ondergrondse tunnels van Cricova en Mileștii Mici, de twee grootste wijnkelders ter wereld. Het Moldavische ministerie van Cultuur vindt dat het tijd wordt om ze op te nemen in de werelderfgoedlijst van UNESCO.
De immense wijnkelders van Moldavië, in Cricova en Mileștii Mici, strekken zich uit over honderden kilometers, herbergen miljoenen flessen en spreken zeer tot de verbeelding van toeristen die in een soort kleine treintjes door de tunnels rijden. Deze tunnels vertellen het verhaal van de hoofdstad van Chișinău, die is verwoest en vervolgens herbouwd. Dat is een van de redenen dat het Moldavië van nu beschikt over zo’n unieke onderaardse wereld.
De gidsen in Cricova en Mileștii Mici vertellen dat de toeristen veel geïnteresseerder zijn in de wijn dan in de geschiedenis van de mijnen of in de wederopbouw van Chișinău na de Tweede Wereldoorlog. Een groot deel van het verhaal van de immense wijnkelders van Moldavië blijft dan ook onbekend, als een geheim dat de kelders verborgen hebben gehouden.
Het Moldavische ministerie van Cultuur is daarom begonnen aan een traject om de twee grootste onderaardse wijnkelders ter wereld – die van Cricova en die van Mileștii Mici – op de werelderfgoedlijst van de UNESCO te krijgen. Het doel is om dat voor 2030 voor elkaar te krijgen.
Mileștii Mici wordt nu al wereldwijd erkend als de grootste wijncollectie. De wijnkelder staat in het Guinness Book of Records vermeld met anderhalf miljoen flessen. Cricova komt daar niet ver achteraan. Alleen al de kelder van Cricova bestaat uit een tunnelstelsel van 7 kilometer, dat vol ligt met mousserende wijn. De zeven vrouwen die er werken draaien dagelijks 35 duizend flessen mousserende wijn, geproduceerd in de stijl van traditionele champagne.
Momenteel is er slechts één locatie in Moldavië die op de werelderfgoedlijst staat: de geodetische boog van Struve in het noorden van het land. Astronoom Friedrich Georg Wilhelm von Struve wist als eerste nauwkeurig een lange meridiaan in kaart te brengen, wat hielp bij het vaststellen van de grootte en de vorm van de aarde. Vierendertig van Struves UNESCO-punten zijn verspreid over tien landen, en een daarvan bevindt zich in Moldavië.
Prodan heeft een werkgroep samengesteld bestaande uit historici, archeologen, projectontwikkelaars en lokale inwoners, met aan het hoofd erfgoedspecialist professor Sergiu Musteață. Ondergrondse wijnkelders van deze omvang zijn uniek, zowel in Europa als wereldwijd, zegt Musteață. Het proces om dat te bewijzen is nu in gang gezet.
Verwoesting
Het verhaal van de Moldavische wijnkelders is nauw verweven met de verwoestingen ten tijde van oorlog en bezetting, en met de snelle innovatie die men wel vaker ziet in moeilijke tijden. Chișinău werd zwaar gebombardeerd in de strijd tussen de nazi’s en de Sovjets. Toen de Sovjets in 1944 als overwinnaar uit de strijd kwamen, lag de stad in puin.
‘In augustus 1944 was meer dan twee derde van alle gebouwen in Chișinău verwoest,’ legt Musteață uit. Er stond nog maar weinig overeind en aan het begin van de Sovjetbezetting woonden er nog maar twintigduizend mensen in de stad. Chișinău moest weer worden opgebouwd en daarvoor was materiaal nodig,’ voegt Musteață eraan toe.
Sinds het einde van de negentiende eeuw was kalksteen het voornaamste bouwmateriaal in Moldavië. Vanaf het begin van de Sovjetbezetting werd de ontginning geïntensiveerd.
‘Men gebruikte witte kalksteen om huizen te bouwen. De meeste huizen zijn gebouwd na de jaren 1950, ’60, ’70 en ’80,’ vertelt professor Musteață. Vanaf dat tijd werd Chișinău ook wel de witte stad genoemd.
Wetenschapper Doina-Cezara Albu schrijft in haar onderzoek dat Moldavië in de jaren 1950 is begonnen met het op grote schaal gebruiken van blokken kalksteen voor de bouw. De Sovjets gebruikten blokken kalksteen om kleuterscholen, gewone scholen en appartementengebouwen neer te zetten, die Stalinkas en Khrushchyovkas werden genoemd.
In de Sovjetperiode produceerde Moldavië jaarlijks maar liefst 1,25 miljoen kubieke meter kalksteen, vergelijkbaar met zo’n vijfhonderd olympische zwembaden. In 2000 was de productie teruggevallen tot ongeveer een kwart van wat hij ooit was geweest.
Hoewel Moldavië geen kustlijn heeft, zie je overal in het land sporen van de zee
Hoewel Moldavië geen kustlijn heeft, zie je overal in het land sporen van de zee. Kalksteen is een van die sporen. Wie door de hoofdstad loopt zal zien dat een groot deel van de stad is opgetrokken uit kleine zeewezens. Het landschap lijkt te golven, alsof de zee het heeft opgestuwd tot heuvels en vervolgens is stilgevallen.
Miljoenen jaren geleden werd een groot stuk land, van Centraal-Europa tot aan Centraal-Azië, bedekt door de Paratethyszee. Op enig moment strekte die zich maar liefst uit over onder meer het huidige Oekraïne, Moldavië, Roemenië, Bulgarije en Servië.
Zo’n vijf miljoen jaar geleden slonk de zee, om uiteindelijk helemaal te verdwijnen, maar ze liet wel sporen achter van haar bestaan, sporen die je vandaag de dag nog door heel Moldavië aantreft. Dit is tevens de reden dat Moldavië rijk is aan kalksteen en kalksteengroeven.
Een van de werkende mijnen bevindt zich niet ver van het centrum van Chișinău. Wie de tunnel in de wijk Râşcani binnengaat, kan ondergronds zo’n vier kilometer lopen naar Cricova. Daar ligt nog een andere mijn, niet ver van de Cricova-wijnkelders.
De mijn in Chișinău is nog altijd in bedrijf. Er worden kalksteenblokken opgeslagen om te worden vervoerd naar bouwplaatsen elders in Moldavië. Sergiu Lungu, de beheerder van de mijn, roemt de kwaliteit van het Moldavische kalksteen. Onderzoek bevestigt dat de blokken kalksteen uit Moldavië bestand zijn tegen verwoestende aardbevingen, tot 8 op de schaal van Richter.
Kalksteengroeven
Lungu heeft dertig jaar in de mijnen gewerkt. ‘De mijnbouw heeft zich ontwikkeld in de Sovjetperiode,’ zegt hij, waarna hij laat zien hoe ontginningsmachines blokken uit de kalkstenen wand hakken.
Hij vertelt dat er op zeker moment wel honderd mijnen in Moldavië waren. Volgens de Moldavische denktank EXPERT-GRUP zijn er in de Republiek Moldavië 166 kalksteengroeven, en in 59 van die groeven worden blokken uitgehakt.
Voor vele wijnkelders in het land, en zeker voor de grootste wijnkelders ter wereld, die in Cricova en Mileștii Mici, geldt dat het ooit gewoon kalksteengroeven waren.
‘Het winnen van het kalksteen, waarmee in de jaren 1950 was begonnen, gebeurde op steeds grotere schaal, zoals wel blijkt uit de 200 kilometer aan tunnels,’ zegt Petru Tataru, een gids in Mileștii Mici.
Parallel aan de explosieve groei van de kalksteenindustrie gingen de Sovjets ook op zoek naar manieren om de wijnproductie op te voeren. Moldavië stond bekend om zijn druiven.
‘Sinds het einde van de jaren ’50 werd erover gepraat om wijn te produceren in industriële hoeveelheden en door de hele Sovjet-Unie te verkopen. Daartoe was het noodzakelijk om een groot gebied aan te wijzen voor de productie en de opslag van al die wijn,’ vervolgt Sergiu Musteață. Zo kwam men op het idee om te experimenteren met de verlaten mijngebieden rond de hoofdstad.
‘Het is uniek hoe de industriële ruimtes een geheel nieuwe toepassing hebben gekregen binnen een totaal andere bedrijfstak’
‘De temperatuur is hier een constante 12 tot 14 graden,’ aldus Veaceslav Dogari, een gids bij de Cricova-wijngaard. ‘Er zijn geen extra investeringen nodig om die condities in stand te houden – het is puur natuur.’ ‘Het is uniek hoe de industriële ruimtes, nadat het steen is gewonnen, een geheel nieuwe toepassing hebben gekregen binnen een totaal andere bedrijfstak,’ zegt Musteață, die alleen al daarom vindt dat de wijnkelders een plek op de werelderfgoedlijst verdienen.
Na een paar jaar experimenteren met het produceren van wijn, werd de Cricova-wijnkelder in 1952 officieel geopend. Eind jaren vijftig waren de Moldaviërs begonnen met de wijnproductie. De Moldavische wijnen werden een groot succes in de Sovjet-Unie.
Het land is momenteel bezig de eigen geschiedenis te herontdekken en alle puzzelstukken in elkaar te passen, met als uiteindelijke doel dat Moldavië niet alleen bekendheid geniet vanwege de wijnen, maar ook om de achtergrond daarvan. Want onder de Moldavische aarde liggen vele verhalen verborgen.
Twee weken na de verpletterende overwinning van de ja-stemmers in het referendum over de Europese Unie heeft Moldavië op zondag 3 november zijn pro-Europese president Maia Sandu herkozen. De overwinning was ‘na een gespannen tweede verkiezingsronde, die wordt gezien als een keuze tussen Europa en Rusland’, meldtBBC.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De 52-jarige kandidaat won 54,9 procent van de stemmen, volgens de bijna definitieve resultaten die zijn gepubliceerd door de verkiezingscommissie. Haar rivaal, Alexandr Stoianoglo, haalde 45 procent van de stemmen. Deze 57-jarige voormalige openbare aanklager, gesteund door de pro-Russische socialisten, had nauwere betrekkingen met Moskou beloofd.
