Nikolaj Patroesjev, al tientallen jaren de belangrijkste bondgenoot van Poetin, zette de moord op de in opstand gekomen leider van huurlingengroep Wagner in gang. ‘Het leek alsof Prigozjin vrij was, maar in feite werd hij nauwlettend in de gaten gehouden.’
Jevgeni Prigozjin wacht eind augustus bij de landingsbaan van een luchthaven in Moskou tot de veiligheidscontrole klaar is met zijn Embraer Legacy 600 zodat hij kon opstijgen. De huurling-legerleider is met negen anderen op weg naar St. Petersburg. Tijdens het oponthoud ontdekt niemand in de cabine het kleine explosief dat onder de vleugel is geschoven. Als het vliegtuig eindelijk vertrekt, klimt het in ongeveer dertig minuten naar 8500 meter hoogte. Dan spatten de vleugels uit elkaar en duikt het in een spiraal naar de grond. Alle tien inzittenden worden gedood, inclusief Prigozjin, eigenaar van de paramilitaire groep Wagner.
Wagner in De Balie
Op zondag 21 januari om 14.00 uur wordt in de Balie in Amsterdam het documentair theaterstuk Wachten valt zwaarder dan begraven opgevoerd over de vrouwen achter de Wagner-groep. Het stuk is geschreven door de Russische filmmaker en journalist Joelia Visjnevets. Daarna vindt een nagesprek plaats met Visjnevets, NRC-journalist Eva Cukier en hoogleraar militair operationele wetenschappen Han Bouwmeester over wat de Wagner-groep ons vertelt over Rusland.
De voorbereidingen voor de moord op de krijgsheer duurden twee maanden en de aanslag had volgens westerse inlichtingenambtenaren en een voormalige Russische inlichtingenofficier de goedkeuring van een ex-spion genaamd Nikolaj Patroesjev, de oudste bondgenoot en vertrouweling van de Russische president Vladimir Poetin. Over de rol van Patroesjev als aanjager van het plan om Prigozjin te vermoorden was tot nu toe niets bekend.
Het Kremlin heeft betrokkenheid bij de dood van Prigozjin ontkend en de officiële verklaring van Poetin voor de crash van het vliegtuig bestond uit de suggestie dat er een handgranaat aan boord was ontploft. Daar is niets van waar. Uren na het incident vroeg een bij de geheime dienst betrokken Europeaan die stille banden met het Kremlin onderhoud en het nieuws over de crash zag, aan een ambtenaar ter plekke wat er was gebeurd. ‘Hij moest uit de weg worden geruimd,’ antwoordde de Kremlin-functionaris zonder aarzelen.
Op ramkoers
Al geruime tijd was de waarschuwing van Patroesjev aan Poetin dat Prigozjin – door de afhankelijkheid van Moskou van Wagner in Oekraïne – te veel politieke en militaire invloed kreeg die steeds bedreigender werd voor het Kremlin. Met tienduizenden troepen en lucratieve goud-, hout- en diamantoperaties in Afrika beheerde Prigozjin een miljardenimperium overzee. In Rusland en op het slagveld in Oekraïne lag hij op ramkoers met het Kremlin vanwege zijn publieke confrontaties met de legerleiding over wapens en voorraden.
Toen dat eind juni uitmondde in regelrechte muiterij tegen de Russische militaire bevelhebbers – met een gewapende mars naar Moskou door enkele van Wagners 25.000 strijders en tanks – greep Patroesjev in om de grootste uitdaging tot nu toe voor Poetins meer dan twee decennia durende heerschappij af te wenden. Hij greep ook de kans om Prigozjin voorgoed uit te schakelen.
Na interviews met westerse inlichtingendiensten, voormalige Amerikaanse en Russische veiligheidsfunctionarissen en ambtenaren van het Kremlin, onthult The Wall Street Journal nu nieuwe details over de muiterij en de moord op de machtigste krijgsheer van Rusland en over de voorheen onbekende rol van Patroesjev. Die had de taak om Poetins gezag over een steeds instabieler Rusland opnieuw te bevestigen.
