Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Zuid-Afrika, waar van dinsdag tot en met donderdag de BRICS-top plaatsvindt. Het samenwerkingsverband van Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika wil een alternatief bieden voor de door de VS geleide wereldorde. Maar hoe?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Keuze uit het archief
Afgelopen week vond in de Russische stad Kazan de BRICS-top plaats. Omdat het in Rusland was, kon Poetin er dit jaar wel bij zijn. Vorig jaar moest hij verstek laten gaan vanwege het arrestatiebevel dat het Internationaal Strafhof tegen hem uitgevaardigd heeft. Dit jaar was de Braziliaanse president Lula afwezig vanwege een valpartij.
In deze nieuwsbrief van 360 Magazine van ruim een jaar geleden wordt uitgezocht wat een BRICS-top zoal inhoudt en hoe dit samenwerkingsverband het internationale machtsevenwicht naar zich toe wil trekken.
Wat houdt de BRICS-top in?
Van 22 tot 24 augustus komt de BRICS-groep, bestaande uit Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika, bijeen in de Zuid-Afrikaanse stad Johannesburg. Vladimir Poetin, tegen wie een internationaal arrestatiebevel is uitgevaardigd, zal niet aanwezig zijn op de top. Hij sprak dinsdag via een videoverbinding de aanwezigen toe, bericht The Guardian. Tientallen leiders van andere landen in Afrika, Azië en het Midden-Oosten zijn ook aanwezig, velen in de hoop te worden uitgenodigd om lid te worden van het blok.
Op de agenda staan twee belangrijke plannen: de oprichting van een gemeenschappelijke munt, die deze landen in staat zou stellen zich te bevrijden van dollartransacties en internationale sancties te omzeilen, en de uitbreiding van de groep. De vijf leden van het blok vertegenwoordigen samen meer dan 42 procent van de wereldbevolking, 23 procent van het wereldwijde bruto binnenlands product en 18 procent van de internationale handel, schrijft Bloomberg.
De oorlog in Oekraïne heeft ervoor gezorgd dat veel landen in het mondiale Zuiden hun afhankelijkheid van het Westen heroverwegen. De BRICS willen hierin het voortouw nemen: zo’n twintig landen hebben al een aanvraag ingediend om lid te worden van de groep. En zevenenzestig landen uit Afrika en het mondiale Zuiden zijn door Zuid-Afrika uitgenodigd om de opening en enkele evenementen van de top bij te wonen. Naar verluidt zijn vierendertig landen op deze uitnodiging ingegaan. Volgens het Algerijnse dagblad El Watan moet de top een gelegenheid zijn voor niet-westerse landen om ‘hun visie op de hervorming van de wereld te geven’.
Bloomberg bericht dat ‘tweeëntwintig landen officieel een aanvraag hebben ingediend om volwaardig lid te worden van de groep en meer dan twintig andere landen hebben informele aanvragen ingediend’. Volgens Daily Maverick gaat het om Algerije, Argentinië, Bangladesh, Bahrein, Belarus, Bolivia, Cuba, Egypte, Ethiopië, Honduras, Indonesië, Iran, Kazachstan, Koeweit, Marokko, Nigeria, de staat Palestina, Saoedi-Arabië, Senegal, Thailand, de Verenigde Arabische Emiraten, Venezuela en Vietnam. De Zuid-Afrikaanse krant noemt er drieëntwintig: ook Marokko, dat deze hypothese noch ontkend noch bevestigd heeft, is in de lijst opgenomen.
Volgens Anil Sooklal, hoogleraar internationale betrekkingen, zou deze uitbreiding van de BRICS een geopolitieke alliantie maken die ‘bijna 50 procent van de wereldbevolking en meer dan 35 procent van het mondiale bbp’ vertegenwoordigt. ‘En dit cijfer zal alleen maar toenemen’, zegt hij tegen Bloomberg.
Waarom willen de BRICS een tegengewicht bieden voor het Westen?
‘De BRICS is een platform voor leden om kritiek te leveren, vaak terecht, op de manier waarop instellingen als de Wereldbank, het IMF en de VN-Veiligheidsraad het “mondiale Zuiden”, een modieuze term voor ontwikkelingslanden, buitenspel zetten’, schrijft The Economist.
Een grote aanjager van de samenwerking tussen niet-westerse landen is de oorlog in Oekraïne, schrijft Alec Russel, buitenlandredacteur van Financial Times. ‘Veel niet-westerse landen hebben toegekeken hoe het Westen voluit steun gaf aan Oekraïne en zagen hoe hypocriete machten weer eens hun eigen belangen en zorgen lieten prevaleren boven de grote mondiale problemen zoals gezondheid en klimaatverandering.’
Binnen deze beweging van zogenoemde ‘niet-gebonden’ landen kunnen de belangen uiteenlopen of zelfs botsen, maar de gemeenschappelijke doelstellingen ‘lijken duidelijk’, aldus Russel. ‘Van het herstructureren van de VN-Veiligheidsraad tot het bestrijden van het door de Verenigde Staten gedomineerde sanctiesysteem en het ter discussie stellen van de rol van de dollar in de wereldeconomie.’