Rusland zou pro-Europese regering willen omverwerpen
De president van Moldavië, Maia Sandu, heeft Rusland ervan beschuldigd dat het de nieuwe Moldavische pro-Europese regering met harde hand wil omverwerpen en zelf de macht in Moldavië wil overnemen. Dat het land dit van plan is, zou blijken uit een document van de Russische inlichtingendienst dat door de Oekraïense president Zelensky werd onderschept, bericht The Guardian.
Door Moldavië in zijn macht te krijgen, kan Rusland de pro-Europese regering afzetten en een nieuwe regering instellen die naar de pijpen van Moskou danst. Zo kan het de integratie van Moldavië in de EU tegenhouden en het land inzetten in de oorlog tegen Oekraïne. Sinds de invasie van Oekraïne heeft Moldavië te kampen met een groot aantal vluchtelingen, stijgende inflatie, stroomuitval en instabiliteit in de regio Transnistrië, waar Russische separatisten het voor het zeggen hebben.
Moldavië zit als gevolg van de Russische aanvallen op de Oekraïense stroomvoorziening geregeld zonder stroom
Het plan van Rusland kwam boven water in dezelfde week waarin de Moldavische regering aftrad. De nieuwe regering zal de pro-Europese koers voortzetten, zo heeft de kersverse premier Dorin Recean laten weten. Een van de uitdagingen waar hij voor staat is de energiecrisis; sterke prijsstijgingen van stroom en gas leidden afgelopen jaar tot straatprotesten die de val van de vorige regering inluidden. De regering beschouwt deze protesten als een door het Kremlin gesponsorde campagne om het land te destabiliseren.
De relaties tussen de twee landen zijn erg gespannen. Vorige week nog beschuldigde Moldavië Rusland ervan dat een Russische raket op weg naar Oekraïne het Moldavische luchtruim had geschonden. Daarnaast zit Moldavië als gevolg van de Russische aanvallen op de Oekraïense stroomvoorziening geregeld zonder stroom en het kost het land een hoop moeite om zijn gasvoorraden elders vandaan te halen.
Zo’n 120.000 Georgiërs verzamelden zich maandag voor het parlement in Tbilisi. Ze eisten dat de regering de hervormingen doorvoert die nodig zijn om de status van kandidaat-lidstaat van de Europese Unie te verkrijgen, meldt Euronews.
De vreedzame bijeenkomst, waar mensen met Europese en Georgische vlaggen vrolijk door elkaar liepen, vond plaats enkele dagen nadat de Europese Commissie (EC) had besloten Georgië na bestudering van zijn aanvraag slechts een ‘Europees perspectief’ te bieden.
De EC heeft Georgië alleen het ‘vage vooruitzicht’ geboden om ooit lid van de EU te worden
Georgië diende in maart een aanvraag in, samen met Moldavië en Oekraïne, enkele dagen na de inval van Rusland in laatstgenoemd land. De Commissie heeft aanbevolen Oekraïne en Moldavië de status van officiële kandidaat-lidstaat te verlenen, maar is met Georgië niet zo ver gegaan en heeft het land alleen het ‘vage vooruitzicht’ geboden om ooit lid van de EU te worden, aldus Agenda.
‘De Commissie heeft een lijst opgesteld van eisen waaraan voor het einde van het jaar moet zijn voldaan voordat een nieuw besluit over de aanvraag kan worden genomen’, aldus de Georgische nieuwssite. Europa vraagt Georgië op te treden tegen corruptie, de persvrijheid te versterken, een einde te maken aan de politieke verdeeldheid en de greep van de oligarchen op de economie en het bestuur van het land te bestrijden.
Het lijkt erop dat de zelfverklaarde republiek Transnistrië, in Moldavië, een strategie is overeengekomen met Rusland om ‘paniek te zaaien’ onder de bevolking, de regio te destabiliseren en aan te dringen op erkenning van de onafhankelijkheid van de enclave.
Keuze uit het archief
Afgelopen week won de pro-Europese Partij voor Actie en Solidariteit (PAS) van zittend premier Maia Sandu met een absolute meerderheid de Moldavische parlementsverkiezingen. Daarmee heeft Moldavië duidelijk aangegeven dat het liever met de Europese Unie in zee gaat dan met Rusland, dat een grote desinformatiecampagne had opgezet om de uitslag van de verkiezingen in zijn eigen voordeel te beslechten.
Deze reportage van El Diario van drie jaar geleden legt uit waarom Rusland belang heeft bij de verkiezingsuitslagen in Moldavië: het wil via de grensregio Transnistrië voet aan de grond krijgen in het Europese binnenland.
Bij een controlepost tussen Moldavië en de afgescheiden regio Transnistrië controleren grensbeambten buitenlandse paspoorten en visa. Een stel Russische soldaten houdt elk voertuig scherp in de gaten. Op de oostelijke oever van de Dnjestr wappert de tweekleurige vlag met hamer en sikkel naast de driekleur van Rusland. In de hoofdstad waakt een enorm standbeeld van Lenin over de ‘Opperste Sovjet’, het regerings- en parlementsgebouw van de zelfverklaarde republiek die op een strook land tussen Moldavië en Oekraïne ligt, en die internationaal nauwelijks wordt erkend.
We lijken ons in een communistisch gebied te bevinden dat in het Sovjetverleden is blijven steken. Maar in Transnistrië is niet alles wat het lijkt.
Inwoners vrezen dat het gebied weleens bij het conflict in buurland Oekraïne betrokken zou kunnen raken
In de 25 Oktoberstraat rijden dure auto’s langs het imposante Lenin-beeld en op elke straathoek bevinden zich winkels van het Sheriff-conglomeraat, dat eigendom is van oligarch en voormalig KGB-agent Viktor Goesjan, tevens eigenaar van voetbalclub FC Sheriff. Verder barst het van de hipstercafés in Tiraspol, de hoofdstad van het onafhankelijke gebied, dat sinds het begin van de jaren negentig een eigen regering, parlement, politie, leger en munteenheid heeft. Na de oorlog tussen Moldavië en Transnistrië heeft het Kremlin er ongeveer vijftienhonderd ‘vredeshandhavers’ gestationeerd.
Toen El Diario het gebied begin april bezocht, contrasteerde de kalmte in het schone en ongerepte centrum nog scherp met berichten in internationale kranten over de angst die de bevolking van de pro-Russische enclave heimelijk zou hebben geuit sinds het begin van de oorlog in Oekraïne. Maar onlangs hebben explosies in de regio de vrees bij inwoners doen toenemen dat het separatistische gebied weleens bij het conflict in het buurland betrokken zou kunnen raken.
Verschillende explosies
Maandag 25 april klonken verschillende explosies bij het hoofdkwartier van het Transnistrische staatsministerie van Veiligheid, dat leeg was wegens de viering van orthodox Pasen. Dinsdag deden andere ontploffingen twee zendmasten in de regio schudden. De aanvallen, die door geen enkele groep of staat zijn opgeëist, hebben geleid tot beschuldigingen over en weer tussen Rusland, Oekraïne, Transnistrië en Moldavië.
De regering van Transnistrië houdt de Oekraïense autoriteiten verantwoordelijk voor een schietpartij in de buurt van de stad Kobasna, waar zich een belangrijk wapendepot uit het Sovjettijdperk bevindt. De Oekraïense inlichtingendienst beweert dat de explosies in Transnistrië ‘een geplande provocatie door Russische speciale eenheden’ zijn om ‘paniek te zaaien en anti-Oekraïense sentimenten te creëren’.
Sinds begin april beschuldigt de Oekraïense generale staf Rusland van een ‘herschikking’ van de Russische troepen, die sinds het staakt-het-vuren van 1992 in Transnistrië zijn gelegerd. De Transnistrische en de Moldavische regering ontkennen dit en zeggen dat ze de rust in het gebied handhaven.
‘We overwegen nu om weer te vertrekken, maar we weten niet waarheen’
Maar na verklaringen van een hoge Russische commandant, vorige week, gingen overal de alarmbellen af. Voor het eerst bevestigde Rusland dat het huidige Russische offensief is bedoeld om controle over het zuiden van Oekraïne te krijgen en zo de toegang tot Transnistrië te vergemakkelijken, waar, zo beweerde de commandant, ‘sprake is van onderdrukking van de Russischtalige bevolking’. Amper vier dagen later klonken de eerste explosies, die door niemand werden opgeëist.
‘Ik was in het centrum van Tiraspol, hoorde een explosie en rende naar huis,’ vertelt Yoan (niet zijn echte naam) in een bericht. Hij is een Oekraïner die na het uitbreken van de oorlog in zijn land van Odessa naar de pro-Russische separatistische regio vluchtte. De jongeman heeft familie in Transnistrië en was ervan overtuigd dat het er veilig was. Tot maandag kon hij niet geloven dat het conflict Moldavië zou bereiken. ‘We overwegen nu om weer te vertrekken. Maar we weten niet waarheen. We denken dat het gevaarlijk is om in Transnistrië te blijven.’
Bij toegangswegen tot de steden in de regio hebben de Transnistrische autoriteiten nu militaire controleposten neergezet. Vanuit zijn huis in Tiraspol reageert de Moldavische zakenman Marc (niet zijn echte naam) die in de enclave woont, kalm maar bezorgd: ‘We zijn op onze hoede. Op veel plaatsen worden auto’s doorzocht door gewapende politie. Mensen zijn nerveus.’
Nieuwe soldaten
Op 10 april lieten Britse inlichtingendiensten weten dat de Russische strijdkrachten waren begonnen met het werven van nieuwe soldaten in Transnistrië. Al eerder, in maart, waarschuwde Alex Gutsaga, een reisleider en activist die in de pro-Russische enclave is geboren maar in Moldavië woont, voor ‘activiteiten’ in de regio door Transnistrische autoriteiten en Russische troepen.
In een video die hij op Facebook zette en die bijna zevenhonderdduizend keer werd bekeken, somt hij een reeks feiten op die volgens hem aantonen dat de regering van Transnistrië bezig is met voorbereidingen om de regio bij het conflict te betrekken. Zijn broer kreeg een oproep om bij het leger te gaan, vertelt hij aan El Diario. ‘Maar hij besloot Transnistrië te verlaten. Hij is met zijn hele gezin vertrokken, want hij wilde het risico niet lopen.’
‘Transnistrië is een vreedzame plek. De mensen proberen neutraal te zijn en zich verre te houden van politiek’
Na de explosies van maandag is Gutsaga ervan overtuigd dat Transnistrië en Rusland een strategie zijn overeengekomen om ‘paniek te zaaien’ onder de bevolking, de regio te destabiliseren en aan te dringen op erkenning van de onafhankelijkheid van de enclave.
Toen alles nog rustig leek in Pridnestrovische Moldavische Republiek, de officiële naam van Transnistrië, uitte Marc al zijn vrees vanwege de nabijheid van het conflict in Oekraïne. ‘Transnistrië is een vreedzame plek. De mensen proberen neutraal te zijn en zich verre te houden van politiek. Ik probeer er geen deel van uit te maken.’ Marc is in Moldavië geboren en zijn moedertaal is Moldavisch, maar hij groeide op in Tiraspol. ‘Transnistrië ligt tussen verschillende beschavingen met tegengestelde belangen in: Rusland, Oekraïne en Moldavië. De meningen van de Transnistriërs doen er niet toe.’
Gespannen situatie
‘Eerlijk gezegd ben ik bang,’ vervolgt hij. ‘En toen ik op 24 februari wakker werd, was ik écht bang. Ik heb in het Transnistrische leger gediend, ik weet wat wapens zijn en wat de gevolgen ervan kunnen zijn.’ Zijn leven gaat verder, maar hij noemt de situatie ‘gespannen’.
Na deze uitspraak werpen enkele oudere mannen hem verontruste blikken toe. ‘Ja, het is gespannen… De huidige situatie in Oekraïne is een oorlog; we moeten de dingen bij de naam noemen. Mensen in Transnistrië, vooral jongeren, moeten dat begrijpen. Niet iedereen denkt er hetzelfde over, maar gelukkig begrijpen veel jongeren dat deze oorlog ook over ons gaat, omdat wij elk moment bij dit conflict betrokken kunnen raken.’
‘Terwijl ik dit allemaal zeg, ben ik me ervan bewust dat die oudere meneer daar me vreemd aankijkt’
Voelt hij zich vrij? Marc lacht. ‘Nee. Nee, ik kan niet vrijuit spreken. Terwijl ik dit allemaal zeg, ben ik me ervan bewust dat die oudere meneer daar me vreemd aankijkt. Er is sprake van een zwijgende meerderheid van mensen die weet wat er aan de hand is, maar er niet in het openbaar over durft te praten.’
Het is niet gemakkelijk om vrijuit over politiek te spreken in Transnistrië, zeker als het om ideeën gaat die afwijken van een pro-Russisch standpunt of die niet vallen onder het vaandel van neutraliteit.
Op een mooie stenen promenade die langs de Dnjestr en een grote tuin voert, lopen twee dames van in de zeventig arm in arm. Ze dragen elegante jassen en wollen hoeden. Zij zijn niet bang om zich uit te spreken. Ze verdedigen het Russische standpunt en herhalen de argumenten van het Kremlin. Ze zeggen op televisie te hebben gezien dat de Oekraïense regering Russischtaligen sinds het begin van de oorlog in de Donbas in 2014 ‘discrimineert’, wat in hun ogen de huidige gevechten in het land rechtvaardigt. Ze geven ook toe bang te zijn. Een van de vrouwen barst in tranen uit als ze aan de oorlog van 1992 terugdenkt en zegt dat ze dat niet nog eens wil meemaken.
Jonge inwoners
De Russische staatsmedia hebben een sterke invloed op Transnistrië. Sinds het land zich onafhankelijk verklaarde, gaven zij jarenlang de aanzet tot een wijdverbreide pro-Russische houding in de regio. Maar veel jonge inwoners van de enclave, vooral in de hoofdstad, hebben meningen die niet pro-Russisch zijn. Als ze die verkondigen, gaan ze meestal wat zachter praten.
Drie weken geleden zaten twee negentienjarige geneeskundestudenten op een bankje aan de rivier. ‘Rusland is schuldig aan de oorlog in Oekraïne, maar ik kan mijn mening alleen verkondigen in vertrouwde kring, want die levert nogal wat discussie op. Het is gevaarlijk om dit in het openbaar te zeggen, want het zou consequenties kunnen hebben,’ zei Elena (niet haar echte naam), doelend op de maatschappelijke gevolgen. Haar vriend is minder uitgesproken: ‘Ik weet niet wat ik moet geloven over de oorlog. Er is zo veel informatie dat het me niet lukt mijn eigen mening te vormen.’
‘Er is zo veel informatie dat het me niet lukt mijn eigen mening te vormen’
In de Transnistrische stad Pervomaisk, op de grens met Oekraïne, was de oorlog al op 6 maart van zeer dichtbij hoorbaar. Uit angst voor een mogelijke invasie van Russische troepen via Transnistrië blies het Oekraïense leger de spoorlijn op die Oekraïne met de pro-Russische enclave verbindt. Het huis van Nadejda schudde en haar ramen vlogen open. Haar eigen ruiten bleven heel, maar die van verschillende buren werden door de impact van de drukgolf verbrijzeld.
‘Het was schrikken,’ zegt de vrouw, een kunstenares die in een cultureel centrum werkt. ‘Ik was eerst bang, totdat duidelijk werd dat het niet op ons grondgebied was en dat Oekraïne het had gedaan uit veiligheidsoverwegingen. Daardoor kalmeerde ik.’
Haar kleine groene huis, het eerste van een rijtje huizen dat het dichtst bij de Oekraïense grens ligt, biedt vanaf de binnenplaats zicht op een vernielde spoorweg; over dat spoor vluchtte Nadejda in 1992 zelf naar het buurland, tijdens de burgeroorlog tussen Moldavië en de separatistische enclave Transnistrië. ‘En nu komen ze hierheen,’ zegt ze, verwijzend naar de Oekraïense vluchtelingen.
De oorsprong van de onafhankelijkheidsverklaring van Transnistrië gaat terug tot 1989, toen Moldavië het Moldavisch-Roemeens uitriep tot officiële taal van het land. Het land maakte in die tijd weliswaar nog deel uit van de Sovjet-Unie, maar de toenadering tot Roemenië verontrustte een deel van de Slavische bevolking in de regio. Ze waren bang het Russisch als officiële taal te verliezen en vreesden voor marginalisering van Russischtaligen.
Sindsdien is het conflict bevroren, met een de facto onafhankelijk gebied dat niet internationaal wordt erkend
Na de onafhankelijkheidsverklaring van Transnistrië in 1990 begonnen er gevechten in de regio. De oorlog brak uit op 2 maart 1992, op dezelfde dag dat Moldavië werd toegelaten als lid van de Verenigde Naties. Een staakt-het-vuren in juli van dat jaar leidde niet tot een oplossing; sindsdien is het conflict bevroren, met een de facto onafhankelijk gebied dat niet internationaal wordt erkend.
Russische steun
De enclave van 470.000 inwoners met een Russischtalige meerderheid krijgt Russische steun op verschillende niveaus, ook al erkent Rusland de republiek zelf niet. Behalve de vijftienhonderd soldaten in de regio, die de status quo handhaven en Moldavië neutraal houden in de voortdurende angst voor een conflict, financiert het Kremlin pensioenen, verstrekt het gemakkelijk paspoorten en betaalt het voor de universitaire opleiding van duizenden Transnistriërs. Maar als zij in Transnistrië studeren, wordt hun diploma niet internationaal erkend.
Op het grondgebied van Transnistrië staat ook een Russische elektriciteitscentrale die tegen lage kosten de pro-Russische enclave en Moldavië bevoorraadt. De regering heeft al gewaarschuwd dat het land niet zonder Russisch gas kan.
In Tiraspol, op twintig minuten lopen van het enorme Lenin-beeld voor het regeringsgebouw, toont een klein krakkemikkig gebouwtje hoe weinig er nog over is van het echte communisme in de Pridnestrovische Moldavische Republiek. In dit hoofdkwartier van de Transnistrische Communistische Partij, volgestouwd met foto’s en standbeelden van communistische leiders en andere Sovjetmemorabilia, werken slechts twee mensen. Een van hen is Nadezjda Bondarenko, de huidige waarnemend voorzitter en redacteur van de communistische krant PCP. De vrouw kende de partijleider goed, en slaat haar armen strak over elkaar heen terwijl ze benadrukt dat hij al sinds 2018 in de gevangenis zit.
Ontstaan uit een mix van corruptie, sigarettensmokkel, geopolitiek en voetbal, strijdt FC Sheriff dit seizoen mee in de Champions League. De club is gevestigd in Tiraspol, de hoofdstad van Transnistrië, een strook land tussen Moldavië en Oekraïne, dat zich in 1990 onafhankelijk verklaarde maar sindsdien door vrijwel niemand is erkend.
‘Een kleine club uit een piepklein land weet zich voor het eerst te kwalificeren voor het belangrijkste voetbaltoernooi van Europa: de Champions League’, begint Fabian Held zijn relaas over de voetbalclub FC Sheriff Tiraspol in de Duitse Krant Die Zeit. ‘Deze club, afkomstig uit een voor het voetbal onbeduidend gebied, gaat het opnemen tegen grote Europese clubs uit Milaan en Madrid, en het verhaal zou wel eens hét sprookje kunnen zijn van het nieuwe Champions League-seizoen.’
Voor het eerst neemt een club uit de Republiek Moldavië deel aan de hoogste clubcompetitie van het continent. En daarmee wordt het ingewikkeld, aldus Held. FC Sheriff Tiraspol is namelijk kampioen van Moldavië, maar speelt in de hoofdstad van Transnistrië. En Transnistrië is een staat die niet echt bestaat. De kleine strook land ligt ingeklemd tussen de rivier de Dnjestr en de grens met Oekraïne in het oosten van de Republiek Moldavië. Het is volledig in handen van een bedrijf met de naam Sheriff, dat werd opgericht door twee voormalige politieagenten.
Rusland
Marcel Röthig, is werkzaam in Oekraïne en de Republiek Moldavië voor de Friedrich Ebert Stichting, een aan de Duitse SPD gelieerde stichting ter bevordering van democratie, politieke en maatschappelijke vorming. Hij is zodoende bekend met de situatie in Transnistrië. Volgens Röthig gaat het om ‘een land in een land dat door niemand anders wordt erkend, met een eigen munteenheid, een eigen leger, eigen politie-eenheden, eigen economisch systeem, en eigen bestuur’.