Met zijn macht over door de staat gecontroleerde media en door zijn eigen persoonlijkheid verontrustte Poetin het Westen als vastberaden tegenstander die Rusland in zijn eentje regeert. Maar feitelijk wordt hij in het zadel gehouden door een enorme bureaucratie die overeind is gebleven ondanks de sterk verslechterde relatie met het Westen en de groeiende binnenlandse verdeeldheid over de mislukte invasie in Oekraïne. Patroesjev zit achter de knoppen van die machine. Hij klom naar de top door het beleid van Poetin vorm te geven en diens bevelen uit te voeren. Tijdens Poetins bewind heeft hij de Russische veiligheidsdiensten uitgebreid en vijanden geterroriseerd met moordaanslagen in binnen- en buitenland. Zijn zoon Dmitry, een voormalig bankier, is benoemd tot minister van Landbouw en wordt door sommigen genoemd als potentiële opvolger van Poetin.
Patroesjev doorspekt zijn toespraken en interviews met samenzweringstheorieën
De manier waarop Patroesjev Prigozjin heeft afgehandeld, heeft Poetin geholpen de macht op te eisen in aanloop naar de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Voormalige collega’s van Patroesjev beschrijven hem als een nuchtere bureaucraat die, net als Poetin, de media mijdt en voor zijn kennis over de wereld vertrouwt op de dagelijkse berichten van de Russische veiligheidsdiensten. Net als Poetin kwam hij in de jaren zeventig bij de spionagedienst en bleef hij bij de dienst tot de Sovjet-Unie instortte. Andere officieren gingen toen massaal op zoek naar lucratievere baantjes in de ontluikende Russische privésector.
Patroesjev (72) ziet Rusland verwikkeld in een strijd met Amerika, dat volgens hem uit is op de olie en mineralen van Rusland. Hij doorspekt zijn toespraken en interviews met samenzweringstheorieën. Eerder dit jaar vertelde hij de Russische krant Izvestia dat de VS plannen beramen om Rusland over te nemen omdat een enorme vulkaanuitbarsting in Wyoming het land binnenkort onbewoonbaar zou kunnen maken.
Zijn rol in enkele van de duistere hoofdstukken van Poetins presidentschap onderstreept de doorgaans dodelijke gevolgen voor iedereen die het Kremlin tegen zich in het harnas jaagt. Zo zeiden Amerikaanse functionarissen kort na de dood van Prigozjin dat voorlopige regeringsonderzoeken uitwezen dat de crash het resultaat was van een moordcomplot.
Noch Russische functionarissen noch Patroesjev reageerden op verzoeken om commentaar.
Onopvallend
Patroesjev stortte zich al op jonge leeftijd in de wereld van de spionage in Sovjet-Leningrad, het huidige Sint-Petersburg. Hij werd gerekruteerd door de KGB nadat hij een ingenieursdiploma had behaald en ging naar de academie van de spionagedienst in Minsk. Al snel werkte hij in de contraspionage en als veiligheidsofficier in een regio die aan Finland grenst. Net als Poetin leed hij onder de ineenstorting van de Sovjet-Unie en het verval van de veiligheidsdiensten, terwijl de regering van president Boris Jeltsin probeerde economische hervormingen naar westers model door te voeren. Toen Jeltsin in 1999 Poetin tot premier benoemde, beval Poetin op zijn beurt Patroesjev aan als zijn vervanger om leiding te geven aan de FSB, de nieuwe versie van de KGB.
Nadat Poetin het jaar daarop president werd, nam het gezag van Patroesjev toe. De mannen waren met elkaar verbonden door een gemeenschappelijke achtergrond en door de overtuiging dat alleen sterke veiligheidsdiensten Rusland sterk konden maken. Als hoofd van het spionageagentschap begon Patroesjev de organisatie opnieuw vorm te geven. In een interview met de Russische krant Moskovsky Komsomolets noemde hij de organisatie de ‘nieuwe adel van Rusland’.
Het was een kwetsbare tijd voor de nieuwe president en Patroesjev toonde dat hij bereid was om te helpen. In zijn eerste jaar als president werd Poetin achtervolgd door onthullingen dat hij adviseur was geweest van een vastgoedbedrijf dat in Europa werd verdacht van witwaspraktijken. Patroesjev reisde naar Oekraïne om schadelijk bewijsmateriaal in handen te krijgen van de veiligheidsdienst van dat land, aldus audiotapes die uitlekten uit het kantoor van de Oekraïense president. Delen van de tapes werden later geverifieerd door de Amerikaanse regering. Poetin ontkende elk vergrijp en het schandaal doofde uit.
