Ze zien eruit als nieuw geld, ruiken als nieuw geld en werken als nieuw geld. Maar volgens de Zimbabwaanse centrale bank zijn de nieuwe staatsobligaties absoluut geen terugkeer naar de Zimbabwaanse dollar.
Zimbabwe heeft een probleem. Of eigenlijk wel meer problemen. Maar deze keer hebben we het voor de verandering niet over president Robert Mugabe en zijn vrolijke troepje kleptocraten – al is het wel hun schuld dat het zo’n zootje is in Zimbabwe.
Deze keer hebben we het over de economie en meer in het bijzonder over de muntsoort. Zeven jaar geleden ging het helemaal mis met de Zimbabwaanse dollar. We zijn gestopt met tellen toen er sprake was van een inflatiepercentage van 500 miljard. De afgelopen zeven jaren hebben de Zimbabwanen hun eigen dollars daarom maar links laten liggen en zijn ze overgestapt op de Amerikaanse dollar en de Zuid-Afrikaanse rand. De laatste jaren gaat het, zoals bekend, met de rand ook niet goed en geven de meeste Zimbabwanen de voorkeur aan Amerikaanse bankbiljetten. En gelijk hebben ze.
Maar de Amerikaanse dollars raken op. Zimbabwe produceert weinig, dus er moet veel geïmporteerd worden. Om al die importproducten te kunnen betalen, moeten de steeds schaarsere Amerikaanse dollars ingezet worden. Het afgelopen jaar besteedde Zimbabwe 5,5 miljard dollar aan import, terwijl er maar 2,5 miljard dollar binnenkwam aan export – een verschil van 3 miljard. Die 3 miljard zijn uit het land weggevloeid, zodat er nu een geldtekort is. Dat maakt het lastig om geld te pinnen, dat maakt het lastig om personeel uit te betalen en dat maakt het lastig, zo niet onmogelijk, om te betalen voor alle gewenste importgoederen, van dagelijkse levensbehoeften als maïs en graan tot kristallen kroonluchters en luxe auto’s voor de elite.
Om de economie gaande te houden, is het noodzakelijk dat er weer geld terugkomt in Zimbabwe – en wel zo snel mogelijk. Maar hoe? Er zijn een paar opties – en die zijn geen van alle helemaal serieus te nemen. Een van de opties is om veel te gaan exporteren, om zo de dollars weer terug te verdienen. Maar na tientallen jaren van economisch wanbestuur heeft Zimbabwe nog maar weinig te bieden aan andere landen. De boerenbedrijven leveren veel minder op dan vroeger, de industriële productie is gericht op een kleine afzetmarkt en de grote bodemschatten – de diamanten in het Marange-veld – worden in verband gebracht met zoveel schendingen van de mensenrechten dat officiële handelaars geen Zimbabwaanse diamanten meer willen kopen.
Een andere mogelijkheid is om geld te lenen. Het meest voor de hand liggen dan de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF), maar die doen liever geen zaken met Zimbabwe. In 1999 schortten beide instellingen hun betrekkingen met Zimbabwe op, omdat ze het oneens waren met de economische politiek van de regering. Inmiddels is het IMF wel weer in gesprek met de regering, maar een eventuele nieuwe lening hangt af van een grootscheepse economische hervorming.
Gelukkig zijn er nog andere instellingen die leningen kunnen verstrekken. De regering kon in januari 200 miljoen dollar lenen van de Afrikaanse Import Export Bank. Met dat geld kon vervolgens maïs gekocht worden. Deze hulp is prettig, maar bij lange na niet afdoende om het importtekort op te vangen of om de economie weer enigszins op gang te brengen.
Het is noodzakelijk dat er weer geld terugkomt in Zimbabwe – en wel zo snel mogelijk
Er is uiteraard nog een derde mogelijkheid. Toen Zimbabwe eerder soortgelijke problemen had, deed het iets wat weinig economen zouden adviseren: het liet eenvoudigweg nieuw geld drukken, met alle rampzalige gevolgen van dien. De plotselinge, slecht geregisseerde toestroom van Zimbabwaanse dollars had een gigantische inflatie tot gevolg, die de economie verwoestte, de armoede bevorderde en de algehele ontwikkeling belemmerde. Eén ding stond vast: dit zou in Zimbabwe nooit meer gebeuren, hoe ernstig het geldtekort ook zou zijn. Maar natuurlijk gebeurt het wel.
Begin mei meldde John Mangudya, de president van de centrale bank van Zimbabwe, dat de bank speciale obligaties zal gaan uitgeven in een poging de geldcrisis te bezweren. De obligaties zullen dezelfde waarde hebben als Amerikaanse dollars. Hij beweerde met klem dat het hier niet om een nieuwe geldsoort zou gaan, maar de meeste commentatoren tuinden hier niet in. De obligaties zien eruit als nieuw geld, ze ruiken als nieuw geld en ze werken in alle opzichten als nieuw geld.
Achterdeur
‘Het ziet eruit alsof ze via de achterdeur een nieuwe Zim-dollar proberen in te voeren,’ zegt econoom Russell Lamberti. Hij schreef samen met Phillip Haslam misschien wel het meest kernachtige boek over de steile val van de Zimbabwaanse dollar, When Money Destroys Nations. Lamberti is dan ook de aangewezen persoon om deze nieuwe ontwikkeling te duiden. Zijn oordeel is vernietigend. ‘Ik zie weinig verschil tussen deze obligaties en echt geld. Dit lijkt me een wanhoopsdaad. Er is niet over nagedacht vanuit een monetair perspectief en het zal tot niets leiden.’
Lamberti zegt dat het bijna onmogelijk is dat de obligaties hun waarde zullen behouden, omdat ze niets concreets vertegenwoordigen. Handelaren zullen de obligaties niet als betaalmiddel kunnen gebruiken voor importproducten en ook kunnen ze niet gewisseld worden tegen Amerikaanse dollars bij de centrale bank – omdat de bank geen dollars meer heeft. Handelaren zullen om die reden niet happig zijn om de obligaties aan te nemen als betaling voor importproducten – en als ze wel worden aangenomen, dan zal dat zijn met een flinke toeslag, waarmee de inflatie opnieuw haar intrede zal doen.
‘Ik zie weinig verschil tussen deze obligaties en echt geld. Dit lijkt me een wanhoopsdaad’
Tendai Biti, de voormalige Zimbabwaanse minister van Financiën, de man die wordt geprezen omdat hij de economie heeft gered van het vorige inflatiespook, laat zich al net zo vernietigend uit: ‘De terugkeer van de Zimbabwaanse dollar is de botte erkenning van deze regering dat ze heeft gefaald en dat iedereen zal worden meegesleurd in de ondergang van onze economie. Het is een cynische, respectloze en verachtelijke beslissing, gespeend van elke logica, betekenis of rationele grond. Het is een ingreep die de doodsklap zal zijn voor veel bedrijven die hun bestaan nog hadden weten te rekken. Er zullen maar weinig mensen zijn die het aandurven om de nachtmerrie van de ineenstorting van de jaren 2007 en 2008 opnieuw te beleven.’
Dat hakt erin. Maar bankpresident Mangudya houdt vol dat de critici het bij het verkeerde eind hebben – en zijn politiek niet goed begrepen hebben. ‘We hebben geen verborgen agenda,’ zegt hij. Volgens Mangudya zijn de obligaties bedoeld om de export te stimuleren – en zullen ze alleen ingezet worden als een soort aanmoedigingspremie, gebaseerd op de verwachte omvang van de export. Op deze manier zouden lokale producenten ertoe aangezet worden om artikelen te maken die in het buitenland verkocht kunnen worden, waarmee dan vervolgens echte Amerikaanse dollars het land in zouden stromen.
Deze theorie is niet houdbaar als de obligaties minder waard worden, waardoor ook meteen het aanmoedigingsbeleid zijn werking zal verliezen. Zimbabwe heeft dringend behoefte aan een grotere export, maar deze nieuwe politiek maakt het produceren van exportartikelen niet meteen aantrekkelijker. Het land heeft geld nodig om de economie te stimuleren, maar de obligaties – een nieuwe muntsoort onder een andere naam – zullen geen soelaas bieden.
Auteur:” Simon Allison
Vertaler: Janet Luis
Daily Maverick
Zuid-Afrika | dailymaverick.co.za
Begon in print, veranderde in 2008 noodgedwongen in een digitaal tijdschrift en groeide uit tot een van de belangrijkste nieuwssites van Zuid-Afrika. Eigenzinnig en reactionair, analytisch en grondig.