Terwijl de rest van de Republiek Moldavië voornamelijk een agrarische geschiedenis heeft, werd in opdracht van Moskou in de jaren vijftig zware industrie ten oosten van de Dnjestr gebouwd. Vooral Russen vestigden zich er. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie hoopten velen in Moldavië zich bij Roemenië aan te sluiten, maar dat mislukte voornamelijk vanwege economische factoren. De regio Transnistrië daarentegen voelde zich meer een deel van Rusland. Na wat korte schermutselingen in 2004, waarbij Rusland Transnistrië actief steunde, zijn er nu naar schatting 1300 tot 1400 Russische soldaten gestationeerd in Transnistrië.
Gedurende de periode van onrust richtten twee voormalige politieagenten, Victor Gusan en Ilja Kasmaly, het Sheriff-concern op. Het bedrijf bezit alle benzinestations van het landje, een supermarktketen, en tal van andere ondernemingen, waaronder media- en telecombedrijven. Sheriff genereert ongeveer 60 procent van het bruto binnenlands product van Transnistrië. In 1996 werd de FC Sheriff Tiraspol opgericht, met als president: Victor Gusan.
FC Sheriff begon in de derde divisie van de Republiek Moldavië en promoveerde in 1998 naar de eerste divisie, de Divizia Națională. Van 2001 tot 2010 werd FC Sheriff tien keer op rij kampioen van Moldavië. ‘Als je kijkt naar de marktwaarde van de ploeg’, zegt Marcel Röthig tegen Die Zeit, ‘dan beslaat die de helft van de marktwaarde van de gehele competitie.’
Van de dertig spelers van FC Sheriff komen er 23 niet uit de Republiek Moldavië
Van de dertig spelers van FC Sheriff komen er 23 niet uit de Republiek Moldavië, maar uit Brazilië, Griekenland, Trinidad-Tobago, Senegal en Luxemburg. De Moldavische voetbalbond maakte dit mogelijk door vorig seizoen een beperking voor buitenlandse spelers op te heffen, legt Röthig uit. ‘Natuurlijk heeft alleen FC Sheriff daar baat bij gehad.’
Een van die buitenlandse spelers die bij FC Sheriff speelt is Luxemburger Sebastien Thill. Hij speelde lange tijd in zijn thuisland bij FC Progrès Niederkorn, verhuisde daarna naar een Russische club die failliet ging en belandde in januari van dit jaar in Tiraspol. In een telefoongesprek met Die Zeit reageert Thill lacherig als hem wordt gevraagd hoe hij daar terecht is gekomen. ‘Ik wilde heel graag een keer een titel winnen’, zegt hij.
In plaats van onbekende clubs met exotische namen als FC Petrocub Hînceşti of FK Sfîntul Gheorghe Suruceni, zijn de tegenstanders van Thill in de Champions League nu Real Madrid, Inter Milan en Sjachtar Donetsk. ‘Een superzware groep’, zegt Thill, maar zijn team hoopt desondanks ‘voor één of twee verrassingen te kunnen zorgen’. Dapper voegt hij eraan toe: ‘Misschien kunnen we mikken op de derde plaats.’ Dat zou betekenen dat FC Sheriff in ieder geval in de Europa League kan blijven spelen.
Levenloos en liefdeloos
Op 15 september werd een eerste stap gezet op weg naar dat droomscenario: tot ieders verrassing won FC Sheriff op 15 september met 2-0 van Sjachtar Donetsk, de sterke ploeg uit Oekraïne. Op 28 september staat de uitwedstrijd tegen grootmacht Real Madrid op het programma en op 19 oktober volgt in Milaan de wedstrijd tegen de Italiaanse kampioen Inter Milan.
Thill kan of wil niet veel vertellen over het dagelijkse leven in Transnistrië. Veel is er niet te beleven, hij gaat elke dag uit eten en dat is het zo’n beetje. De meeste lokale mensen spreken geen Engels, hetgeen de communicatie bemoeilijkt. Maar het personeel van de club is erg vriendelijk, zegt de 27-jarige Luxemburger.
Marcel Röthig van de Friedrich Ebert Stichting weet iets meer te vertellen: ‘Het voelt een beetje alsof de Sovjet-Unie er bewaard is gebleven. Je staat er versteld van hoe leeg de straten zijn, hoe levenloos en liefdeloos het leven in Transnistrië is.’ Officieel wonen er een half miljoen mensen in de regio. Waarnemers schatten echter dat slechts de helft van hen nog aanwezig is. De rest is naar het buitenland verhuisd om te werken. Niemand kan het precies zeggen omdat Transnistrische paspoorten door niemand worden erkend. Daarom hebben de meeste burgers een tweede paspoort.
Over de politieke situatie wordt binnen de ploeg niet gesproken en ook hijzelf heeft zich nauwelijks met de situatie in Transnistrië beziggehouden, zegt profvoetballer Thill. Voor zijn overstap naar de club sprak hij vooral met een vriend die eerder onder contract stond bij FC Sheriff.
Voor spelers uit Zuid-Amerika of Afrika is Sheriff een tussenstap om voet aan de grond te krijgen elders in Europa
Thill is onder de indruk van het sportcomplex dat de club voor 200 miljoen euro heeft laten bouwen. Er zijn drie stadions, waarvan één overdekt. Er zijn twee kantines en negen trainingsvelden. In een aangrenzend luxehotel hebben alle spelers een kamer en de meesten hebben daarnaast ook nog een eigen appartement, aldus Thill.
Wat hem vooral zal bijblijven is het team. ‘Een echte multicultigroep’, lacht Thill en hij bedoelt dat absoluut positief. ‘Ik heb nog nooit met zoveel spelers uit zoveel verschillende landen gespeeld.’ De middenvelder beschouwt FC Sheriff als een springplank. Hij hoopt zich op het podium van de Champions League te kunnen bewijzen en zo misschien de aandacht van een grotere club te trekken.
Dat is dan ook het economische model van FC Sheriff, legt Marcel Röthig uit. De club betaalt zelden transfersommen, maar de salarissen zijn hoog. Voor spelers uit Zuid-Amerika of Afrika is Sheriff een tussenstap om voet aan de grond te krijgen elders in Europa. De fluctuatie in het spelersbestand is dan ook navenant hoog. Ook de coach, Yuriy Vernydub, komt uit het buitenland, uit buurland Oekraïne.
‘Elke oligarch in het Oosten die zichzelf iets vindt, bezit een voetbalclub’
Met de kwalificatie voor de Champions League zou het businessmodel van de club wel eens kunnen gaan werken. Voor het eerst dit seizoen zou het stadion met een capaciteit van 13.000 bijna uitverkocht kunnen raken; in de eerste CL-wedstrijd mag echter slechts de helft van het stadion bezet zijn vanwege coronamaatregelen. De club krijgt in ieder geval minimaal 15,6 miljoen euro voor deelname aan de groepsfase.
Voor Victor Gusan, de president, bedrijfseigenaar en mecenas, vervult de club nog een andere functie. ‘Elke oligarch in het Oosten die zichzelf iets vindt, bezit een voetbalclub’, aldus Röthig. Het gaat tenslotte om aanzien. ‘Velen, ook degenen die kritisch staan tegenover Transnistrië, duimen natuurlijk voor Tiraspol’, voegde Röthig eraan toe. Ook veel voetbalfans uit Moldavië proberen kaartjes voor de wedstrijden te bemachtigen. ‘Het is voor het eerst dat het land vertegenwoordigd is in de Champions League. De club zelf presenteert zich niet als Transnistrisch, maar omschrijft zichzelf trots als kampioen van Moldavië.’
Mensenrechten
Maar er bestaat ook angst onder politieke waarnemers, die Röthig deelt: ‘De zogenaamde voetbaldiplomatie om Transnistrië op de Europese kaart te zetten wekt zorgen die zeker terecht zijn. De wedstrijden kunnen worden gebruikt om mensen af te leiden van misstanden.’ Want in Transnistrië zijn er grote problemen met de mensenrechten, de democratie is door het Sheriff-concern uitgehold en corruptie viert hoogtij. ‘Mensenrechtenactivisten hebben het heel moeilijk. Er is oppositie, maar die zit meestal in de gevangenis’, volgens Röthig.
Ook zijn er hardnekkige geruchten dat de club wordt gebruikt voor het witwassen van geld. Transnistrië wordt ervan verdacht een belangrijk knooppunt voor sigaretten te zijn. Het land importeert 35 keer meer sigaretten dan dat de bevolking consumeert. Het is onvoorstelbaar dat handel van zo’n omvang Victor Gusan en zijn Sheriff-concern volledig zou ontgaan. Bewijzen zijn er echter niet. Evenmin voor de volgende anekdote: Omdat Gusan ooit kwaad was over de prestatie van het team, zou hij vanaf de tribune een handgranaatdummy op het veld hebben gegooid.
‘Afsluitend blijft de vraag aller vragen: kun je duimen voor FC Sheriff Tiraspol?’, vraagt Die Zeit-journalist Fabian Held zich af, ‘ook al is de club gefabriceerd door een oligarch die weinig geeft om democratie en mensenrechten? Ook al bestaat het team in zekere zin uit een groep huursoldaten?’
Op zijn vraag krijgt Held een volmondig ‘ja’ van Marcel Röthig: ‘Natuurlijk is het geen klassieke underdog, maar een oligarchenclub. Maar als we Qatar het WK gunnen, dan kunnen we ook van Champions League-wedstrijden in Transnistrië genieten.’ Röthig is blij dat FC Sheriff zo ver is gekomen en hoopt dat er daardoor iets meer aandacht ontstaat voor een conflict dat door Europa inmiddels vergeten lijkt.
De regering van Puerto Rico heeft deze week 912 miljoen dollar toegezegd gekregen van de Amerikaanse overheid, schrijft ABC News. Dat bedrag is bedoeld voor verbetering van de onderwijssituatie op het eiland. Puerto Rico worstelt nog steeds met herstel na de orkanen Irma en Maria in 2017 en een reeks aardbevingen eind 2019 die tientallen scholen verwoestten of beschadigden.
Fraude in Moldavië
Op verzoek van justitie heeft het parlement van Moldavië deze week de immuniteit van twee parlementsleden opgeheven. Een van hen is Petru Jardan, plaatsvervangend leider van de Shor-partij. De ander, Denis Ulanov, behoort tot dezelfde partij die is vernoemd naar de voortvluchtige oligarch Ilan Shor, meldt Balkan Insight. Shor zou het meesterbrein zijn achter de verduistering van zeker een miljard dollar uit het Moldavische banksysteem via een reeks schimmige transacties tussen 2012 en 2014. Door de diefstal ging Moldavië bijna failliet.