Patroesjev gaf al snel aan dat verraders van het Kremlin aan de beurt zouden komen. In 2006 nam Rusland een wet aan die buitengerechtelijke executies legaliseerde van Russen in het buitenland die als terroristen of extremisten werden beschouwd. Enkele maanden later werd voormalig FSB-agent, Alexander Litvinenko, die naar Londen was gevlucht en over Poetin en zijn eigen werk als spion schreef, gedood door een dosis radioactieve stof in zijn thee. Volgens een Britse rechter was het waarschijnlijk Patroesjev die de moord had beraamd.
Slechts één keer, tijdens een ontmoeting in 2019, zag Bolton een glimp van woede. Hun gesprek ging toen over Oekraïne
Als FSB-directeur hoopte Patroesjev op grotere samenwerking met het Westen op het gebied van terreurbestrijding, die in de VS was opgebloeid na de aanslagen op New York en Washington in 2001. Maar de vergiftiging van Litvinenko, waardoor ook een sushirestaurant in het centrum van Londen besmet raakte, leidde tot twijfel over eventuele samenwerking. De moord is een van de eerste van een reeks mysterieuze moorden op Russische emigranten in Europa en het Midden-Oosten waarvan westerse functionarissen vermoedden dat ze zijn terug te voeren op Moskou.
Toen Rusland in 2007 een internationale conferentie over terrorismebestrijding bijeenriep in de stad Chabarovsk, weigerde de CIA hooggeplaatste afgevaardigden te sturen. In plaats daarvan stuurde de CIA een groep onder leiding van Rolf Mowatt-Larssen, een voormalige lokale chef van de CIA. Mowatt-Larssen zegt dat Patroesjev hem apart nam om te zeggen dat hij zich beledigd voelde. ‘Hij zei: “Draag deze boodschap alstublieft over aan de CIA: Jullie nemen ons niet serieus,’” aldus Mowatt-Larssen.
In 2008 promoveerde Poetin Patroesjev tot secretaris van de Russische Nationale Veiligheidsraad, een functie met weinig formele macht. Maar Patroesjevs persoonlijke statuur, zijn nabijheid tot Poetin en zijn rol als de facto hoofd van de veiligheidsdiensten gedurende meer dan twee decennia hebben hem tot de op een na machtigste persoon in Rusland gemaakt. Zijn nieuwe rol gaf hem ook het mandaat om de banden van Rusland met het buitenland aan te halen. Al snel trad hij op als een soort hybride inlichtingenfunctionaris en diplomaat, die enkele van de machtigste leiders ter wereld bezocht. Het koortsachtige reisschema van Patroesjev staat in schril contrast met hoe weinig er eigenlijk bekend is over zijn ontmoetingen.
Een van de weinige publieke inzichten in zijn activiteiten kwam in 2016, toen hij de puinhoop moest opruimen die was ontstaan na mislukte politieke inmenging in het kleine Balkanland Montenegro. De militaire inlichtingendienst van Rusland had geprobeerd onrust te stoken om te voorkomen dat Montenegro lid zou worden van de NAVO. Die operatie – die werd ondernomen vanuit buurland Servië – mislukte en de Russische agenten werden publiekelijk ontmaskerd, wat gevolgen had voor de bondgenoten van Moskou in de regio. Patroesjev reisde naar Servië om de regering gerust te stellen en bracht de agenten naar huis. Montenegro sloot zich een jaar later aan bij de NAVO.
Maar het meeste van zijn werk doet hij in de schaduw. Zijn vliegtuig werd in 2020 gespot in Oman op hetzelfde moment dat de Oekraïense president Volodymyr Zelensky daar was. In Oekraïne leidde dat tot beschuldigingen dat de twee een geheime ontmoeting hebben gehad. Zowel Zelensky als het Kremlin ontkent dit.
