De boerenbeweging had uit protest wegen geblokkeerd
De Boliviaanse president Rodrigo Paz heeft zaterdag een noodtoestand van negentig dagen afgekondigd en de inzet van de strijdkrachten geautoriseerd om de openbare orde te herstellen, meldt El País América. Het besluit komt een dag nadat de regering en de belangrijkste vakbond van het land een akkoord hadden bereikt om een einde te maken aan de protesten en wegblokkades die Bolivia al meer dan vijftig dagen lamleggen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De boerenbeweging, ‘een van de pijlers van de mobilisatie’, verwierp het akkoord echter en weigerde haar acties te staken, legt de krant uit. Rodrigo Paz verklaarde dat hij ‘alle mogelijkheden tot dialoog had uitgeput’ en vroeg het leger, in het kader van de noodtoestand, de wegblokkades op te heffen.
De operaties begonnen zaterdag en verliepen vreedzaam. De mobilisatie begon begin mei uit protest tegen het beleid van de centrumrechtse president en leidde tot tekorten aan brandstof, medicijnen en voedsel in verschillende regio’s van het land.
Na enkele dagen van herhaaldelijke bevingen hebben de Griekse autoriteiten donderdag de noodtoestand uitgeroepen op het eiland Santorini, die van kracht blijft tot 3 maart. ‘Alleen al op woensdagavond [5 februari] werden zes aardbevingen met een kracht van meer dan 4 geregistreerd in de maritieme zone rond Santorini, gevolgd door een sterkere beving – van 5,2 – ten zuiden van het naburige eiland Amorgos,’ legt de Griekse krant I Kathimerini uit.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Tussen 26 januari en 3 februari zijn meer dan 6400 aardbevingen geregistreerd voor de kust van de eilanden Santorini en Amorgos. Dit meldt de Universiteit van Athene in een rapport dat op woensdag 5 februari werd gepubliceerd.
Dit is echter de eerste keer dat een beving een dergelijke intensiteit heeft bereikt sinds het begin van de reeks aardbevingen. Voorlopig is er nog geen grote schade gerapporteerd, maar de toename in frequentie en intensiteit van de bevingen doet vrezen dat er een grotere beving op komst is. De lokale autoriteiten vrezen nu voor ‘ernstige aardverschuivingen en steenlawines’. Geconfronteerd met deze situatie zouden ‘ongeveer elfduizend mensen het eiland zijn ontvlucht. Santorini trekt meer dan 3,4 miljoen toeristen per jaar en er wonen zo’n twintigduizend permanente bewoners’, meldt de Amerikaanse zender CNN.
Hij heeft onder andere de noodtoestand uitgeroepen
Nauwelijks was de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump gisteravond geïnstalleerd of hij zette de eerste grote stappen om zijn anti-immigratiebeleid in werking te stellen. Zo heeft zijn nieuwe regering de mobiele app CBP One, die werd geïntroduceerd door de vorige president Joe Biden en waarmee bepaalde migranten asiel konden aanvragen zonder de grens te hoeven bereiken, van het ene op het andere moment gedeactiveerd. Een bericht op de website van het programma, waarin stond dat de applicatie niet meer zou werken en dat ‘bestaande afspraken zijn geannuleerd’, bracht asielzoekers die op het punt stonden om op gesprek te komen in verwarring, meldt NBC News.
Een paar uur later legde de Republikeinse president ‘de basis voor zijn harde aanpak van immigratie’ die hij tijdens zijn campagne beloofde, merkt USA Today op. Hij riep met name de noodtoestand uit aan de grens met Mexico en gaf het Amerikaanse leger de opdracht om de grens te bewaken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Met een noodtoestand zal ‘alle illegale instroom onmiddellijk worden gestopt en zullen we miljoenen en miljoenen criminele vreemdelingen terugsturen naar waar ze vandaan kwamen’, hamerde Trump tijdens zijn inauguratietoespraak. ‘Ik zal troepen naar de zuidelijke grens sturen om de rampzalige invasie van ons land af te slaan,’ voegde hij eraan toe.
Tijdens zijn campagne had de Republikein ook beloofd om een ongekend programma van deportaties van immigranten zonder papieren te lanceren in zijn eerste dagen in functie. Op maandag bereidden opvangcentra voor migranten in Tijuana, Mexico, aan de grens met de Verenigde Staten, zich voor op ‘een toestroom van migranten zonder papieren voor het geval dat Donald Trump zijn deportatieplan doorzet’, meldt CNN. De verenigingen vrezen een mogelijke humanitaire crisis aan de grens, merkt de Amerikaanse zender op.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Italië, waar premier Giorgia Meloni onlangs de noodtoestand uitriep vanwege het hoge aantal migranten. Kunnen we een herhaling van de vluchtelingencrisis 2015-2016 verwachten?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is er aan de hand in Italië?
Nog nooit kwamen er in de eerste drie maanden van het jaar zo veel migranten aan in Italië als nu. Een indrukwekkende 31.292 personen bereikten de Italiaanse kust in het eerste kwartaal van 2023. Een stijging van 300 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar en meer dan tijdens de hoogtijdagen van de Europese vluchtelingencrisis in 2015-2016.
Voornamelijk via Tunesië en Libië, en recent ook Turkije, steken migranten de Middellandse Zee over naar het Zuid-Europese land. Ten minste 492 mensen zijn gestorven voordat ze Italië bereikten volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), die erop wijst dat deze cijfers in werkelijkheid veel hoger liggen, bericht Le Monde.
Die cijfers heeft de Italiaanse premier Giorgia Meloni aangegrepen om op 11 april de noodtoestand uit te roepen in Italië vanwege het hoge aantal migranten. De ‘noodtoestand voor migranten’ is de komende zes maanden van kracht en stelt de regering in staat om extra middelen vrij te maken en de uitvoerende macht speciale bevoegdheden te geven, buiten de geldende wetten om, schrijft Il Post.
‘Er komen steeds meer mensen via Tunesië. Alles wat gered kan worden, wordt tegenwoordig op zee gered. Maar honderden, zo niet duizenden, sterven zonder dat de wereld zich iets van hen aantrekt’, schrijft Marc Beise in Süddeutsche Zeitung.
‘Daarbij past dat de Italiaanse regering nu de noodtoestand heeft uitgeroepen’, vervolgt Beise. ‘Dit klinkt op het eerste gezicht dramatisch, omdat het zelden gebeurt, meestal na natuurrampen of recentelijk bij de coronapandemie. Maar het is allereerst een maatregel met een nogal administratief doel, waarbij in eerste instantie enkele miljoenen euro’s worden vrijgemaakt en de regering extra bevoegdheden krijgt voor de behandeling en verdeling van de vluchtelingen.’
‘Het aantal aankomsten blijft laag voor een land met 60 miljoen inwoners of in vergelijking met de 120.000 Oekraïners die begin 2022 in drie maanden tijd naar Italië vluchtten’, zegt Flavio Di Giacomo, IOM-woordvoerder voor het Middellandse Zeegebied, tegen Le Monde. ‘Feit blijft dat het opvangsysteem voor migranten – waarin momenteel meer dan 110.000 mensen zijn ondergebracht – niet opgewassen is tegen een hoge instroom’, vervolgt de Franse krant.
De aankomsten van migranten over zee zullen de komende weken naar verwachting toenemen nu de weersomstandigheden voor een oversteek gunstiger worden. ‘Italië heeft in 2018 toegezegd het opvangsysteem te ontmantelen en moet nu tenten opzetten in Catania [Sicilië] of Roccella Ionica [Calabrië]’, aldus Marco Bertotto, directeur van Artsen zonder Grenzen (AZG) in Italië in Le Monde. ‘We behandelen de komst van vluchtelingen nog steeds als een crisis, terwijl we weten dat de aantallen structureel zijn.’
Wat zijn de gevolgen van de noodtoestand?
Concreet betekent de noodtoestand, aldus La Repubblica, dat de regering een speciale commissaris kan benoemen ‘die verantwoordelijk is voor het vinden van extra plaatsen voor de opvang van migranten via vereenvoudigde procedures. Zo kan hij gebouwen kopen of huren om nieuwe opvangcentra te openen, maar ook boten en bussen om asielzoekers die in Lampedusa van boord zijn gegaan [waar meer dan twee derde van de mensen aankomen] overbrengen naar andere steden.’
Vanuit financieel oogpunt wordt met het uitroepen van de noodtoestand een fonds van 5 miljoen euro vrijgemaakt, een bedrag dat in de loop van de tijd zou kunnen worden verhoogd.
Echt revolutionair is dit niet, de Italiaanse media zijn dan ook niet zozeer kritisch op de concrete maatregelen die uit de noodtoestand voortvloeien, als wel op het feit dat deze maatregel meestal in een heel andere context wordt gebruikt. ‘De komst van migranten wordt behandeld als ware het een aardbeving’, schrijft het progressieve La Repubblica, verwijzend naar het feit dat de noodtoestand vaak in werking wordt gesteld na een natuurramp.
Het is niet ongebruikelijk een wet in te zetten die oorspronkelijk niet bedoeld was om langetermijnverschijnselen, zoals immigratie, aan te pakken, aldus Il Sole 24 Ore: ‘Momenteel is in Italië een twintigtal noodtoestanden van kracht, maar wat migranten betreft [afgezien van een procedure die in gang is gezet voor Oekraïense vluchtelingen], dateert het enige precedent uit 2011, toen Silvio Berlusconi een plan presenteerde voor de herverdeling van asielzoekers uit Noord-Afrika.’
De regering-Berlusconi was de laatste volledig rechtse regering die Italië leidde vóór de huidige, wat suggereert dat het uitroepen van de noodtoestand voor migranten ook een symbolische politieke waarde heeft. Dit is althans wat La Repubblica suggereert, door te stellen: ‘Waarom werd in 2016 de noodtoestand niet uitgeroepen, toen Italië een recordaantal registreerde van 181.000 migranten die aankwamen via de Middellandse Zee,?’
In die zin lijkt het uitroepen van de noodtoestand haast een mediastunt, aldus het centristische dagblad Il Riformista. ‘Als het gaat om migratie wordt, bij gebrek aan concrete ideeën, liever de noodklok geluid.’
Kortom, deze maatregel is geen wonderoplossing voor het probleem. De regering zelf beaamt dit, zoals blijkt uit de verklaringen van de minister van Burgerbescherming en Maritiem Beleid, Nello Musumeci, opgetekend door het katholieke dagblad Avvenire: ‘We moeten duidelijk zijn: dit zal het probleem niet oplossen. De oplossing is uiteindelijk afhankelijk van een interventie van de Europese Unie.’
Wat zijn de oplossingen voor de migratiecrisis in Italië?
‘Het decreet van Meloni is een signaal aan Europa dat Italië hulp nodig heeft’, schrijft ook Marc Beise van SZ. ‘De Europese Commissie gaat nu het noodplan van Italië onderzoeken. Dat is een goede zaak, want Brussel kan niet anders dan zich intensiever dan voorheen met de situatie bezighouden. Er zijn nu massale gezamenlijke inspanningen nodig om te voorkomen dat de situatie escaleert: in Brussel, in Italië, in Tunesië, waar honderdduizenden wachten om de grens over te steken, en ook in de vele andere landen waar de vluchtelingen vandaan komen. De tijd dringt.’
Italië zelf zoekt naast de noodtoestand ook voor oplossingen op het internationale toneel. Zo probeert de regering-Meloni Tunesië politiek te steunen, met name in de pogingen van het Noord-Afrikaanse land om een lening van 1,9 miljard dollar los te krijgen bij het Internationaal Monetair Fonds, dat wil dat president Kais Saied en zijn regering eerst instemmen met economische hervormingen.
De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, Antonio Tajani, heeft op woensdag 12 april in Rome zijn Tunesische ambtgenoot, Nabil Ammar, ontmoet. In een interview met het dagblad La Repubblica van 4 april juichte de heer Ammar de steun van Rome toe en riep hij op tot meer Europese hulp om de migratiestromen onder controle te krijgen.
‘Laten we de voorwaarden scheppen voor echte ontwikkeling hier [in Tunesië] en in de landen ten zuiden van de Sahara. Laten we verder gaan dan de logica: we geven jullie geld en in ruil daarvoor stoppen jullie de illegale immigratie’, drong hij aan.
Twee ministers stappen op uit protest tegen harde repressie
De Peruaanse president Dina Boluarte heeft vrijdagavond in een boodschap aan de natie aangekondigd dat zij op haar post zou blijven, meldt La República. De voormalig vicepresident wordt geconfronteerd met een aanhoudende politieke crisis die haar land teistert en demonstraties die sinds december al meer dan veertig doden hebben geëist. Voorafgaand aan haar toespraak waren twee ministers opgestapt uit protest tegen de repressie tegen de aanhangers van haar voorganger Pedro Castillo, die op 7 december werd afgezet na een couppoging.
‘Wanneer het nageslacht zich dit moment herinnert, zal worden gezegd dat we nooit hebben opgegeven, dat we aan ieders verwachtingen hebben voldaan en dat vrede, dialoog en een sterke wil om samen te werken voor ons geliefde land boven alles hebben gezegevierd,’ verklaarde Boluarte in een vurige toespraak.
Ondanks de noodtoestand, die zaterdag is afgekondigd en gedurende dertig dagen van kracht is in de hoofdstad Lima en drie andere regio’s, houden de protesten aan. In Lima is op zondag 15 januari een groep demonstranten die het aftreden van president Dina Boluarte eisen ‘opnieuw de straat opgegaan’, aldus La República in een tweede artikel. De noodtoestand ‘is een reactie op de ernstige gevolgen van de botsingen tussen demonstranten, politie en militairen’, schrijft het Peruaanse dagblad.
Het aantal migranten dat vanuit Mexico naar Texas komt groeit
In de Amerikaanse grensstad El Paso is de noodtoestand uitgeroepen vanwege de aanhoudende toestroom van migranten vanuit Mexico, schrijft CNN. Tienduizenden migranten uit Centraal-Amerika zijn de afgelopen maanden vlak bij het Texaanse stadje de grens overgestoken en de afgelopen dagen slapen steeds meer mensen, ondanks de winterse koud, op straat in El Paso.
Volgens de Democratische burgemeester Oscar Leeser kan zijn stad de grote hoeveelheid migranten niet aan. “We willen ervoor zorgen dat mensen waardig worden behandeld. We willen ervoor zorgen dat iedereen veilig is”, zei Leeser op een persconferentie. Hij benadrukte dat de lokale overheid echter niet voor die opvang kan zorgen en dat hij verwacht dat de komende maanden de migrantenstroom nog verder zal toenemen.
Lange tijd waren er vanwege de pandemie inreisbeperkingen, maar die zijn ook opgeheven. De grenswacht ziet de toestroom daardoor groeien, met ruim 2500 opgepakte migranten per dag. Opvangcentra in El Paso en andere steden zijn overvol en er zouden ook geen transportmogelijkheden zijn om migranten naar andere staten te brengen.
President Gotabaya Rajapaksa vlucht naar Malediven
Na verschillende mislukte pogingen om het Sri Lankaanse grondgebied dinsdag te verlaten, is president Gotabaya Rajapaksa er woensdagochtend eindelijk in geslaagd de Malediven te bereiken. Naar verwachting zal hij van daaruit zijn aftreden aankondigen, meldt CNN.
Rajapaksa en zijn vrouw vlogen met een militair vliegtuig van de Sri Lankaanse luchtmacht naar Malé, op de Malediven. De plaatselijke luchtverkeersleiding weigerde eerst het vliegtuig te laten landen, ‘tot de tussenkomst van de voorzitter van het parlement van de Malediven en zijn voormalige president Mohamed Nasheed‘, aldus de zender.
Uren nadat de president Sri Lanka ontvluchtte, heeft premier Ranil Wickremesinghe in het hele land de noodtoestand uitgeroepen, nu betogers de straten van de hoofdstad Colombo zijn opgegaan. Ook gaf Wickremesinghe het ministerie van Defensie opdracht om in Colombo en de rest van de westelijke provincie van het land een avondklok in te stellen.
De Hongaarse premier Viktor Orbán heeft dinsdag een tweede noodtoestand afgekondigd, ditmaal om de gevolgen van het Russische offensief in Oekraïne op te vangen. Het besluit wordt genomen terwijl de eerste noodtoestand, die verband hield met coronapandemie, volgende week afloopt. ‘De wereld staat aan de vooravond van een economische crisis. Hongarije moet zich buiten deze oorlog houden en de financiële zekerheid van gezinnen beschermen’, schreef de regeringsleider op Facebook.
Dit besluit zal ‘de nationalistische regering in staat stellen speciale maatregelen te nemen zonder dat het parlement geraadpleegd hoeft te worden’, aldus Daily Mail. De eerste besluiten op grond van het nieuwe rechtskader zullen woensdag worden bekendgemaakt, zei Orbán. TASZ, een Hongaarse organisatie die opkomt voor burgerlijke vrijheden, heeft dinsdag de ‘permanent geworden noodtoestand’ aan de kaak gesteld. Deze biedt Viktor Orbán ‘meer manoeuvreerruimte dan gewoonlijk’, waardoor hij ‘ieders grondrechten kan beperken of eenvoudigweg kan opschorten’, aldus TASZ, dat de marginalisering van het parlement in Hongarije betreurt.
Carlos Pérez Ricart van het CIDE, de Commissie voor Waarheidsvinding en Historische Opheldering, vraagt zich hardop af hoe ver de staat mag gaan om de geweldscrisis het hoofd te bieden. ‘Is Bukele het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur?’
Keuze uit het archief
Afgelopen week werd Nayib Bukele met duidelijke cijfers herkozen als president van El Salvador. Hij is in eigen land uiterst populair vanwege zijn meedogenloze strijd tegen de bendes die de bevolking voorheen terroriseerden. Buiten El Salvador is zijn imago wat minder rooskleurig: sinds hij in maart 2022 de noodtoestand heeft uitgeroepen om het bendegeweld aan te pakken, zijn willekeurige arrestaties, martelingen en het doden van gevangenen aan de orde van de dag.
In dit artikel van Sinembargo van april 2022 legt Carlos Pérez Ricart van het CIDE, de Commissie voor Waarheidsvinding en Historische Opheldering, uit wat de opkomst van leiders zoals Bukele betekent. ‘Wat er in El Salvador gebeurt, lijkt niet zozeer een erfenis van het verleden, maar een beeld van wat ons in de toekomst te wachten staat.’
Op het Twitteraccount van de president is een fotoverzameling te vinden: honderden afbeeldingen van getatoeëerde mannen. Allemaal zonder hemd en met vastgebonden handen; niemand die lacht. Sommigen staan met hun gezicht naar de muur, anderen kijken strak in de camera. Van de meesten zien we amper hoe hun rug zich ongemakkelijk kromt naar de knieën. Het zijn gevangenen; ze zijn zojuist gearresteerd. Op hun lichaam zie je de sporen van de klappen en zweepslagen die hun zijn toegediend: door het leven en door de politie.
De video’s op het Twitteraccount van de president zijn nog schokkender: personen die lange tijd gehurkt moeten staan in afwachting van hun beurt om te worden kaalgeschoren, kennelijke oproerkraaiers, in een kleine ruimte opeengepakt. Er staan summiere aanduidingen bij de beelden, 280 lettertekens, die niet voldoende zijn om de vreselijke hitte, de strontlucht en het zweet waarmee de opsluiting gepaard gaan te beschrijven.
Op het Twitteraccount wordt ‘de oorlog verklaard aan de gangsters’
Het gaat hier om het Twitteraccount van de populairste president van Latijns-Amerika, Nayib Bukele, de opperbevelhebber van het leger van El Salvador. Op het account wordt ‘de oorlog verklaard aan de gangsters’ en de ‘noodtoestand’ uitgeroepen in het kleinste land van Midden-Amerika. Het gaat hier om het drukst bezochte account over Latijns-Amerikaanse politiek, waar honderden aspirant-tirannen op het hele continent zich met bewondering aan vergapen.
De tweets van de laatste week geven een inkijkje in de relatie tussen Bukele en de bendes in zijn land. Niet dat ze het hele verhaal vertellen, daarvoor is een bezoek aan het kranten- en tijdschriftenarchief nodig. Nauwelijks kwam Bukele in juni 2019 aan de macht of hij begon een reeks geheime onderhandelingen met drie van de belangrijkste straatbendes (maras) van het land, de Mara Salvatrucha-1, Barrio 18 Revolucionario en Barrio 18 Sureños, berucht om hun tatoeëringen. Bukele beloofde verbetering van de gevangenisomstandigheden van de bendeleiders in ruil voor de toezegging dat hun criminele cellen het aantal moorden terug zouden brengen en dat ze de partij van de president electoraal zouden steunen.
De regering heeft het bestaan van zulke onderhandelingen altijd ten stelligste ontkend; niettemin is er een flink aantal door de nieuwssite El Faro opgeduikelde geluidsopnames, foto’s, geschriften en getuigenissen die onze bewering staven.
Akkoorden
Het werkte. De akkoorden tussen de regering van El Salvador en de straatbendes vormen de meest voor de hand liggende verklaring voor de daling van het aantal moorden in het land. Werden er voor de wapenstilstand gemiddeld tien mensen per dag vermoord, de laatste maanden staat het cijfer op iets minder dan drie. Een enorm succes voor een land dat tot voor kort werd beschouwd als het gewelddadigste ter wereld.
Zoals dat meestal gaat met dit soort experimenten functioneerde het pact… tot het ophield te functioneren.
Op zaterdag 26 maart werden er zestig moorden gepleegd in El Salvador. Volgens de eerste artikelen die hierover beginnen te verschijnen bereikte duizenden gangstergroeperingen in alle hoeken en gaten van El Salvador hetzelfde bevel. De boodschap bestond uit één enkel woord: ‘Adelante’ (Voorwaarts). Het was het begin van wat uiteindelijk zal worden aangeduid als de gewelddadigste dag uit de moderne geschiedenis van het land (en dat wil wat zeggen).
Wat ging er mis? Was de regering een van haar beloftes niet nagekomen? Werd de wapenstilstand opgeheven en is wat wij het weekend van 26 maart hebben gezien slechts een voorproefje van een criminele explosie zonder weerga? We weten het niet. Uit de eerste berichten valt in ieder geval op te maken dat de meeste slachtoffers toevallige passanten waren: bakkers, kooplieden, surfers. De stop die een poos op de moorden had gezeten is er weer af.
Nayib Bukele
President Nayib Bukele van El Salvador is een spektakelpoliticus die graag zijn toevlucht zoekt tot ophef en grilligheden. Dat zie je wel vaker bij naar autocratie neigende leiders: veel aandacht voor het imago.
In dat licht moet waarschijnlijk ook de videoboodschap worden gezien die hij op 5 juni 2021 overbracht tijdens een conferentie in Miami over cryptocurrencies en bitcoin. ‘Mijn naam is Nayib Bukele, ik ben de president van El Salvador,’ begon hij. Vervolgens legde hij in het Engels uit dat mensen vaker hun lot in eigen hand moeten nemen en dat hij daarom bitcoin tot officiële munteenheid van zijn land zou maken. ‘Welkom in de toekomst.’
El Salvador, het armste land van Latijns-Amerika, bekend om zijn koffie en de hoogste moordcijfers ter wereld. Een land waar zeventig procent van de inwoners niet eens een bankrekening heeft. Dat zou opeens voorop gaan lopen in de financiële revolutie?
Bukele liet er echter geen gras over groeien. Kort na zijn videotoespraak nam het Salvadoraanse parlement met een versnelde procedure een nieuwe wet aan, en sinds een half jaar is bitcoin nu het officiële betaalmiddel, naast de Amerikaanse dollar, die in 2001 als nationale munt werd ingevoerd.
Iedereen die dat wil, zou zijn boodschappen of belastingen nu moeten kunnen betalen met bitcoin. De regering belooft zoveel nieuwe banen en investeringen dat er een aparte stad voor gebouwd zal moeten worden: Bitcoin City. En ze gaan natuurlijk zelf ook cryptomunten minen, met computers die worden aangedreven door groene geothermische energie, afkomstig uit vulkanen.
Maar het slaat allemaal nog niet echt aan. Veel Salvadoranen zijn ontevreden over de bitcoinwet en ze beschuldigen Bukele van gokken met staatsmiddelen. Toen de overheid geldautomaten liet neerzetten waar je dollars en bitcoins kunt wisselen, staken demonstranten ze in brand. Sindsdien staan er zwaarbewapende soldaten naast. Digitaal betalen in het land lukt vooralsnog bijna nergens.
Noodtoestand
Bukele’s reactie – een mengeling van geschiedschrijving via de media en harde hand – liet niet op zich wachten. Diezelfde 26 maart nog, om acht uur ’s avonds, gaf hij op eigen gezag de Nationale Assemblee bevel in het hele land de noodtoestand af te kondigen. Een paar uur later al waren de eerste individuele basisrechten (het recht op vrijheid van meningsuiting en op samenscholing) opgeschort. De dagen erna werd een reeks hervormingen goedgekeurd die de politie de bevoegdheid gaven om zonder gerechtelijke toestemming telefoons af te tappen en de termijn dat iemand zonder voor de rechter te zijn geleid kan worden vastgehouden te verlengen van drie naar vijftien dagen. Andere maatregelen waren het instellen van gevangenisstraffen tot wel zestig jaar voor bendeleden en de mogelijkheid minderjarigen tot wel tien jaar van hun vrijheid te beroven. Er werd een raad van anonieme rechters ingesteld om deze gevallen af te handelen, een constructie die de weg vrijmaakt voor allerhande vormen van misbruik.
Alle nieuwe maatregelen gingen vergezeld van dreigementen aan het adres van rechters die ‘delinquenten bevoordelen’ met hun vonnissen en die de politie ‘niet hun werk laten doen’. Slachtoffers van de theatrale vertoning van Bukele waren ook de ngo’s die ‘angelitos’ (engeltjes) ‘beschermen’ en ‘romantisch afschilderen’ en zelfs het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten, een orgaan dat ‘bendeleden verdedigt’ en waaruit Bukele nu heeft gedreigd zich terug te trekken.
‘Ik zweer bij God dat ze geen hap rijst meer krijgen, en dan eens kijken hoelang ze het volhouden’
Wat volgde was het verbale geweld op Twitter: dreigementen om de maaltijden in de gevangenissen te schrappen (‘Ik zweer bij God dat ze geen hap rijst meer krijgen, en dan eens kijken hoelang ze het volhouden’), geen sanitaire benodigdheden meer te verstrekken, de opdracht om leden van vijandige bendes in dezelfde cel te stoppen. ‘Ze zullen op de grond slapen en ze zullen zelf het leed ondergaan dat zij het volk hebben aangedaan,’ aldus Bukele. Toen de noodtoestand negen dagen van kracht was meldde de regering de arrestatie van bijna zesduizend vermeende bendeleden. Het gaat om massa-arrestaties, waarbij het er niet toe doet of er belastend bewijs is.
Het is moeilijk te voorspellen hoe dit zal aflopen. Zoals meestal het geval is met dit soort ontwikkelingen die in het teken staan van improvisatie en machtsmisbruik, roepen ze meer vragen dan antwoorden op.
Voorbeeldfunctie
Mag de staat zijn voorbeeldfunctie opgeven om een crisis van deze omvang het hoofd te bieden? Stel dat de middelen effectief zijn, dan nog kun je je afvragen wat de prijs is als staatsinstellingen de gewelddadige praktijken van degenen die zij vervolgen overnemen. Hoeveel jaar achteruitgang betekent dit voorstel van de president van El Salvador wel niet? Wat kunnen de pers, de oppositie en de rest van de bevolking van de staat verwachten als met zo veel gemak de individuele vrijheden opzij worden geschoven?
Vanuit een ruimer perspectief bezien: loopt El Salvador voorop met een politiek programma dat de mensenrechten negeert en een beleid bepleit waarin de onafhankelijkheid van de rechtspraak met voeten wordt getreden? Is dat niet – met wat kleine veranderingen – dezelfde weg die Guatemala nu gaat?
Hebben we hier te maken met het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur?
Tot slot moeten we serieus stilstaan bij de vraag wat het leiderschap van Bukele inhoudt. Hebben we hier te maken met het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur? In hoeverre is het onvermogen van de regeringen in deze regio om een structurele oplossing te vinden voor de geweldsproblematiek de reden van het echec? Er is geen keus: of we beginnen eindelijk te zoeken naar een samenhangend antwoord op deze vragen, of we zijn gedoemd op dit heilloze pad verder te gaan.
Het is de hoogste tijd om het te hebben over wat nu in El Salvador aan de hand is. We moeten dat kleine land goed onder de loep nemen, want wat daar gebeurt lijkt niet zozeer een erfenis van het verleden – een typisch teken van onderontwikkeling –, maar een beeld van wat ons in de toekomst te wachten staat. Een heel somber beeld.
Chauffeurs en boeren protesteren tegen brandstofprijzen
De Peruaanse regering heeft donderdag de noodtoestand afgekondigd voor alle snelwegen, als reactie op een opstand van vrachtwagenchauffeurs en landarbeiders die een aantal wegen in het land blokkeren uit protest tegen de stijgende brandstofprijzen. Het decreet bepaalt dat de politie in staat zal zijn ‘met steun van de strijdkrachten de controle en de orde te handhaven‘, aldus de radio RPP.
Het besluit komt na de dood van een demonstrant. Tijdens botsingen met de politie afgelopen woensdag met de politie bij een wegversperring in Ica, in het zuiden van het land, viel er één dode en raakte er vijftien mensen gewond.
Waarom werd de Franse noodtoestand met drie maanden verlengd? En welke extra bevoegdheden levert dit de overheid op? De gratis krant 20 minutes legt uit.
1. Kan de Franse regering de wet op de noodtoestand opnieuw aanscherpen?
De twee belangrijkste mogelijkheden waarin de noodtoestand voorziet, zijn het opleggen van huisarrest en het verrichten van huiszoeking zonder rechterlijk bevel (zoals ook het geval is in het gewone Franse recht). De prefecten kunnen ‘het verkeer van personen of voertuigen’ in bepaalde zones verbieden.
Huisarresten blijven gehandhaafd voor de duur van de noodtoestand
Na de aanslagen van 13 november is de wet van 1955 gewijzigd op enkele punten, die grotendeels verband hielden met de technologische ontwikkeling. ‘Maar vooral is het toepassingsgebied verruimd,’ zegt Bertrand Mathieu, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Parijs en voormalig lid van de Hoge Raad voor de Magistratuur. In 1955 maakte de wet het mogelijk huisarrest op te leggen aan eenieder ‘wiens handelen gevaarlijk blijkt voor de veiligheid en de openbare orde’. De versie van 2015 richt zich op ieder individu tegen wie ‘serieuze verdenking bestaat dat zijn gedrag een bedreiging vormt voor de veiligheid en de openbare orde’.
Kan de uitvoerende macht besluiten de bevoegdheden van prefecten en politie te verruimen? Er is niets wat dat in de weg staat, mits de wet vervolgens wordt aangenomen door het parlement, meent Mathieu. De Staatsraad (Conseil d’État, de hoogste administratieve rechter in Frankrijk) kan echter bepaalde bevoegdheden intrekken als hij van mening is dat er ‘geen proportionaliteit bestaat tussen de aantasting van de vrijheid en de eisen van de openbare orde’.
2. Waarom wordt deze maatregel met drie maanden verlengd?
Waarom zou men besluiten de noodtoestand met drie maanden te verlengen als de terroristische dreiging van alle tijden is? Door een verlenging van drie maanden voor te stellen, koos de regering de voorzichtige weg. In november werd de verlenging van de noodtoestand vrijwel unaniem door het parlement goedgekeurd. Sindsdien heeft de doeltreffendheid van de maatregel, volgens de wetscommissie van het parlement, ‘aan kracht ingeboet’. En de parlementariërs zijn inmiddels wat minder overtuigd van de noodzaak van deze maatregel.
Door voor te stellen de noodtoestand met drie maanden te verlengen, beperkt de regering het risico van parlementaire afkeuring of een verbod van de Staatsraad. Zij hoopt daarmee tevens ‘de overgang te versoepelen van de noodtoestand naar een herziening van de grondwet’, voegt Bertrand Mathieu eraan toe. Het is onwaarschijnlijk dat de uitvoerende macht zich dit veiligheidsarsenaal zal laten ontnemen in het zicht van het EK 2016 dat van 10 juni tot 10 juli 2016 in Frankrijk gehouden wordt.
3. Worden gevallen van huisarrest automatisch verlengd?
Wat gaat er gebeuren met de 392 mensen aan wie huisarrest is opgelegd? Gezien het feit dat ‘aan de huisarresten geen einddatum verbonden is, gaat men ervan uit dat ze gehandhaafd kunnen blijven voor de duur van de noodtoestand’, zegt de ongeruste advocaat Daphné Pugliesi, van wie enkele cliënten sinds november 2015 huisarrest hebben. Het vooruitzicht dat deze sanctie hernieuwd zal worden leidt volgens haar bij sommige cliënten tot ‘psychologische trauma’s’.
Het is mogelijk dat de regering bij de verlenging van de noodtoestand rekening zal houden met het lot van degenen aan wie huisarrest is opgelegd. ‘Ik durf te hopen dat men er na drie maanden wel achter is welke gevallen van huisarrest verlengd dienen te worden en welke niet,’ zegt Pugliesi. ‘Maar de wetgever kan evengoed besluiten de duur van de huisarresten te verlengen,’ voegt Bertrand Mathieu daaraan toe.
Als reactie op de aanslagen van 13 november presenteerde de Franse regering een omstreden grondwetswijziging, met daarin het plan om terroristen de Franse nationaliteit te ontnemen. Minister van Justitie Christiane Taubira trad uit protest af. Al zag iedereen haar vertrek al maanden aankomen.
‘Een kruiwagen vol kikkers die alle kanten op springen.’ Met deze beeldspraak beschreef de rechtse krant Le Figaro de reacties van links op het aftreden van minister Christiane Taubira.
Met haar vertrek, dat voor flamboyant moest doorgaan maar al maandenlang werd verwacht, sloeg de voorvechtster van het homohuwelijk, die ondanks haar matige beleidsresultaten een links icoon was geworden, een deur achter zich dicht die al flinke tijd stond te klapperen.
‘Soms is je verzetten synoniem met vertrekken,’ verklaarde de voormalig minister op de gloedvolle toon die haar eigen is. Wat aan premier Valls onmiddellijk de reactie ontlokte dat ‘je verzetten tegenwoordig niet meer betekent dat je iets van de daken schreeuwt, maar dat je het hoofd biedt aan de realiteit van het land’.
De minister lag al meer dan een jaar overhoop met de regering
Toch kon je het vertrek van Christiane Taubira al maanden zien aankomen. De Franse pers zinspeelde er al sinds de herfst op. Waarnemers hadden zelfs verklaard dat de regering-Hollande de eerste van de Vijfde Republiek was met zo veel oppositie binnen haar eigen gelederen.
‘Een minister moet zijn mond houden of aftreden’: deze aan de voormalige socialistische minister Jean-Pierre Chevènement toegeschreven woorden zijn nooit het adagium van Christiane Taubira geweest. Maar na de liberale wending van het economische beleid van Hollande kon haar vertrek niet uitblijven.
Emoties
De minister lag al meer dan een jaar overhoop met de regering van Manuel Valls en had alle denkbare vernederingen ondergaan. De strafrechtshervorming en de antiterreurwet waren zonder haar steun tot stand gekomen.
In feite was de Franse grondwetswetswijziging die het mogelijk maakt terroristen met een dubbele nationaliteit hun Franse staatsburgerschap te ontnemen voor Christiane Taubira het ideale excuus om een uiterst symbolische kwestie uit de weg te gaan. Hoe valt dan te verklaren dat zo’n langverwachte beslissing zo veel emoties heeft opgeroepen bij links?
De enige behendigheid waarvan François Hollande de afgelopen drie jaar heeft blijk gegeven, bestond uit de combinatie van steeds meer liberale economische hervormingen met een aantal symbolische overwinningen om de linkervleugel van zijn partij koest te houden, zoals het mogelijk maken van het homohuwelijk.
Als specialist van de ‘synthese’ hoopte Hollande op die manier Taubira nog een tijdje binnenboord te kunnen houden. In elk geval tot de volgende kabinetswijziging. Dan zouden de gevolgen minder desastreus zijn geweest.
‘Hollande wilde haar behouden, Valls moest de grondwetswijziging erdoor loodsen zodat er een echte kabinetswijziging kon worden doorgevoerd als de storm was gaan liggen,’ aldus een vertrouweling van François Hollande in het dagblad Le Parisien. ‘Haar vertrek maakt het vervolg bijzonder gecompliceerd.’
Impopulariteitsrecords
François Hollande heeft altijd gedacht dat Christiane Taubira, ook al gooide ze haar kont tegen de krib, nuttiger voor hem was binnen de regering dan daarbuiten. In de eerste plaats om zijn handen vrij te kunnen houden zodat hij bij de volgende kabinetswijziging eventueel op zoek kon gaan naar nieuwe linkse ministers. In de tweede plaats omdat het binnenboord houden van Taubira de beste manier was om te voorkomen dat ze zich eventueel kandidaat zou stellen voor het presidentschap. Dat Lionel Jospin van Jean-Marie Le Pen verloor in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen van 2002 is een vernederende ervaring die de president altijd is blijven achtervolgen. Deze nederlaag werd vooral in de hand gewerkt door de kandidatuur van Christiane Taubira, die 2,3 procent van de stemmen binnenhaalde.
François Hollande, die de impopulariteitsrecords blijft breken, zal de eerste ronde nooit overleven als hij ter linkerzijde zo’n kandidaat tegenover zich vindt. De Franse pers vergelijkt Taubira met een ‘granaat waar de pin uit is gehaald’.
Niemand in Parijs gelooft Taubira wanneer ze verklaart: ‘Ik ga terug naar Guyana om mijn boeken te kunnen lezen onder een koepel van licht.’ Daarvoor lijkt haar vertrek te minutieus voorbereid. De voormalige minister heeft voor de komende weken diverse openbare optredens op het programma staan.
Op vrijdag 28 januari hield ze al een eerste toespraak voor de rechtenfaculteit van de Universiteit van New York. Haar uitgever Bayard kondigt aan dat ze op 9 maart aanstaande een boek zal publiceren, nauwelijks zes weken na haar aftreden. Voor een petitie die aandringt op haar presidentskandidatuur zijn al twintigduizend handtekeningen verzameld, ook al heeft de ex-minister verklaard dat ze ‘absoluut niet’ beschikbaar is.
Sinds het vertrek van Taubira gonst het bij uiterst links van de geruchten. Door haar vertrek wordt opnieuw gespeculeerd over een linksere kandidaat voor de eerste ronde dan François Hollande. Bekend is dat dit idee wordt geopperd door persoonlijkheden als de linkse econoom Thomas Piketty en de voormalige groene Europarlementariër Daniel Cohn-Bendit. Afgaande op de jongste regionale en departementale verkiezingen heeft uiterst links nog nooit zo weinig kiezers gehad. Vandaar dat premier Manuel Valls alleen maar zijn schouders ophaalt en zijn blik op het midden gevestigd houdt.
Auteur: Christian Rioux
Le Devoir Canada, dagblad, oplage 26.000
Henri Bourassa publiceerde in 1910 het eerste nummer van Le Devoir met de belofte een opiniërende krant met ideeën te maken en het nationalisme een nieuwe impuls te geven. Tegenwoordig heeft het onafhankelijke dagblad een solide, soevereine reputatie.
De noodtoestand in Frankrijk werd onlangs verlengd tot minimaal eind mei. Daarnaast schuift de regering steeds meer uitzonderingsbepalingen het normale strafrecht in. ‘Een aanzienlijk risico voor de rechtsstaat,’ waarschuwt een hoofdofficier van justitie.
Nog drie maanden erbij: de noodtoestand die sinds de aanslagen van 13 november van kracht was, is verlengd. Dat betekent dat Frankrijk in elk geval tot eind mei blijft leven onder deze uitzonderingssituatie – die nu ook in de Grondwet wordt opgenomen. En waarom zou er in het voorjaar wél een einde aan komen? In juni is het EK voetbal. Het wordt voor de regering lastig om uit te leggen dat in ‘de oorlog tegen het terrorisme’ die dan nog steeds wordt gevoerd, de noodtoestand wordt opgeheven.
Al sinds half december was de regering bezig met de vraag wat er moest gebeuren na het opheffen van deze noodtoestand, die zou aflopen op 26 februari. Terugkeren naar de normale situatie, met het gevaar om ‘slap’ gevonden te worden door rechts en extreemrechts, die met inzet van al hun demagogische kracht zouden uitleggen dat ‘de Fransen niet meer veilig zijn zonder de noodtoestand’? Of hem handhaven en door een deel van links, de Europese Unie en een aantal vakbonden te worden beschuldigd van het aantasten van de burgerlijke vrijheden? Ondanks kritiek op de effectiviteit ervan hebben president François Hollande en premier Manuel Valls uiteindelijk gekozen voor een verlenging. Met het gevaar dat het straks moeilijk wordt om er weer vanaf te komen.
Waakzaam zijn
Op 7 januari, precies een jaar na de aanval op Charlie Hebdo, sprak François Hollande de veiligheidstroepen toe: ‘In een democratie die zich wil verdedigen, maar die ook zijn vrijheden wil verdedigen,’ benadrukte het staatshoofd, ‘is het zeker niet de bedoeling dat de noodtoestand blijft voortbestaan.’ Op dat moment leken de signalen nog te wijzen op een niet-verlenging. Twee weken later merkte Manuel Valls tegenover journalisten ook op dat de wet met betrekking tot de noodtoestand in 1955 was opgesteld in verband met een duidelijke en directe dreiging. ‘Welnu, we hebben te maken met een constante en wereldwijde dreiging,’ onderstreepte de premier toen. Maar hij vroeg zich wel af: ‘Stel dat er op een bepaald moment geen dreiging is, en er dan toch twee weken later er een aanslag komt?’ Nu de angst voor nieuwe aanslagen zo groot is, willen Hollande en Valls niet het verwijt krijgen niet waakzaam genoeg te zijn geweest. ‘Als er een nieuwe aanslag komt,’ zei een minister uit de directe omgeving van Hollande, ‘zal iedereen zeggen dat wij de Fransen niet hebben beschermd.’