De twee partijgenoten van Shor, die nu dus hun parlementaire onschendbaarheid kwijt zijn, worden eveneens verdacht van frauduleus handelen. Ulanov zou hand- en spandiensten hebben verleend tijdens het Moldavische bankschandaal en Jardan wordt verdacht van fraude in verband met de verlening van een concessie voor de internationale luchthaven van Chisinau in 2013. De regering droeg in dat jaar het beheer van de luchthaven voor 49 jaar over aan Avia Invest, een bedrijf dat Ilan Shor amper een maand voor de concessieverlening oprichtte.
Ieren kweken eigen voedsel
Bibliotheken in Ierland helpen mee om mensen te leren hun eigen voedsel te verbouwen. De stap is onderdeel van een nieuw initiatief om gezond eten aan te moedigen, schrijft RTÉ uit Dublin. De campagne, waarin de organisaties Healthy Ireland en Libraries Ireland samenwerken en die ‘Grow It Yourself’ (Kweek het Zelf) is genoemd, stelt 50.000 voedselkweeksets gratis beschikbaar. Met elk pakket kunnen rode bieten, wortelen, sla, erwten en tomaten worden geteeld en handleidingen voor het kweken ervan worden bijgeleverd. In het pakket zitten ook ansichtkaarten en cadeaukaartjes voor het geval mensen pakketten willen delen.
Deelnemers krijgen e-mails en filmpjes met tips en suggesties om het initiatief verder te verspreiden. De organisatoren hopen dat zo’n half miljoen mensen zullen profiteren van het zelf kweken. De tijd is er rijp voor volgens Michael Kell, de oprichter van Grow it Yourself, want door de pandemie is al een recordaantal mensen bezig met het verbouwen van eigen voedsel.
Afvalmaffiosi gearresteerd
De Guardia di Finanza, de financiële opsporingsdienst van Italië, heeft beslag laten leggen op goederen met een waarde van zo’n 10 miljoen euro. Het betreft volgens een opsomming van Nepalese dagblad Il Mattino 44 commerciële panden en woonhuizen, 13 hectare grond en 900.000 euro op lopende rekeningen in bezit van de broers Antonio, Nicola en Salvatore Vassallo, afvalondernemers in Caserta, ten noorden van Napels. In eerste aanleg zijn de drie broers veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf voor het veroorzaken van ernstige milieuschade middels de ‘maffia-methode’, lees: het dumpen van gevaarlijk afval op illegale stortplaatsen. Ze deden dit in opdracht van de Casalesi-clan, een machtig onderdeel van de Camorra.
De drie gearresteerden zijn broers van Gaetano Vassallo, ooit een van de belangrijkste organisatoren van het verhandelen en illegaal lozen van giftig afval, leidend tot ernstige bodemverontreiniging en vergiftiging van het water in de omgeving van Napels. Gaetano Vassallo is inmiddels spijtoptant en werkt samen met de Italiaanse justitie.
Zomers van zes maanden
Als de opwarming van de aarde in het huidige tempo doorgaat duren de zomers op het noordelijk halfrond in 2100 bijna zes maanden, zo blijkt uit een studie die is gepubliceerd in het tijdschrift Geophysical Research Letters, weergegeven door NBC News.‘Dit is de biologische klok voor elk levend wezen’, aldus de hoofdauteur van de studie, Yuping Guan van de Chinese Academie voor Wetenschappen. ‘Men spreekt over een temperatuurstijging van 2 of 3 graden, maar verandering van de seizoenen is veel makkelijker voor te stellen.’
Guan en zijn collega’s onderzochten de dagelijkse klimaatgegevens van 1952 tot 2011 en ontdekten dat de zomers in die periode groeiden van gemiddeld 78 tot 95 dagen. De lengte van de winters kromp van 76 naar 73 dagen, de lenteseizoenen van 124 naar 115 dagen en de herfst van 87 naar 82 dagen. De veranderingen kunnen ernstige gevolgen hebben voor de gezondheid, de landbouw en het milieu, waarschuwt Guan.
Patriottische producten
De hevige woordenwisseling die plaatsvond tussen Amerikaanse en Chinese topfunctionarissen tijdens de Alaska-top van vorige week heeft in China geleid tot de massale verkoop van T-shirts, hoodies, mokken, paraplu’s, tasjes, aanstekers, telefoonhoesjes en broeken met daarop patriottische teksten, schrijft AsiaOne.
Vooral twee citaten van Yang Jiechi, chef buitenlands beleid van China, blijken populair te zijn: ‘De VS zijn niet gerechtigd tot een neerbuigende toon tegen China. Chinezen accepteren dat niet.’ En: ‘Bemoei je niet met de interne politiek van China.’ Kopers zeggen tot aanschaf van de ‘patriottische producten’ te zijn overgegaan vanwege de ‘onbeleefde en onredelijke houding’ van de VS.
Lerarenstaking in Marokko
Deze week zijn leraren met een tijdelijk contract in Marokko drie dagen in staking gegaan uit protest tegen de manier waarop veiligheidstroepen optraden tegen collega’s die een week eerder demonstreerden in Rabat. Daarbij werden verschillende betogers gearresteerd, schrijft Middle East Monitor. Op sociale media worden video’s van het hardhandige optreden verspreid. De Marokkaanse autoriteiten verdedigen het optreden omdat de demonstratie was verboden.
‘Nieuwe aanvallen zullen het protest de komende dagen verder doen escaleren’, liet de nationale organisatie van tijdelijke leerkrachten weten. De leraren strijden al jaren voor vaste contracten binnen het Marokkaanse onderwijssysteem. Marokko telt naar schatting zo’n 100.000 leerkrachten met een tijdelijk contract.
Nee, het Kremlin was er niet blij mee dat Maia Sandu, voormalig bankier bij de Wereldbank, twee weken geleden de presidentsverkiezingen in Moldavië won. De 48-jarige Sandu is tenslotte voorstander van nauwere banden met de Europese Unie in plaats van met Moskou.
Dat ze wat dat betreft niet de enige in Moldavië is, bleek wel uit de verkiezingsuitslag: ze kreeg ruim 57 procent van de stemmen, tegenover 42 procent voor zittend president Igor Dodon, die door Moskou werd gesteund.
Nadat de definitieve uitslag bekend was geworden zei Kremlin-woordvoerder Dmitry Peskov dat Rusland ‘de keuze van het Moldavische volk’ respecteert en hoopt ‘een werkbare relatie’ te kunnen opbouwen met de nieuwe president van het straatarme Moldavië, dat ligt ingeklemd tussen Roemenië en Oekraïne (Al Jazeera).
Die mooie voornemens staan nu al op losse schroeven. Want ook al wordt Sandu naar verwachting pas op 24 december ingezworen als president, gisteravond maakte ze duidelijk dat ze niet van plan is om naar de pijpen van Rusland te dansen. Volgens The Moscow Times liet Sandu in een vraaggesprek met de Russische nieuwssite RBC weten dat Rusland zijn leger dient terug te trekken uit de zelfverklaarde republiek Transnistrië, een langgerekte strook land tussen Moldavië en Oekraïne.
Na een korte burgeroorlog begin jaren negentig, die volgde op de val van de Sovjet-Unie, verklaarde Transnistrië zich onafhankelijk van Moldavië. Dat maakte weinig indruk, want geen enkel land erkent het staatje met ruim een half miljoen inwoners, waarvan een derde bestaat uit etnische Russen en een derde uit Moldaviërs. De feitelijke regering, die op gespannen voet staat met Moldavië, wordt wel economisch, politiek en militair gesteund door Rusland.
‘We zijn een onafhankelijk land dat niet wil dat er buitenlandse troepen op zijn grondgebied verblijven’
Rusland heeft zo’n 1500 manschappen gestationeerd in Transnistrië en Sandu wil dat die troepen worden vervangen door civiele waarnemers van de OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, aldus The Moscow Times. ‘Rusland zegt dat de Operationele Groep van Russische Strijdkrachten (OGRF) er munitiedepots bewaakt, maar er zijn geen bilaterale overeenkomsten met betrekking tot de OGRF en de wapendepots’, zo zei Sandu in het vraaggesprek. Ze noemde de wapendepots een groot probleem en een gevaar voor Moldavië. ‘De wapens moeten worden verwijderd en de OGRF moet worden teruggetrokken.’
‘Een collage van Moldavische vrouwen’. Rechts onderin Maia Sandu, die op 15 november 2020 werd gekozen tot president van Moldavië. – @ Wikimedia Comons
Waarnemers schatten dat het gaat om ongeveer duizend Russische troepen die meer dan 20.000 ton munitie bewaken in een ontmanteld depot in Transnistrië. Daarnaast is er nog een klein contingent van ongeveer vierhonderd Russische vredeshandhavers die worden ingezet in een gedemilitariseerde zone, als onderdeel van een Moldavisch-Transnistrisch-Russische toezichtscommissie.
Noodzaak
‘We zijn een onafhankelijk land dat niet wil dat er buitenlandse troepen op zijn grondgebied verblijven’, aldus een ferme Sandu. ‘Dit is niet zomaar een verklaring, het is een noodzaak’, voegde ze eraan toe, en ze liet weten dat ze ‘met Rusland zal samenwerken zo lang als nodig is om de kwestie van het verwijderen van de wapens en het terugtrekken van de troepen op te lossen’. Volgens BBC beschouwt Moldavië de OGRF als een overblijfsel van de Russische strijdkrachten die de kant van de Russisch sprekende separatisten in Transnistrië kozen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.
Sandu weet zich in haar standpunt gesteund door de Verenigde Naties, die een aantal resoluties hebben aangenomen waarin de Russische troepen worden opgeroepen zich ‘onvoorwaardelijk’ terug te trekken uit het grondgebied, samen met de wapenvoorraad die ze daar bewaken, aldus de BBC.
Het is de vraag of dat snel zal gebeuren, want kort na de uitspraken van Sandu kwam Peskov, de woordvoerder van de Russische president Vladimir Poetin, al met een reactie. Volgens Radio Free Europe liet Peskov aan verslaggevers weten dat Rusland ervan uitgaat dat de autoriteiten in Chisinau ‘constructief’ zullen blijven. Rusland speelt volgens hem een ‘zeer belangrijke rol’ in Transnistrië, en ‘een verandering in de status quo’ zou kunnen leiden tot ‘ernstige destabilisatie’.