Volgens de Chinese Engelstalige staatskrant Global Times zal samenwerking op het gebied van politiek en veiligheid een van de belangrijkste doelstellingen van de top in Johannesburg zijn. Het dagblad uit Beijing hekelt de huidige wereldorde die wordt gedomineerd door de Verenigde Staten, die ‘een sfeer van confrontatie en spanning in de hele wereld creëren’, met name in hun Indo-Pacific-strategie en hun gebruik van de NAVO ‘om China en Rusland tegelijkertijd te omsingelen en in te sluiten’.
Volgens de Chinese krant contrasteert dit Amerikaanse monopolie met de samenwerking op het gebied van veiligheid van de BRICS-landen, die de nadruk zou leggen op gemeenschappelijke, multilaterale veiligheid. Het dagblad is van mening dat het aantal landen dat heeft aangegeven lid te willen worden van het blok de beste indicator is dat ‘multilateralisme noodzakelijk is voor opkomende en ontwikkelingslanden’.
Naast veiligheid gaat het op de top uiteraard over economie en handel. ‘Koning dollar, het symbool van de westerse hegemonie, onttronen. Deze even ambitieuze als complexe doelstelling zal een van de onderwerpen zijn van de BRICS-top’, schrijft Le Monde. In de afgelopen maanden hebben de westerse sancties tegen Rusland – het bevriezen van de dollarreserves van de centrale bank, de uitsluiting van Russische banken van het internationale interbancaire communicatienetwerk Swift, het verbod op de invoer van olie uit Moskou etcetera – de belangstelling van veel opkomende landen voor ‘de-dollarisering’ aangewakkerd.
‘Sommigen willen in de eerste plaats het gebruik van de dollar in hun eigen economie verminderen om zichzelf te beschermen tegen internationale financiële onrust’, legt politiek econoom Zongyuan Zoe Liu uit aan Le Monde. Anderen willen ontsnappen aan de macht van de Verenigde Staten, die de dollar gebruiken om sancties en boetes in het buitenland op te leggen.
‘Hoe komt het dat de dollar betrokken is bij de handel tussen Kenia en Djibouti?’ vroeg de Keniaanse president William Ruto op 14 juni aan het parlement van Djibouti. ‘Waarom heeft Brazilië de dollar nodig om handel te drijven met China en Argentinië? We kunnen het ook met onze eigen munt doen,’ zei de Braziliaanse Lula op 3 augustus, toen hij pleitte voor de invoering van een gemeenschappelijke munt voor de BRICS-landen.
Gaat het de BRICS lukken om niet-westerse landen te verenigen?
Het valt nog te bezien of de Brics met één stem zullen spreken. In een ander artikel meldt Bloomberg dat India en Brazilië zich verzetten tegen de wens van China om de BRICS-groep snel uit te breiden. En naast Beijing en Moskou wil geen enkele BRICS-staat de goede betrekkingen met de Verenigde Staten en de Europese Unie op het spel zetten, aldus Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Zoals economieredacteur Alan Beattie in Financial Times opmerkt, ligt het probleem binnen de BRICS bij de rol van China. ’China is het enige van de vijf landen die een ommezwaai heeft gemaakt, zowel economisch als diplomatiek. En het is Beijing dat de club graag wil uitbreiden. Maar als de landen die toetreden schulden hebben bij China, via een lening of investeringen op hun grondgebied, dan zal de BRICS minder lijken op een pressiegroep ten gunste van de landen in het Zuiden en meer op de fanclub van een hegemoniale macht in wording.’
Ook voor de de-dollarisering en het optuigen van een gemeenschappelijke munt is nog een lange weg te gaan. Ruben Nizard, econoom bij kredietverzekeraar Coface, legt in Le Monde uit dat de creatie van een gemeenschappelijke munt, zoals de euro, een sterke economische convergentie tussen de leden vereist. ‘Deze landen vormen echter een zeer heterogene groep en de onderlinge bilaterale handel blijft vrij zwak,’ aldus Nizard.
Waar die er wel is, is die relatief onevenwichtig: ‘India en Zuid-Afrika hebben aanhoudende handelstekorten met de andere BRICS-landen: hun reserves in een nieuwe gemeenschappelijke munt zouden snel opdrogen’, citeert de Franse krant Mark Williams en Shilan Shah van Capital Economics. Ook dan zal de macht van China, als veruit de grootste economie, alleen maar toenemen. ‘In werkelijkheid hebben veel van de BRICS-landen – met name India – en landen die zich bij hen willen aansluiten daar weinig belangstelling voor’, legt Adam Slater van Oxford Economics uit aan Le Monde.
‘Een “Big BRICS” zou een uitdaging zijn voor het Westen’, schrijft The Economist. ‘Maar het is geen levensgevaarlijke bedreiging. China’s pogingen om het blok uit te breiden leggen de spanningen en tegenstrijdigheden bloot. Een verzwakt Rusland doet mee, maar Brazilië, India en Zuid-Afrika zijn sceptisch. (…) De leden verschillen politiek, economisch en militair van elkaar; uitbreiding zou een bont gezelschap nog bonter maken. Het zou betekenen dat de BRICS de door het Westen geleide internationale orde weliswaar met luidere stem zouden kunnen bekritiseren, maar dat ze nog meer moeite zouden hebben om een alternatief te formuleren.’
Lees ook: