Sinds de aanval van Hamas op Israël worden sociale media overspoeld met beelden, meningen en informatie over de oorlog. Maar niet alle informatie is betrouwbaar. Volgens techjournalist Charlie Warzel laat deze onjuiste berichtgeving op platforms met dubieuze algoritmes en filterbubbels zien dat sociale media niet langer functioneren.
Keuze uit het archief
Afgelopen week werd in Israël en andere landen de Hamasaanval van 7 oktober 2023 herdacht, die het begin markeerde van de huidige Gaza-oorlog. Later deze week gingen Israël en Hamas akkoord met de eerste fase van Trumps vredeplan voor Gaza.
De oorlog in Gaza wordt niet alleen uitgevochten met wapens, maar vooral ook met sociale media. Dit artikel van The Atlantic van twee jaar geleden laat zien hoe sociale media steeds meer verworden zijn tot fora waar iedereen maar wat kan roeptoeteren en alleen die dingen ziet die hem bevestigen in zijn eigen gelijk.
Sociale media vormen opnieuw het venster waardoor de wereld het onvoorstelbaar wrede geweld in een oorlogsgebied kan zien. Duizenden mensen, waaronder kinderen en ouderen, zijn gedood of gewond geraakt in Israël en de Gazastrook sinds Hamas zaterdag 7 oktober een verrassingsaanval uitvoerde – je hebt het bloedbad vast en zeker gezien op X, TikTok of Instagram.
De taferelen zijn ons inmiddels bekend maar daarom niet minder afschuwelijk. En toch zijn we ermee vertrouwd geraakt. Zoals mijn collega Kaitlyn Tiffany vorig jaar schreef, is oorlogsgeschiedenis ook een geschiedenis van de media. De Golfoorlog toonde de kracht van CNN en 24/7-nieuwskanalen en was een voorbode van de manier waarop politiek en cultuur de twintig jaar die volgden doordrongen raakten van infotainment. Enkele controversiële verkiezingen tussen 2008 en 2020 lieten zien hoe socialemediaplatforms de rol van experts en journalisten democratiseerden, zowel in positieve als in negatieve zin. Hetzelfde gebeurde tijdens de Arabische Lente, de Syrische burgeroorlog en de opkomst van Islamitische Staat. Commentatoren noemden de Russische invasie in Oekraïne al snel de ‘eerste TikTok-oorlog’, doordat het internet werd overspoeld met video’s van Oekraïners die de gruwelen van de oorlog op een zeer persoonlijke, vaak surrealistische manier documenteerden.
Minder relevant
Als dergelijke conflicten helpen onze informatieomgeving te kunnen begrijpen, dan moeten we vaststellen dat die laatste momenteel niet langer functioneert. Onze informatievoorziening steunt op een slecht onderhouden infrastructuur van sociale media. Ze wordt aangestuurd door miljardairs voor wie het niet langer vanzelfsprekend is dat hun platform gebruikers moet informeren. Tijdens de eerste dagen van de oorlog tussen Israël en Hamas onderhield Elon Musk, eigenaar van X, contact met accounts die vervalste video’s op zijn platform publiceerden. Ook heeft hij expliciet accounts erkend waarvan bekend is dat ze valse informatie delen en antisemitisch zijn. In een interview met The New York Times liet een functionaris van Hamas weten dat zijn organisatie gebruikmaakt van het gebrek aan moderatie op X om gewelddadige, expliciete video’s op het platform te posten en zo Israëlische burgers te terroriseren.
Ondertussen kreeg Adam Mosseri, hoofd van Instagram en de onofficiële leider van Threads – de Twitter-kloon van Instagram/Meta – het verzoek van journalisten, academici en nieuwsjunkies om zijn product geschikter te maken om oorlogen te kunnen volgen. Hij reageerde met de boodschap dat zijn team de nieuwsmedia op het platform niet wil ‘versterken’. ‘Het platform heeft de volwassenheid bereikt, er kleven nadelen aan het doen van beloftes, en er staat veel op het spel – daarom is het te riskant,’ schreef hij. (Zowel Meta als X reageerden niet op verzoeken om meer informatie over hun plan met betrekking tot het posten van conflict-gerelateerde berichten.)
Het zijn allemaal nieuwe barsten in de toch al afbrokkelende bouwwerken: de grote sociale platforms zijn het afgelopen jaar steeds minder relevant geworden. Als reactie hierop zijn sommige gebruikers overgestapt naar kleinere concurrenten als Bluesky of Mastodon. Anderen hebben er helemaal de brui aan gegeven. Het internet heeft nog nooit zo overvol aangevoeld. Tegelijk is het steeds moeilijker om te midden van alle ruis een betrouwbaar signaal op te pikken. Als informatiebronnen behoren Facebook en Twitter tot het verleden. Het mondiale stadsplein – zoals socialemediaplatforms ons ooit zo ambitieus voorschotelden – ligt in puin. Zijn architectuur is overwoekerd door de lianen en welig tierende vegetatie van de informatiejungle. Misschien is dit op de lange termijn ook wel het beste, maar voor de intensieve gebruikers van de noodlijdende platforms komt de huidige situatie over als een complete chaos.