In Moldavië kan je tien maanden per jaar een speld horen vallen. Pas in de zomer keren duizenden Moldaviërs terug naar hun familie, die ze vaak noodgedwongen hebben achtergelaten om elders geld te verdienen. Tijd om de barricaden op te gaan. ‘Așa sună democrația!’, roept de aanzwellende massa in de straten van Chisinau. ‘ Zo klinkt democratie’.
_ Dit is een bijdrage van AWE, een Nederlands non-profitmediacollectief, opgericht voor en door jonge Europeanen._
De democratie in Moldavië wordt ernstig bedreigd. Het armste land van Europa, met de minste toeristen, gaat gebukt onder grootschalige corruptie, chronische werkloosheid en – het belangrijkst – massale emigratie.
Moldavië is het snelst krimpende land ter wereld. Naar verwachting zal de bevolking in 2100 zijn gehalveerd, waarmee de toekomst van het land op het spel komt te staan. Jongeren zouden daarom prioriteit moeten krijgen, maar de meeste hervormingen worden gedwarsboomd door chronische corruptie en een haperende economie. De EU en Rusland lonken vanwege de betere carrièrekansen. Dus nu staan jonge Moldaviërs voor de keuze: weggaan of blijven?
Hoewel velen hebben gekozen voor een toekomst in het buitenland, voelen zij zich momenteel genoodzaakt weer terug naar huis te gaan, omdat de democratie zo onder vuur is komen te liggen. Ze sluiten zich – al dan niet tijdelijk – aan bij de strijd voor democratie. Hoe slecht de economie er ook voor staat, ze hebben hun land nog niet opgegeven.
40%
van de jonge Moldaviërs had in 2014 geen regulier onderwijs, opleiding of werk.
80%
van de Moldaviërs zegt nauwelijks of geen vertrouwen te hebben in de overheid en het rechtssysteem. Vooral politici, rechters, openbaar aanklagers en de politie worden als corrupt gezien.
73%
van de Moldaviërs geeft aan dat hun inkomen niet of nauwelijks toereikend is om in de eerste levensbehoeften te voorzien.
6%
van de jongeren neemt deel aan demonstraties, waaruit blijkt hoe weinig maatschappelijke betrokkenheid er is onder de jonge Moldaviërs.
Gestolen Stemming
In juni 2018 werd Andrei Nastase democratisch gekozen als burgemeester van de Moldavische hoofdstad Chisinau. Nastase is leider van de grootste oppositiepartij, Waardigheid en Waarheid. Het nationaal hof verklaarde zijn overwinning nietig. Nastase postte op de verkiezingsdag een livefilmpje op Facebook om mensen op te roepen toch vooral te gaan stemmen – niet per se voor hem. Het hof bestempelde het filmpje als een vorm van campagnevoeren, wat niet is toegestaan op de dag van de verkiezingen.
Het besluit van het hof leidde tot diverse golven van protest tegen wat in Moldavië bekend is komen te staan als de ‘Gestolen Stemming’.
Occupy Guguta
Occupy Guguta is een permanente protestbeweging die deze zomer opkwam in reactie op de Gestolen Stemming. De jonge leden van de beweging willen dat Moldavië een echte democratie wordt, die waakt over mensenrechten en zich inzet voor de bevolking. Het is een open beweging, zonder hiërarchie of officieel vastgelegde structuur. De naam is afgeleid van een koffietentje, Guguta, in het Stefan cel Mare-park in Chisinau. In 2009 leidde de onwettige privatisering ervan tot grote woede onder de bevolking, want het café was een geliefde plek voor veel inwoners van de stad. Guguta groeide uit tot een symbool van illegaal geprivatiseerde openbare plekken door het hele land. Tegenwoordig is het terras van Guguta de plek waar de beweging samenkomt.
Vitali, de pianist
Vitali (31) probeert vanuit Moskou, zijn thuisbasis, Moldavië nieuw leven in te blazen met behulp van alles wat hij in het buitenland heeft geleerd.
‘Moldavië is een klein land. De hele bevolking past op het Grote Nationale Assembleeplein [het centrale plein in Chisinau]. Als alle Moldaviërs daarnaartoe komen, zal de overheid wel moeten luisteren naar wat de bevolking heeft te zeggen’, aldus Vitali.
Als concertpianist zit Vitali geregeld in vliegtuigen en hotelkamers. Hij heeft net 1000 kilometer afgelegd van Moskou naar Chisinau om aanwezig te kunnen zijn bij een demonstratie, waar hij met duizenden anderen te hoop loopt tegen de Gestolen Stemming. Het is niet voor het eerst dat Vitali grote afstanden aflegt om zich sterk te maken voor veranderingen in zijn vaderland. Toen in juni dit jaar de lokale verkiezingen plaatsvonden, kwam hij helemaal terug vanuit Nieuw-Zeeland. ‘Ik ben het er niet mee eens dat één stem niets zou uitmaken. Ik wil dat mijn stem meetelt.’
We zitten in een gezellig restaurantje in het centrum van Chisinau. Het duurt niet lang of de piano in de hoek lokt Vitali. Hij neemt plaats op de kruk en legt zijn vingers op de toetsen. Even later klinkt er een melancholieke melodie.
In 2006 verliet Vitali zijn vaderland Moldavië om aan het conservatorium van Moskou te gaan studeren. Zijn enige kans om een pianist van wereldfaam te worden was om naar Moskou te gaan, vertelt hij. ‘Het is een van de beroemdste conservatoria ter wereld. Alle piano-opleidingen, ook die in Chisinau, hebben nauwe banden met de Russische opleidingen.’ Ook dat bevestigt dat er sterke culturele en economische banden zijn tussen Moldavië en ‘Moedertje Rusland’. In Vitali’s geval is het duidelijk een goede zet geweest om naar Moskou te verhuizen: sinds zijn afstuderen heeft hij opgetreden in uitverkochte concertzalen in vijftien verschillende landen.
‘Ik ben het er niet mee eens dat één stem niets zou uitmaken. Ik wil dat mijn stem meetelt’
Hoewel Vitali veel reist, keert hij geregeld terug naar het land waar hij is opgegroeid. Telkens wanneer hij in zijn vaderland komt, merkt hij dat de situatie is verslechterd. ‘Het onderwijs gaat in snel tempo achteruit’, zegt hij. ‘Om nog maar te zwijgen van het culturele leven.’ De grote armoede onder brede lagen van de bevolking betekent dat mensen geen kaartje kunnen kopen voor een klassiek concert. De andere kant van diezelfde medaille is dat musici geen fatsoenlijke boterham kunnen verdienen. Vitali is ervan overtuigd dat een gezonde economie en goed onderwijs van cruciaal belang zijn voor een bloeiende cultuur. Als zelfbenoemd lid van de gestaag groeiende diaspora van Moldaviërs die in het buitenland wonen en werken, levert Vitali een bijdrage aan het herstel van de culturele sector in zijn vaderland: ‘We doen ons best om iets terug te geven, om de Moldaviërs te laten delen in wat wij hebben geleerd, om betrokken te zijn.’
De Moldavische economie is voor een onthutsend groot deel afhankelijk van overboekingen uit het buitenland: elke maand maakt de diaspora 100 miljoen dollar over op rekeningen in Moldavië. In 2016 kwam dat neer op maar liefst een kwart van het Moldavische bnp. ‘Iedereen weet hoe groot de bijdrage is die wij leveren’, zegt Vitali. ‘Er komt jaarlijks een miljard uit de diaspora. Een gestolen miljard, feitelijk. En we blijven maar geld sturen, zelfs als we weten dat het geld vermoedelijk weer gestolen zal worden.’
Maar Vitali’s activisme gaat verder dan alleen het overmaken van geld. In 2011 hielp hij met de organisatie van een festival voor klassieke muziek, dat de symbolische naam Home had en bestond uit een performance gebaseerd op Prométhée ou le poème du feu, een radicaal meesterwerk van de Russische componist Alexander Skrjabin, begeleid door een volledig orkest bestaande uit buitenlandse musici die Vitali had uitgenodigd. En dit jaar gaf hij gratis pianolessen aan de Rachmaninov-muziekschool – de school waar hij zelf als kind op heeft gezeten. ‘Het was geweldig om er nu terug te keren als docent, om met de kinderen te werken en ze wat adviezen te kunnen geven’, zegt hij met een glimlach.
Op de vraag waarom hij zich achter dergelijke initiatieven schaart, geeft hij een simpel antwoord: ‘Uit liefde.’ Liefde voor zijn familie, maar ook voor zijn land. ‘Het feit dat ik ben teruggekomen voor de protesten, is geen politieke daad. Het gaat om maatschappelijke betrokkenheid. Ik wil een land dat functioneert’, zegt hij.
Ana, de activist
Ana (26) is onlangs teruggekeerd naar Moldavië en sindsdien uitgegroeid tot een gedreven activist. Nu staat ze voor de keuze: weggaan of blijven?
‘Mijn band met Moldavië is altijd sterk geweest’, zegt Ana, die haar vingers door haar korte, bruine pony haalt. Ze zit op een tweepersoonsbed in een kamer in het appartement van haar ouders in het centrum van Chisinau, met haar kinderdeken over haar benen. Na jaren in het buitenland te hebben gewoond, is ze teruggekeerd naar huis om te strijden voor de democratie in Moldavië. In ieder geval voorlopig. ‘Ik ben hier geboren, maar eind jaren negentig, net na de kleuterschool, ben ik met mijn ouders verhuisd naar Iasi, in het noorden van Roemenië.’ Ana ging elke week met haar ouders en haar jongere broer de grens over om haar grootouders in Moldavië op te zoeken.
Hoewel Ana is opgegroeid in Roemenië – dat nooit deel heeft uitgemaakt van de Sovjet-Unie – wordt haar identiteit nog altijd in sterke mate bepaald door de Russische cultuur, die in elke voormalige Sovjet-republiek nog zeer sterk voelbaar is. Haar ouders hebben het grootste deel van hun leven onder het Sovjetbewind geleefd, zoals de ouders van de meeste Moldaviërs van Ana’s generatie.
‘Het eerste wat mijn ouders deden toen ze in Roemenië waren, was de televisie aansluiten op de satelliet, zodat ze toegang hadden tot de Russische kanalen’, zegt Ana. Haar lach galmt door het appartement. Ze heeft haar hele puberteit naar Russische talkshows gekeken, over politiek en cultuur. Elk jaar zat het hele gezin met Oud en Nieuw voor de buis om naar Sovjetfilms te kijken. Zelfs het eten dat op tafel kwam, was doortrokken van politiek, want haar moeder maakte borsjtsj en boekweit – exotisch eten naar Roemeense maatstaven.
Toen de kinderen naar het buitenland emigreerden, keerden Ana’s ouders terug naar Moldavië. Haar vader woont momenteel in West-Oekraïne, de enige plek waar hij een baan kon vinden. Haar moeder heeft een baan bij het openbaarvervoerbedrijf, waar ze volgens Ana bitter weinig verdient.
Laten we onze aandacht richten op wat ons bindt, niet op wat ons verdeelt
Er zijn velen zoals Ana’s ouders: afgaande op cijfers van de Verenigde Naties leeft meer dan 14 procent van de Moldaviërs onder de armoedegrens (4,3 dollar per dag) en de werkloosheidscijfers zijn de afgelopen jaren de hoogte in geschoten, tot maar liefst 60 procent. Zodoende worden velen gedwongen hun heil in het buitenland te zoeken. ‘Toen ik op de middelbare school zat, zei mijn moeder altijd: “Wanneer vertrek je? Ga hier weg! Ga weg en maak iets van je leven”’, zegt Ana.
Uiteindelijk is dat precies wat Ana heeft gedaan. Op haar achttiende is ze van Roemenië naar Polen verhuisd om politieke wetenschappen te studeren, een mengeling van sociologie, filosofie en antropologie. Door te studeren ging ze meer van de wereld begrijpen en zo veranderde ook geleidelijk de manier waarop ze tegen haar eigen identiteit aankeek. ‘Als ik met mensen praatte, vroegen ze me altijd naar Moldavië. Ik wist nooit goed wat ik moest zeggen. Meestal zei ik maar gewoon dat de situatie zeer somber was en dat er maar weinig gebeurde’, zegt ze.
Langzaam maar zeker werd door de belangstelling van anderen haar eigen nieuwsgierigheid aangewakkerd. Ze begon het nieuws over Moldavië te volgen en ging geleidelijk inzien met hoeveel uiteenlopende problemen het land kampt. Wat was haar relatie met het land en hoe kon zij helpen?
Dit besef betekende een keerpunt. Langzamerhand groeide bij Ana het idee om terug te gaan naar haar vaderland. ‘Hoe meer ik me realiseerde hoe slecht het land eraan toe was’, zegt ze, ‘des te meer het me ging interesseren.’ Uiteindelijk deed ze zelfs een casestudy naar het maatschappelijk middenveld in Moldavië, als onderdeel van haar masterthesis.
Maar de passieve kant van onderzoek doen is niets voor haar. ‘Ik kan niet tegen onrechtvaardigheid.
Permanente protestbewegin
Als ik van mijn familie hoor hoe slecht het land eraan toe is, roept dat bij mij de vraag op: wat kunnen we daaraan doen?’ Nadat ze afgelopen juli haar master haalde, besloot Ana terug te keren naar haar familie, naar huis. Bij toeval raakte ze direct verzeild in de rumoerige politieke ontwikkelingen die de democratie van het land op haar grondvesten doen schudden. Nadat oppositieleider Andrei Nastase op 3 juni democratisch werd gekozen tot burgemeester van Chisinau, greep het nationale hof in en verklaarde het de uitslag nietig op grond van een onzinnige aanklacht.
In de daaropvolgende maanden ontstond een permanente protestbeweging, Occupy Guguta, die honderden mensen, onder wie Ana, verenigt in één doel: de roep om democratie. Als hartstochtelijk deelnemer aan de demonstraties en de maatschappelijke projecten van de beweging is Ana zeer met dit doel begaan: ‘Ik zie heel veel potentieel in deze beweging en de mensen die de beweging dragen, omdat er een nieuwe visie uit spreekt. In een stad als Chisinau kom je dat niet vaak tegen.’
Ana vindt dat Occupy Guguta een spilfunctie moet vervullen – een plek waar mensen hun problemen kunnen delen en oplossingen kunnen vinden. ‘Een sociale ambulance’, zegt ze. ‘We wonen tenslotte allemaal in Chisinau, we hebben dezelfde problemen. Het maakt niet uit of je Oekraïner of Bulgaar bent. De wegen zijn slecht, het onderwijssysteem stelt niets voor… Laten we onze aandacht richten op dat wat ons bindt, niet op dat wat ons verdeelt.’
Victor, de kunstenaar
Victor (38) is een in Chisinau woonachtige kunstenaar, die deel uitmaakt van Occupy Guguta.
In de herfst van 1987 krijgt een zevenjarige jongen op een lagere school in Macaresti, een pittoresk plaatsje in het oosten van Moldavië, een potlood van zijn tekenleraar. Een uur later heeft hij het Kremlin in Moskou getekend, versierd met ballonnen en vlaggen, en met het woord mir – ‘vrede’ in het Russisch – op de gevel.
Het is de eerste keer dat Victor een potlood op papier zet. Op dat moment wordt de kunstenaar tot wie hij zal uitgroeien geboren. Al vanaf zijn tiende smeekt Victor zijn ouders om hem naar de kunstacademie in de hoofdstad Chisinau te laten gaan. Zijn ouders stribbelen tegen, maar met behulp van zijn broers weet hij ze uiteindelijk over te halen.
Het brandende verlangen om te schilderen is niet de enige reden waarom Victor naar de stad wil: heimelijk hoopt hij ook te ontsnappen aan het leven van zware fysieke arbeid dat hem wacht op het platteland. ‘Ik zag mezelf niet tot in lengte van dagen op het land werken’, zegt hij.
Na zijn afstuderen aan de kunstacademie in Chisinau verhuist Victor naar Roemenië om zich verder te bekwamen in keramiek, schilderen en beeldhouwen. Eind jaren negentig keert hij terug naar zijn vaderland, voornamelijk gedreven door een verlangen zijn vrienden te zien. ‘Mijn besluit was niet echt ingegeven door vaderlandsliefde. Het was meer een kwestie van toeval’, zegt hij. ‘Ik denk dat ik me op de een of andere manier een vreemdeling voelde, en ik had het nodig me ergens thuis te voelen.’
‘Ondanks de protesten zal alles bij het oude blijven’
Maar thuis treft hij een land aan dat wordt geteisterd door corruptie, een land waar democratische waarden worden uitgehold. Wanneer hij hoort over de opkomst van Occupy Guguta hoeft hij niet lang na te denken en sluit hij zich aan. ‘Met veel van de mensen die bij de beweging zijn betrokken, was ik al bevriend. We deden veel dezelfde dingen en gingen naar dezelfde cafés. Op een bepaald moment voelden we dat het goed zou zijn om onze energie te bundelen. Door een paar dingen die gebeurden, was de maat vol. En toen was er ook nog de Gestolen Stemming. Dat was de druppel.’
De Gestolen Stemming was een keerpunt in het democratiseringsproces van Moldavië, sinds het land in 1991 onafhankelijk was geworden van de Sovjet-Unie. Het legde de corruptie en het quasi-autoritarisme bloot die het land sindsdien in de greep houden. ‘Dit land schreeuwt al langer om een beweging zoals die van ons’, zegt Victor.
VC: Hoe zou je de situatie in Moldavië omschrijven?
Victor: ‘Vernederend. Een onophoudelijke vernedering – de situatie wordt steeds nijpender.’
Wat verwacht je van de protesten?
‘Ik heb geen enkele verwachting. Ik geloof niet dat de protesten ook maar iets zullen veranderen.’
Waarom doe je het dan?
‘Het is belangrijk vanuit een langetermijnperspectief. Maar ondanks de protesten zal alles bij het oude blijven.’
Wat versta je onder een langetermijnperspectief?
‘Over drie of vier maanden, misschien na de volgende parlementsverkiezingen, zal er iets veranderen. Mogelijk verandert er ook niets tot aan de verkiezingen en zal de bevolking na de verkiezingen nog gefrustreerder zijn, nog teleurgestelder. Dan zullen de mensen het niet langer pikken en massaal de straat op gaan.’
En komt er weer een protestbeweging, bedoel je?
‘Na de verkiezingen, denk ik, en dan veel ingrijpender. Want onze beweging wordt nu nog ernstig beperkt door een gebrek aan middelen en invloed.’
Aliona, de patriot
Terwijl anderen het land verlieten, bleef Aliona (28) achter om zich in te zetten voor een betere toekomst.
‘Wat mij betreft is iedereen die het land verlaat een verrader’, zegt Aliona zachtjes. Ze veegt de vloer van een van de twee flexwerkruimtes die ze beheert in het centrum van Chisinau. Het licht dat door de ramen naar binnen valt, strijkt langs de afbladderende verf van de muren van het oude kantoorgebouw. Met een snelle beweging maakt ze de ruimte schoon. Haar stijlvolle outfit en haar retromoderne bobkapsel passen perfect in het sjofel-chique interieur. ‘Ik begrijp niet dat mensen vertrekken. Als je over bepaalde talenten beschikt, moet je die inzetten waar ze het hardst nodig zijn, vind ik.’
Voor Aliona is dat in Moldavië. Ze heeft zich nog nooit afgevraagd of ze er wel goed aan heeft gedaan om in haar vaderland te blijven. ‘Ik heb het naar mijn zin in Moldavië. Dit is de plek waar ik de meest waarachtige en authentieke versie van mezelf kan zijn, dit is de plek waar ik me begrepen voel’, zegt ze.
In tegenstelling tot andere mensen van haar leeftijd ziet Aliona Moldavië als een land van mogelijkheden – een land waar jonge mensen kunnen experimenteren zonder een al te hoge prijs te hoeven betalen voor hun vergissingen. Zij is daar het levende bewijs van: als medeoprichter en manager van twee flexwerkruimtes heeft zij haar droom van een eigen onderneming weten te verwezenlijken.
Maar haar vrienden hebben soms moeite te begrijpen waarom zij per se in het snelst krimpende land ter wereld wil blijven wonen. ‘“Waarom verdoe je je tijd?” vragen ze me. Maar voor mij dient het een hoger doel – om mijn ouders hier te kunnen zien’, zegt ze.
