Naar aanleiding van een voorval in het Boliviaanse oerwoud schreven de Argentijnse advocaat Enrique Viale en de Ecuadoraanse politicus Alberto Acosta een boek over de rechten van de natuur. ‘Misschien is er sinds de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens geen belangrijker zaak geweest om voor te strijden dan de rechten van de natuur.’
Dat was in 2018, toen ze een paar uur lang werden vastgehouden door bewoners van het nationaal park Isiboro-Sécure, waar ze waren om een rapport op te stellen in een poging de aanleg van een weg tegen te houden, een plan van de toenmalige president Evo Morales.
Viale is oprichter van de Asociación de Abogados Ambientalistas (bond van milieuactivistische advocaten) en staat in Argentijnse en andere Latijns-Amerikaanse milieukringen bekend als voorvechter van de strijd van het volk. Hij voelt zich verbonden met een generatie die weigerde te accepteren dat de natuur geen stem noch rechten had. Acosta was voorzitter van de Nationale Grondwetgevende Vergadering van Ecuador en ideoloog van de Ecuadoraanse Grondwet, waarin oog is voor de rechten van de natuur en het recht op een goed leven. Ze zijn beiden lid van de International Rights of Nature Tribunal en hebben nu samen La naturaleza sí tiene derechos (aunque algunos no lo crean) (De natuur heeft wél rechten (al wil niet iedereen dat geloven))geschreven, dat in september 2024 verscheen bij Siglo XXI Editores.
‘Wij advocaten geloven dat de oplossing voor de milieuproblemen ligt in wettelijke bescherming,’ zegt Viale in zijn huis in Buenos Aires, een paar dagen voordat hij voor de derde keer naar het Vaticaan zal afreizen voor een onderhoud met Paus Franciscus.
De natuur als rechtspersoon
De overtuiging dat de natuur dezelfde rechten en juridische bescherming zou moeten krijgen als de mens wordt door steeds meer stemmen onderschreven. Félix Tshisekedi, president van de Democratische Republiek Congo (DRC), kondigde onlangs op het World Economic Forum de oprichting van de Kivu-Kinshasa Green Corridor aan, een ambitieus initiatief om een gebied van meer dan 54.000 km² te beschermen en natuurlijke hulpbronnen duurzaam te beheren.
De rivier de Whanganui in Nieuw-Zeeland kreeg in 2017 na een 150 jaar durende juridische strijd van de Maori, die de rivier als een voorouder en een spiritueel wezen beschouwen, als eerste rivier ter wereld wettelijke rechten, inclusief bescherming tegen schadelijke menselijke activiteiten. Als Congo deze route volgt, zou het regenwoud juridisch kunnen optreden tegen ontbossing, mijnbouw en illegale houtkap. Of de belofte van de Congolese overheid standhoudt valt te bezien. In het verleden werden veel concessies verleend zonder strikte milieunormen. Belangrijk is dat hiermee een precedent kan worden geschapen voor ecologisch recht in Afrika.
In Nederland onderzoekt Arita Baaijens hoe de Noordzee inspraak kan krijgen bij beslissingen die haar aangaan. Baaijens vindt dat de natuur niet als vanzelfsprekend moet worden beschouwd en dat haar belangen serieus genomen moeten worden.
Fernando ‘Pino’ Solanas, Viale’s grote voorbeeld, die zich de laatste jaren van zijn leven inzette om het milieu en de Argentijnse soevereiniteit ten aanzien van natuurlijke hulpbronnen via parlementaire weg te beschermen, behoorde tot dezelfde generatie als Paus Franciscus, die in de jaren zestig en zeventig de kerk betrok bij de strijd tegen sociale ongelijkheid in Latijns-Amerika.
Het boek van Viale en Acosta begint nou juist met een fragment uit een toespraak die Solanas in 2015 hield voor het International Rights of Nature Tribunal in Parijs: ‘Misschien is er sinds de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens geen belangrijker zaak geweest om voor te strijden dan de rechten van de natuur.’
Levend wezen
In hun werk betogen ze dan ook dat de Aarde zelf een levend wezen is: ‘Als we de deur openzetten voor de rechten van de natuur, zorgen we er niet alleen voor dat we niet blijven ronddwalen in het doolhof van de traditionele jurisprudentie, maar maken we ook een relevant onderscheid tussen ecocentrisme en biocentrisme’, schrijven de auteurs, die in hun boek kritiek leveren op de consequenties van wat ze het Capitaloceen noemen, de organisatie van de samenleving rond de voortdurende en steeds snellere vergaring van kapitaal.
‘Veel mensen denken nog steeds dat als we op de natuur een prijs plakken, de markt vanzelf alle problemen zal oplossen, maar dat is een illusie. Daarom steunen we het krachtige standpunt van de [Colombiaanse] president Gustavo Petro tégen de vercommercialisering van natuurlijke hulpbronnen,’ zegt Viale, die vindt dat er een ecosociaal pact moet komen dat oog heeft voor de sociale en ecologische crisis, een basisinkomen invoert en afscheid neemt van het extractivistische model.