In aanloop naar de Russische invasie in Oekraïne verscheen het vliegtuig van Patroesjev in Jakarta, gelijk met het bezoek van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken, die er de strategie van het Witte Huis aan het uitrollen was aangaande een omstreden regio in de Indische en Stille Oceaan. De VS en Moskou verklaarden beide dat er geen ontmoeting heeft plaatsgevonden.
Eerder, toen er aanwijzingen opdoken dat de banden tussen Moskou en Beijing nauwer werden, probeerde de VS het Kremlin een alliantie met China uit het hoofd te praten. Topambtenaren van toenmalig president Donald Trump hadden een ontmoeting met Patroesjev in Genève voor gesprekken over de uitwisseling van gevangenen en uitbreiding van een overeenkomst over wapenbeheersing. Matthew Pottinger, een China-specialist van het Witte Huis, liet historische kaarten zien van Russische gebieden die door Beijing werden opgeëist om de dreiging die China voor Moskou vormde te benadrukken. Patroesjev luisterde geduldig en zei toen spottend: ‘We weten wie onze vijanden zijn,’ aldus een Amerikaanse functionaris die de bijeenkomst bijwoonde.
Een voormalige hoge functionaris in het Witte Huis zegt dat Patroesjev een belangrijke connectie is tussen Moskou en Beijing. ‘Ik vermoed dat, als Poetin eerder dit jaar zou zijn afgezet of vermoord door Wagner, Beijing zich zou hebben ingespannen om Patroesjev te installeren als Poetins opvolger,’ zegt de voormalige functionaris.
John Bolton, die als nationaal veiligheidsadviseur in de regering van Donald Trump Patroesjev talloze keren ontmoette, zegt dat Patroesjev altijd professioneel is en nooit zijn stem verheft tijdens onderhandelingen, en ook niet geïnteresseerd is in koetjes en kalfjes. Slechts één keer, tijdens een ontmoeting in 2019, zag Bolton een glimp van woede. Hun gesprek ging toen over Oekraïne. ‘We kregen een oratie van twintig minuten over Oekraïne en de geschiedenis ervan,’ aldus Bolton. ‘Het was erg emotioneel en ongewoon voor hem.’ Patroesjev zou zich later ontpoppen tot een van de grootste voorstanders van de invasie in Oekraïne.
Al in de eerste dagen van die invasie in februari 2022 werden de Russische verwachtingen de grond in geboord. Tegen de herfst van vorig jaar delfden Russische troepen het onderspit tegenover Oekraïense offensieven in het zuiden en noorden van het land, met tienduizenden slachtoffers als gevolg. Het Kremlin riep Prigozjin op om met zijn paramilitaire groep Wagner-strijders de falende oorlogsinspanningen van Rusland te ondersteunen. De snelle opkomst van Prigozjin baarde Patroesjev al snel zorgen.
Tirades
Prigozjin, een voormalig gevangene en hotdogverkoper uit Poetins geboortestad Sint-Petersburg, werkte zich op tot een cateraar van Poetin. De contacten die hij op die manier opdeed gebruikte hij om een groot militair privébedrijf op te bouwen. Het afgelopen decennium voerde hij voor het Kremlin oorlogen in Oekraïne, Syrië en Noord-Afrika.
De groep kreeg ook voet aan de grond in Afrika bezuiden de Sahara, waar het in ruil voor hout, goud, contanten en diamanten bescherming leverde aan lokale leiders. Het was een belangrijke bron van geopolitieke invloed voor Rusland. In Oekraïne schaarde Prigozjin zich achter de invasie van Poetin en hij won er belangrijke veldslagen, terwijl hij publiekelijk kritiek uitte op de Russische bevelhebbers vanwege de militaire verliezen.
Zijn tirades op sociale media tegen stafchef generaal Valeri Gerasimov en minister van Defensie Sergej Sjojgoe – in combinatie met de succesvolle opmars van zijn eigen troepen in Oost-Oekraïne – zorgden ervoor dat hij werd opgemerkt in Moskou. En het leverde hem machtige vijanden op, waaronder Patroesjev.