‘Als je over bepaalde talenten beschikt, moet je die inzetten waar ze het hardst nodig zijn’
Aliona is niet de prototypische patriot; op haar dertiende liep haar band met Moldavië een ernstige deuk op, toen haar beide ouders het land verlieten om elders te gaan werken. ‘Dat was een pijnlijk moment.’ Haar stem breekt. Destijds gingen Aliona’s ouders naar het buitenland om het geld terug te verdienen dat ze verschuldigd waren na een mislukte landbouwonderneming. ‘Mijn ouders hebben keihard gewerkt om hun zaak op te zetten. Ze zijn er niet rijk van geworden. Uiteindelijk moesten ze naar het buitenland om geld te verdienen voor schulden die ze niet op een andere manier konden aflossen’, zegt ze.
Aliona is niet het enige kind in Moldavië dat zonder ouders is opgegroeid. Meer dan 150.000 Moldavische kinderen leven alleen of worden opgevoed door oudere broers of zussen, of door hun grootouders. Sommige groeien op in eenoudergezinnen. De ouders in het buitenland zorgen voor hen door geld over te maken.
Dat Aliona zo toegewijd is aan Moldavië, wil niet zeggen dat ze haar ogen sluit voor de problemen van haar vaderland. Toen de uitslag van de lokale verkiezingen ongeldig werd verklaard, en daarmee dus ook de stem van de bevolking, had ze het gevoel dat ze geen lucht meer kreeg. ‘We konden alles verliezen’, zegt ze. ‘Hoop en democratie.’
Samen met een groot deel van haar vrienden sloot ze zich aan bij een protestbeweging, Occupy Guguta – vernoemd naar een populair café dat illegaal was geprivatiseerd.
Sindsdien heeft ze geholpen met het organiseren van bijeenkomsten, het schilderen van protestborden en het mobiliseren van de leden van de beweging op social media. ‘We willen de overheid laten weten dat we zien waar ze mee bezig is, dat we haar volgen en dat we haar niet zomaar haar gang laten gaan.’
Belofte
Onafhankelijkheidsdag
Nadat duizenden mensen in Chisinau hebben gedemonstreerd tegen hun corrupte regering, brengen Ana, Victor en Aliona de nacht door in de buurt van het standbeeld van Stefanus III de Grote, een middeleeuwse vorst die in Moldavië wordt vereerd als een nationale held. Samen met andere demonstranten van Occupy Guguta wachten ze op de dageraad van Onafhankelijkheidsdag – de dag waarop het land viert dat het in 1991 onafhankelijk werd van de Sovjet-Unie.
De dag breekt aan. Als de demonstranten weigeren het plein te verlaten, worden ze met geweld verwijderd door de oproerpolitie. Deze plaatst hekken om hen te scheiden van de Moldavische regeringsvertegenwoordigers die bloemen komen leggen bij het standbeeld. ‘Weg met de regering, weg met de maffia!’ scandeert de menigte. De stemmen worden langzaam overstemd door een naderend fanfarekorps van het leger. ‘Ineens werden we omringd door honderden agenten, drie rijen dik’, vertelt Victor later. ‘Alleen al het enorme aantal agenten was intimiderend.’
*Vermoorde onschuld *
Op hetzelfde moment ontruimen gewapende troepen het Occupy Guguta-bolwerk in het park, een paar honderd meter verderop, hoewel de beweging een demonstratievergunning heeft, geldig tot december. ‘Er werd gehuild, iedereen was woedend; het was heel intens’, zegt Aliona. Voor haar maakt het onwettige optreden van de politie duidelijk dat de strijd voor hervormingen nog lang niet voorbij is.
De overheid speelt de vermoorde onschuld. ‘Als mensen zich niet aan de wet houden, heeft de politie het recht om in te grijpen. Het optreden van de politie was legitiem’, zegt Andrian Candu, woordvoerder van het parlement.
Ondertussen laten oppositieleiders Maia Sandu en Andrei Nastase, die ook van het plein zijn verwijderd, weten dat ‘het verzet niet is gebroken’. ‘De vrijheid van Moldavië mag niet in handen liggen van dictators – die behoort toe aan de mensen die met hun bloed, zweet en tranen dit land hebben opgebouwd’, aldus Nastase.
Belofte
Zal die belofte ooit worden ingelost? De geschiedenis heeft keer op keer aangetoond dat wezenlijke democratische hervormingen tijd kosten en zelden van de ene op de andere dag worden bereikt. Hoewel de protesten van augustus in veel opzichten een succes waren, is Moldavië daarmee niet als bij toverslag van alle plagen verlost.
En terwijl jonge Moldaviërs nog steeds worstelen met de cruciale vraag of ze moeten blijven of vertrekken, maakt hun betrokkenheid duidelijk dat er nog altijd voldoende mensen zijn die bereid zijn hun stem te verheffen en te vechten voor verandering. Hun stem en strijd kunnen van doorslaggevend belang zijn bij de komende parlementsverkiezingen, in februari 2019.
Tekst : Victoria Colesnic
Vertaler: Nicolette Hoekmeijer
Fotografie : Ramin Mazur
Are We Europe
Stichting Are We Europe (AWE) is opgericht als platform voor Europese storytelling. In Europa heerst toenemende onvrede en onzekerheid. Grenzen gaan dicht, en tegelijkertijd groeit er een generatie op die geen grenzen kent. AWE verzamelt en vertelt hun verhalen.
In de Moldavische hoofdstad Chisinau wordt steeds openlijker gesproken over een unie met Roemenië, waar het economisch veel beter gaat.
Momenteel wordt in Moldavië opnieuw gedroomd van een unie met Roemenië, maar die droom ziet er heel anders uit dan vroeger. Toen ik kortgeleden terugkwam in de hoofdstad Chisinau, demonstreerde daar niet alleen net als elk jaar een brede burgerbeweging voor eenwording, maar was ook in politieke en economische kring de wil om hiernaar te streven duidelijk gegroeid.
De eenwordingsbeweging wil meer dan alleen het symbolische proces voltooien dat 98 jaar geleden begon, toen de Bessarabiërs (al sinds de veertiende eeuw de benaming van de bewoners van deze Roemeens sprekende streek) zich op 27 maart 1918 uitspraken voor een unie met Roemenië. Streefden de Bessarabiërs vroeger vooral uit angst voor het bolsjewisme een unie met Roemenië na, of omdat ze bang waren om opgeslokt te worden door Oekraïne (waar nu een burgeroorlog woedt) en daardoor hun Roemeense identiteit te verliezen, nu is de situatie volstrekt anders. De mensen hebben genoeg van de armoede en de corruptie en willen niet langer in een land wonen dat haar burgers geen welzijn kan bieden en hun geen enkel vertrouwen geeft in de toekomst. De nieuwe eenwordingsbeweging is allesbehalve romantisch en wil in de eerste plaats pragmatisch zijn, in zowel politiek, juridisch als economisch opzicht.
De mensen hebben genoeg van de armoede en de corruptie
Wie zijn nu eigenlijk deze Moldaviërs die massaal naar de hoofdstad stroomden om eenwording te eisen? Er waren veel leraren bij, maar ook bijvoorbeeld priesters en boeren. Roemenië wordt in Moldavië als een oudere zus beschouwd die het economisch voor de wind gaat, sinds ze deel uitmaakt van de Europese Unie en de NAVO. Het verschil tussen de twee staten laat zich het beste illustreren aan de hand van de wisselkoers tussen hun respectievelijke munten: een Roemeense leu is bijna vijf Moldavische lei waard.
Als je op straat mensen vraagt wat ze van Roemenië verwachten, mocht het inderdaad tot een unie komen, zijn ze vaak bang om er zich openlijk over uit te spreken. Sommigen kijken schichtig om zich heen, schijnbaar uit angst dat iemand hen zou kunnen horen. Degenen die wel verleid kunnen worden om zich uit te spreken, zeggen te hopen dat na eenwording de pensioenen en salarissen hoger zullen worden, of dat het banen zal brengen.
Een leraar uit de stad Floresti vertelt dat hij niet meer verdient dan 300 Roemeense lei (67 euro). Floresti, dat voorheen 12.000 inwoners telde, heeft de afgelopen tien jaar haar inwoneraantal zien kelderen met 38 procent. De uittocht ging vooral naar het buitenland, waar het vooruitzicht op werk lokte. Als het gesprek op een mogelijke eenwording komt, merkt de leraar op dat de Roemeenstaligen aan weerszijden van de rivier de Proet als twee druppels water op elkaar lijken: ‘We praten veel, maar doen bijna niets!’
De meest ontroerende ontmoeting van onze reis is die met Vera Teaca, op nog geen zeven kilometer van Tiraspol, de zogenaamde hoofdstad van Transnistrië (separatistische streek die zich in 1991 onafhankelijk verklaarde). Zodra ze hoort dat we uit Boekarest komen, kust ze me. Het gaat haar daarbij niet om mijn persoon, maar om wat ik vertegenwoordig: Roemenië. ‘In mijn dorp wonen veel Roemenen,’ vertelt ze, ‘iedereen heeft thuis wel een icoon staan van een heilige.’ Ernaast staan bij Vera twee portretten, van Mihai Eminescu en Ion Creanga, de twee grote nationale Roemeense schrijvers. Deze mevrouw heeft het niet over pensioenen of salarissen, maar praat over haar tuin…
Op 27 maart 2016 vierden tienduizenden mensen op het plein voor het nationale theater de 98ste verjaardag van de tijdelijke unie van Bessarabië en Roemenië: in vergelijking met de jaren ervoor een ongekend hoge opkomst. Maar in Chisinau mag dan steeds openlijker over een unie met Roemenië worden gesproken, Roemeense politici proberen het onderwerp juist zo veel mogelijk te vermijden. Als in interviews het thema toch zo nu en dan ter sprake komt, haasten ze zich om te zeggen dat het moment er nog niet rijp voor is. We maken ons dan ook geen illusies: terwijl de roep om eenwording in Chisinau steeds luider wordt, doet men er in Boekarest liever het zwijgen toe. Zoals gewoonlijk.
Krant van de intellectuelen en de middenklasse, opgericht in 1877. Vaart een liberale en onafhankelijke koers. Romania Libera is een van de drie best gelezen kranten van het land.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