De auteurs hebben het boek officieel gepresenteerd tijdens de wereldtop over biodiversiteit (COP16) die eind oktober 2024 plaatsvond in Cali (Colombia). Daar wilden ze zich uitspreken tegen de huidige vercommercialisering van de biodiversiteit, want er wordt tegenwoordig niet alleen winst geslagen uit honing en bijen, er zijn ook markten in opkomst rond bemesting, met hightech bio-engineeringtools en koolstofcompensatie.
Burgerinitiatief
Een volhardende burgerbeweging, gesteund door politici en investeerders, heeft tot een verbod op fossiele brandstoffen geleid en daarmee tot aanzienlijke schone lucht.
In Krakau, ooit een van Europa’s meest vervuilde steden, waait nu een ‘frisse wind’. De Poolse stad heeft een opmerkelijke transformatie ondergaan in de strijd tegen luchtvervuiling, gedreven door een daad krachtige burgerbeweging en doortastend overheidsbeleid.
Jan Zabka van het journalistieke platform Okraj.cz in de regio Moravië-Silezië, schrijft dat het keerpunt in 2012 ligt toen een groep bezorgde burgers de ‘Kraków Smog Alarm’ oprichtte. Deze beweging, ontstaan uit Facebook-discussies en straatprotesten, groeide uit tot een invloedrijke stem die publiek en zelfs politici mobiliseerde om te strijden voor schonere lucht.
Hun acties, variërend van symbolische ‘begrafenissen van schone lucht’ tot massale petities, zetten de luchtvervuiling prominent op de agenda. Het resultaat was baanbrekend: in 2019 werd het particulieren verboden kolen en/of hout te gebruiken, ondanks aanvankelijke scepsis en juridische obstakels. De stad ondersteunde deze transitie met royale subsidies voor het vervangen van oude ketels en het isoleren van woningen. Het aantal ‘smogdagen’ in Krakau daalde van 116 in 2012 naar slechts 16 in 2023. Concentraties fijnstof halveerden, en onderzoek toont zelfs een afname van astma en allergieën bij kinderen.
Dit succes inspireert nu andere Poolse steden om vergelijkbare maatregelen te nemen.
Krakau heeft laten zien hoe burgerinitiatief, gecombineerd met politieke wil en gerichte investeringen, kan leiden tot significante verbeteringen. Het toont aan dat zelfs in zwaar vervuilde gebieden, met de juiste aanpak en volharding, verandering haalbaar is.
De Colombiaanse regering had beloofd dat de inheemse gemeenschappen op COP16 centraal zouden staan, een belangrijk punt voor de Argentijnse advocaat, die het betreurt dat er op dit soort wereldtoppen zo’n grote kloof bestaat tussen wat er wordt besproken en wat er in de bewuste gebieden daadwerkelijk gebeurt.
‘De inheemse gemeenschappen bepalen eigenlijk wat je wel en wat je niet kunt zeggen, aangezien zij zich in de frontlinie bevinden om Moeder Aarde te verdedigen,’ waarschuwt Viale, die samen met de Argentijnse socioloog Maristella Svampa ook het boek El colapso ecológico ya llegó (Het milieu is al ingestort) schreef.
Aangifte bij hooggerechtshof
In eigen land heeft Viale zich opgeworpen als een van de luidste stemmen die opkomen voor de rechten van de natuur, wat juist nu veel milieubeleid wordt teruggedraaid een moeilijke taak is. Maar hij laat zich niet intimideren door het offensief van de regering van Javier Milei, die de milieubeweging ziet als een vijand en vindt dat organisaties als Greenpeace als terroristisch zouden moeten worden aangemerkt.
Viale is toevallig de advocaat van Greenpeace in hun rechtszaak ter bescherming van de jaguar, waarmee ze hopen het dier in Argentinië de status van natuurmonument te geven; de milieuorganisatie heeft bij het Argentijnse hooggerechtshof de eis ingediend dat de noordoostelijke provincies worden gehouden aan de nationale boswet en de biodiversiteitsdoelen.
Bovendien heeft hij de ontbossing van duizenden hectares in de Gran Chaco, de op een na grootste ‘groene long’ van Argentinië, aan de kaak gesteld. ‘Dat er geknoeid werd met de vergunningen voor ontbossing in Chaco was een publiek geheim,’ zegt Viale, die hiervan aangifte heeft gedaan.
Dit soort problemen zouden we niet hebben als er werd afgerekend met het idee dat de mens een superieure soort is, aldus Viale en Acosta: ‘De nieuwe rechten van de natuur zijn niet in tegenspraak met de rechten van de mens, ze vullen elkaar juist aan en versterken elkaar.’