Prigozjins onbelemmerde tirades tegen Sjojgoe lieten voor degenen binnen het Kremlin Poetins oude tactiek zien: houd je ondergeschikten verdeeld door niet in te grijpen bij hun onderlinge vetes. Maar de machtsopbouw van de krijgsheer in de oorlog maakte hem tot een gevaar voor de president. ‘Iedereen vertelde Poetin dat het een vergissing was om een parallel leger te hebben,’ zegt een voormalige ambtenaar van het Kremlin, die met zowel Poetin als Patroesjev heeft gewerkt. ‘En als je dan de militaire leiding elke dag in het gezicht spuugt, heb je een probleem.’
Patroesjev begon Poetin in de zomermaanden van 2022 te waarschuwen voor Prigozjin. Terwijl Wagner vooruitgang boekte op het slagveld waren de waarschuwingen aan dovemansoren gericht. Dat veranderde toen Prigozjin Poetin belde en op botte manier klaagde over een gebrek aan voorraden, aldus de voormalige Russische inlichtingenofficier, die banden heeft met mensen die dicht bij Poetin en zijn spionagechef staan. Prigozjin had wapens en munitie nodig en zijn mannen stierven in groten getale.
Het telefoontje vond plaats in oktober. In het kantoor waren ook anderen, waaronder Patroesjev, aanwezig die de voormalige cateraar de president hoorde uitschelden, aldus de voormalige agent. Later zou Patroesjev het gesprek gebruiken als reden voor Poetin om afstand te nemen: de krijgsheer zou gevaarlijk zijn geworden en geen respect meer hebben voor het gezag van het Kremlin. In december werd duidelijk dat Patroesjev had gewonnen. Toen Prigozjin publiekelijk tekeerging tegen het leger en het gebrek aan voorraden, negeerde Poetin hem. Oproepen werden niet beantwoord. Begin juni kondigde het Kremlin plannen aan om Wagner als strijdmacht in Oekraïne te ontmantelen en gaf het de strijders opdracht zich te laten registreren bij het Russische ministerie van Defensie.
Weinigen in het Kremlin geloofden dat Prigozjin met een gewapende muiterij zou wegkomen zonder gevolgen
Op vrijdag 23 juni begon Prigozjin een muiterij. Hij haalde zijn vijfentwintigduizend manschappen en tanks van het slagveld in Oekraïne en marcheerde op naar de zuidelijke stad Rostov aan de Don om het hoofdkwartier van het zuidelijke militaire district van de Russische strijdkrachten in te nemen. Zijn ‘mars der gerechtigheid’ was bedoeld om de confrontatie aan te gaan met Gerasimov en Sjojgoe, die daar aanwezig waren voor bijeenkomsten, maar zij wisten te ontkomen voordat Prigozjin arriveerde. Prigozjin stuurde een andere colonne tanks en soldaten richting Moskou.
Terwijl Poetin in een villa ver buiten de stad verbleef, nam Patroesjev de leiding over. Hij voerde een stortvloed aan telefoongesprekken om Prigozjin over te halen zich terug te trekken, aldus westerse inlichtingendiensten en de voormalige Russische inlichtingenofficier. Patroesjev vroeg agenten die sympathiseerden met Prigozjin om te proberen tot hem door te dringen. Vijf oproepen aan Prigozjin vanuit het Kremlin werden niet beantwoord. Er werd ook gezocht naar bemiddelaars en er werd gebeld met de regeringen van Kazachstan en Wit-Rusland, beide lid van een door Rusland geleide militaire alliantie van voormalige Sovjetstaten.
De oproep aan Kazachstan was bedoeld als verzekering tegen het ergste scenario. Een jaar eerder had Rusland troepen naar dat land gestuurd om er de orde te herstellen nadat er gewelddadige rellen waren uitgebroken. De hoop was nu dat Kazachstan een wederdienst zou bewijzen als het Russische leger het schurkenleger niet kon tegenhouden, aldus een westerse inlichtingenofficier en de voormalige Russische inlichtingenofficier. Maar president Kassym Jomart Tokayev weigerde – hij had na de Russische invasie in Oekraïne afstand genomen.
De rest van de zomer heerste er een onbehaaglijk gevoel in Moskou
Uiteindelijk liet de president van Belarus, Aleksandr Loekasjenka, met een publieke verklaring weten dat hij ermee instemde te helpen. Hij belde Prigozjin meerdere keren in de loop van ruim zes uur en bemiddelde bij de uitwisseling van berichten tussen de krijgsheer en Moskou. Uiteindelijk deed hij een aanbod dat was uitgewerkt door Patroesjev: als Prigozjin zijn troepen zou laten omkeren, zouden zijn mannen mogen uitwijken naar Belarus.