Musk heeft X veranderd in een deepfake van Twitter – een facsimile van het ooit zo bruikbare sociale netwerk
Het is geen toeval dat de platforms zijn veranderd. Bijna een jaar lang is Musk bezig geweest met het ontmantelen van de bestaande architectuur van zijn site, inclusief het verificatiesysteem voor publieke figuren, waaronder ook journalisten. Zijn capriolen en ontslagrondes hebben bijgedragen aan de inkrimping van het team dat is belast met betrouwbaarheid en veiligheid. Nu kan iedereen tegen betaling een verificatiebadge krijgen om de zichtbaarheid van berichten te vergroten. (Sommige gebruikers met die nieuwe verificatie zijn oplichters of verspreiders van desinformatie. Een deel van hen verspreidt vals, oud of misleidend beeldmateriaal als ‘geverifieerde’ verslaglegging uit Gaza.)
Musk heeft ook accounts toegelaten die eerder waren verbannen omdat ze de regels overtraden. En vorige week, een uiterst slechte timing, heeft het platform de mogelijkheden voor het maken van koppen voor nieuwsverhalen verwijderd, met als gevolg dat de leesbaarheid er fors op achteruit is gegaan. Betrouwbare mediabronnen op het platform raken steeds verder uitgehold. Musk heeft X veranderd in een deepfake van Twitter – een facsimile van het ooit zo bruikbare sociale netwerk. Het is desoriënterend en zelfs angstaanjagend geworden.
Newsfeed
Sinds 2018 hebben Facebook en moederbedrijf Meta het algoritme van hun newsfeed veranderd en en krijgen persoonlijke berichten voorrang op die van nieuwsmedia. Na de bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2021 is het bedrijf minder voorrang gaan geven aan links politiek nieuws; volgens The Wall Street Journal heeft dat gezorgd voor een stroom aan klachten over desinformatie. Tegelijkertijd viel de gebruikersbasis van Facebook uit elkaar, en rapporten over transparantie van het bedrijf onthullen dat de populairste inhoud op het platform inmiddels weinig meer is dan virale bagger; het is een woestenij vol CBD-reclames en clickbait van buitenlandse roddelmedia. Wat overblijft is gefragmenteerd. Nieuws en informatie van experts staat her en der online verspreid, en het publiek is in silo’s verdeeld; podcasts zijn als nieuwsbron populairder dan ooit en miljoenen jongeren richten zich vooral op influencers en creators op Instagram en vooral TikTok – alsof dat betrouwbare nieuwsbronnen zijn.
Zeker, de situatie daarvoor was ook niet ideaal. Sociale media, vooral Twitter, waren een fantastisch hulpmiddel om nieuws te vergaren, maar konden ook verschrikkelijk inefficiënt zijn. Het leek wel een ‘doe je eigen onderzoek’-spel, waarbij experts nodig waren om onzin, halve waarheden, hyperbolen en regelrechte leugens te scheiden van buitengewoon relevante informatie. De grootste kracht van sociale media is dus ook hun erfzonde: ze zijn er heel goed in je verbonden en geïnformeerd te laten voelen, maar dat gaat vaak ten koste van daadwerkelijk geïnformeerd zijn. En dan heb ik het nog niet eens over de psychologische tol die het staren naar een ongefilterde tijdlijn eist. Zo heb ik de nodige onthoofdingen en oorlogsmisdaden gezien via mijn scherm terwijl ik alleen maar op de hoogte wilde blijven van gebeurtenissen in de wereld.
Grootschalige reclame
Het gehakketak met Mosseri over nieuws op Threads illustreert de huidige situatie nog eens. Mosseri’s uitgangspunt is redelijk en het is echt een kwestie van cognitieve dissonantie als je Meta vraagt een veilige ruimte voor journalistiek te scheppen – het bedrijf heeft tenslotte een gruwelijke staat van dienst als het aankomt op het aanwakkeren van politieke onrust en het verspreiden van propaganda. Toch is het ook begrijpelijk dat mensen in turbulente tijden iets verlangen van deze bedrijven die om onze aandacht bedelden, geld aan ons verdienden en na verloop van tijd de manier waarop we informatie zochten beïnvloed hebben. Centraal in de pleidooien voor een alternatief voor Twitter, staat het gevoel dat een fundamentele belofte is verbroken. In ruil voor onze tijd, onze gegevens en zelfs ons welzijn uploadden we onze belangrijkste conversaties naar platforms die ontworpen zijn voor grootschalige reclame – en dat alles onder de impliciete veronderstelling dat sociale media ons een ongeëvenaard venster op de wereld zouden bieden.
Sociale media zijn niet alleen een vergaarbak voor informatie. Of verkeerde informatie. Ze zijn ook een plek om getuigenis af te leggen, solidariteit te betuigen en te vechten voor verandering. Dat is moeilijker geworden dan een jaar geleden. We kunnen niet voorspellen wat er nu gaat komen. Wel is het zinvol om te bedenken dat de centrale rol van sociale media zoals we die de afgelopen vijftien jaar hebben gekend misschien ten einde is gekomen. Misschien is dit specifieke venster op de wereld nu gesloten.