In theorie had het Elysée tot eind februari kunnen wachten met een beslissing over een verlenging. Maar eind januari zei Valls in een interview met de BBC dat de noodtoestand gehandhaafd moest blijven ‘totdat IS verslagen is’ en tegelijkertijd dat ‘het in geen geval de bedoeling is om die tot in het oneindige te verlengen’. Dus moest het Elysée wel voor duidelijkheid zorgen. In een persverklaring die avond bevestigde het kabinet van de president dan ook de verlenging met ten minste drie maanden. In een periode waarin de president rechts nodig had om zijn grondwetswijziging erdoor te krijgen – het vastleggen van de noodtoestand en de uitbreiding van de mogelijkheden om terroristen die ‘in Frankrijk geboren zijn’ de Franse nationaliteit te ontnemen – wilde hij de oppositie niet de kans geven hem aan te vallen op het onderwerp veiligheid.
Als men puur naar de cijfers kijkt, leverden die twee maanden uitzonderingstoestand wel resultaten op. Althans, op het eerste gezicht. De autoriteiten maakten ruimschoots gebruik van de twee belangrijkste maatregelen die deze uitzonderingstoestand biedt: de mogelijkheid tot huiszoeking zonder gerechtelijk bevel (tot 21 januari 3189 keer uitgevoerd) en het opleggen van huisarrest (tot dezelfde datum 392 keer opgelegd). Het aantal keren dat vervolging werd ingesteld lijkt op het eerste gezicht ook gestegen: 549 rechtszaken zijn aangespannen de huiszoekingen. In de overgrote meerderheid van die zaken gaat het echter om drugshandel, illegaal verblijf in het land of wapenhandel.
De rechterlijke macht staat steeds vaker buitenspel
De onderzoeken die zijn verwezen naar de afdeling antiterrorisme van het parket in Parijs, die het hele land bestrijkt, zijn op de vingers van één hand te tellen: in totaal zijn er vijf procedures begonnen wegens lidmaatschap van een terroristische organisatie, waarvan één tot een gerechtelijk onderzoek heeft geleid. Slechts één persoon is aangehouden, volgens de cijfers die het ministerie van Justitie aan Libération verstrekte. En de kans is groot dat de cijfers nog verder teruglopen.
Het hoofd van de politie in een grote stad vertrouwde ons eind november toe dat de arrestaties zeldzamer werden naarmate het verrassingseffect verdween. Dat is ook de visie van een socialistisch parlementslid dat in november nog voor de verlenging van de noodtoestand stemde: ‘De politiechefs luiden al sinds december de alarmklok: het werkt niet meer zonder het verrassingseffect, en er is niet voldoende personeel voor beschikbaar.’ Later nuanceerde deze politiechef: ‘De resultaten op het gebied van handel in wapens en drugs nemen af, maar de huiszoekingen leveren ook informatie op. Veel gegevens die boven water zijn gekomen bij de huiszoekingen, worden nog nader onderzocht.’
Vanwege dit gebrek aan effectiviteit van een uitzonderingstoestand ‘die een ernstige bedreiging betekent voor de fundamentele vrijheden’, heeft de Liga voor de Rechten van de Mens (LDH) een verzoekschrift ingediend bij de Raad van State. In haar verzoekschrift schetste de LDH een mogelijke, geleidelijke uitweg uit de uitzonderingstoestand. Daarbij zouden bepaalde maatregelen behouden blijven (het huisarrest bijvoorbeeld), terwijl andere bevoegdheden van de staat uitgesloten werden (het verbod op demonstreren of huiszoekingen zonder gerechtelijk bevel).
De regering koos echter voor een andere weg met haar voorstel voor een antiterrorismewet. Dat voorstel is de weerslag van de diverse crises van de afgelopen tijd en bepaalt opnieuw de regels voor noodweer van de politie, de rechten van de verdediging, de strafrechtprocedure en de rol van de officier van justitie, die meer bevoegdheden krijgt.
In het voorstel worden ook maatregelen van de noodtoestand opgenomen in het strafrecht. Om te beginnen het huisarrest. Weliswaar zou die maatregel beperkt worden tot personen die terugkeren uit de oorlogsgebieden (Syrië, Irak, Libië) of die daarheen willen reizen. Maar de beslissing erover wordt genomen door de minister van Binnenlandse Zaken. Volgens Laurence Blisson van het Syndicat de la Magistrature, de vakbond van gerechtsdienaren, betekent dit dat de noodtoestand binnendringt in het algemeen recht, en dat werd al eerder in gang gezet. ‘In de wet Cazeneuve van 13 november 2014,’ aldus Blisson, ‘werd het al mogelijk om mensen, zonder tussenkomst van de rechter, te verbieden het land te verlaten.’
Het gevolg: de rechterlijke macht staat steeds vaker buitenspel, zoals de eerste voorzitter van het Hof van Cassatie, Bertrand Louvel, begin januari klaagde. In aanwezigheid van [de inmiddels uit protest tegen de mogelijkheid tot het ontnemen van de nationaliteit opgestapte] minister van justitie Christiane Taubira, vroeg Louvel zich af: ‘Waarom wordt het gerechtelijk gezag op deze manier ontweken?’
De hoofdofficier van justitie, Jean-Claude Marin, sprak zelfs van ‘een aanzienlijk risico voor de rechtsstaat’ als de noodtoestand de norm zou worden.
Tegen de huisarresten kan wel protest aangetekend worden bij de bestuursrechter, maar ‘de bestuursrechter komt uit een andere hoek dan de gewone rechter,’ zegt Marie Dosé. Deze advocate spreekt uit ervaring: behalve voor de verdediging van de militanten die huisarrest opgelegd hebben gekregen, komt ze ook bij de bestuursrechter voor zaken over uitzetting van illegale vreemdelingen. ‘Je loopt tegen een muur op: onze tegenpartij (de vertegenwoordiger van het ministerie van Binnenlandse Zaken voor de zaken van huisarrest) komt uit dezelfde hoek als de voorzitter van de rechtbank,’ klaagt zij. ‘Uiteindelijk heb je twee partijen tegenover je.’
Libération Frankrijk, dagblad, oplage 151.000
In 1973 opgericht door o.a. Jean-Paul Sartre. De krant hoort inmiddels bij de grote, serieuze Franse dagbladen. Nieuwsgierig en brutaal.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