Loekasjenka voerde verschillende gespreksronden met Prigozjin en Poetin, aldus zijn persdienst in een verklaring aan deze krant. ‘De gesprekken waren succesvol,’ aldus de verklaring. In een televisieoptreden laat in de ochtend noemde Poetin Prigozjin en de Wagner-leiding verraders. Dat haalde hem mede over om in te stemmen met het aanbod, dat ook behoud van de controle over zijn overzeese operaties, zoals die in Afrika, inhield. Prigozjin en zijn strijders hadden geen actieve tegenstand ondervonden van het leger, maar de meeste eenheden die ze tegenkwamen hadden zich ook niet bij hen aangesloten. Aan het begin van de zaterdagavond liep de muiterij van Prigozjin ten einde.
Prigozjins strijders die op weg waren naar Moskou stopten en sommigen marcheerden naar kampen waarvan ze hadden vernomen dat die voor hen waren ingericht in Belarus. Prigozjin zelf verdween van sociale media. De rest van de zomer heerste er een onbehaaglijk gevoel in Moskou. Weinigen in het Kremlin geloofden dat Prigozjin met een gewapende muiterij zou wegkomen zonder gevolgen.
Patroesjev zou hun gelijk bewijzen.
Diepe scheur
Na de muiterij deed het Kremlin weinig om het leven van Prigozjin te bemoeilijken. Hij reisde naar Afrika om zijn operaties daar in ogenschouw te nemen. Hij kon ook blijven werken in Sint-Petersburg en andere delen van Rusland, zegt Maksim Sjoegalej, die voor Prigozjin werkte in een denktank. Maar, zegt hij, Prigozjin was op zijn hoede. ‘Hij wist dat hij vijanden had en dat er iets met hem kon gebeuren, maar wat hem betreft hield hij zich aan de afspraak,’ aldus Sjoegalej.
Mowatt-Larssen, de voormalige lokale CIA-chef, zegt dat het leek alsof Prigozjin vrij was, maar dat hij in feite nauwlettend in de gaten werd gehouden. Zijn muiterij toonde niet alleen een diepe scheur in Poetins systeem om het land te leiden, maar legde ook de ontevredenheid bloot in het leger, dat weinig had gedaan om zich te verzetten tegen zijn opmars, zegt hij. ‘Het is duidelijk wat het plan van Poetin was: de dode man laten lopen zodat ze verder konden uitzoeken wat er gebeurd was,’ zegt hij. Oftewel: het Kremlin was op zoek naar medewerkers van Prigozjin.
Dan, begin augustus, als het grootste deel van Moskou op vakantie gaat, geeft Patroesjev in zijn kantoor in het centrum van Moskou aan zijn assistent de opdracht om een operatie op te zetten om Prigozjin uit de weg te ruimen, aldus de voormalige Russische inlichtingenofficier. Poetin zou de plannen later te zien krijgen en maakte volgens Westerse inlichtingendiensten geen bezwaar.
Enkele weken later, na zijn rondreis door Afrika, wacht Prigozjin op een luchthaven in Moskou terwijl veiligheidsinspecteurs bezig zijn met een controle van zijn vliegtuig. Tijdens dat oponthoud wordt een kleine bom onder de vleugel geplaatst, zeggen westerse inlichtingendiensten.
Het vliegtuig vertrekt na 17.00 uur en bereikt een hoogte van 8500 meter. Maar na ruim een half uur verliest het snel hoogte en het stort neer in de buurt van het dorp Koezjenkino. Video’s van getuigen laten zien dat een straalvliegtuig na een explosie met een losgeraakte vleugel is neergestort. Binnen enkele dagen meldden Russische media dat DNA-testen bevestigen dat Prigozjin is omgekomen bij de crash. Samen met hem komen negen anderen om het leven, waaronder de commandant van de Wagner-groep, Dmitri Oetkin, een andere medewerker van Wagner, twee piloten en een negenendertigjarige stewardess.
