Het oeuvre van de Japanse animatielegende Hayao Miyazaki en zijn studio Ghibli is een duizelingwekkend spektakel van schoonheid, vakmanschap en verbeeldingskracht. Twee films belichten wat hem bezielt en hoe hij te werk gaat. En maken zijn universum nog intrigerender.
De documentaires Miyazaki, Spirit of Nature van de Franse regisseur Léo Favier en Hayao Miyazaki and the Heron van Kaku Arakawa, die deze maand in de Nederlandse bioscopen draaien, bieden een fascinerende verkenning van Hayao Miyazaki’s leven en werk, waarbij de nadruk ligt op zijn diepe band met de natuur.
Spirit of Nature verweeft aan de hand van gesprekken met zijn zoon, filmmaker Goro Miyazaki, vaste producer Toshio Suzuki en Miyazaki-expert Susan Napier, archiemateriaal en fragmenten uit eigen werk zijn persoonlijke ontwikkeling in de wereldse context van zijn tijd. De regisseur van bekroonde films als Spirited Away, Princess Mononoke, My Neighbor Totoro en Howl’s Moving Castle en The Boy and the Heron geeft vrijwel nooit interviews, maar komt in Spirit of Nature aan het woord in een bescheiden hoekje van een gedeeld kantoor.
In 1985 richtte hij samen met zijn leermeester Isao Takahata en collega Toshio Suzuki uit onvrede over de stand van de animatie-industrie studio Ghibli op, dat met kaskrakers als My Neighbor Totoro en Princess Mononoke een instituut werd en dit jaar een jubileum viert. Ghibli bracht magische werelden tot leven van vindingrijke kinderen en bossen bevolkt door fabelachtige wezens. De studio telde in hoogtijdagen ruim 220 werknemers, maar het succces is grotendeels te danken aan één man: de vierentachtigjarige Hayao Miyazaki, die zich staande heeft kunnen houden tegenover de Amerikaanse studio’s, met arbeidsintensieve handgetekende animatie en commentaar op de ambiguïteit van de menselijke conditie.
In Spirit of Nature vertelt hij zelf hoe hij zijn geëngageerdheid is gevormd door zijn familie, ervaringen tijdens de oorlog en de naoorlogse schaarste, en dat hij deze wil uitdragen zonder zich te verliezen in een simpele strijd tussen goed en kwaad.
Centraal staat vaak een mensheid die geobsedeerd is door oorlog en verovering, worstelt met ongebreideld consumentisme en overgeleverd is aan de grillen van de natuur. Een mensheid die een landschap nalaat dat is verwoest door de klimaatcrisis.
Meer dan tien jaar geleden kondigde Miyazaki aan dat hij geen speelfilms meer zou maken, omdat hij niet meer aan zijn eigen onwerkbaar hoge standaarden kon blijven voldoen, zo wordt verteld in de andere documentaire; Hayao Miyazaki and the Heron. En toen maakte hij toch ‘mijn laatste film’, gezien zijn leeftijd: The Boy and the Heron, bekroond met een Oscar in 2024 voor beste animatiefilm.
Tijd zal zijn gang gaan, geeft hij zelf als commentaar op deze film, die als een boodschap aan toekomstige generaties kan worden gezien. Of zoals de Japanse titel van de film luidt: Hoe leef je je leven? Daarbij kan een Miyazaki-film je helpen.