Door de hoge woningnood in Spanje is er een toename aan krakers, of okupas, die woningen innemen en claimen. Deze huisbezettingen zorgen voor veel sociale onrust en hevige politieke debatten, maar zijn niet in strijd met de Spaanse huurwetten. Wie te lang weg blijft, moet maar hopen dat zijn huis niet wordt gekraakt.
Stadsdeel Carabanchel is de dichtstbevolkte wijk van Madrid; hier leven ongeveer een kwart miljoen mensen aan de zuidwestelijke rand van de hoofdstad. In de tijd van Franco was er in Carabanchel een beruchte gevangenis. Het is geen dure wijk, maar ook geen probleemwijk. De woningprijzen stijgen ook hier, net als in de rest van de stad. Aan de zuidrand van de buurt, tussen een militaire kazerne en de ringweg M-40, is een splinternieuw woonwijkje van ongeveer 170 appartementen ontstaan.
Een prijs voor architectuur zullen de zwart-witgestreepte blokkendozen in de Calle Excelente niet winnen. De een- en tweekamerwoningen zijn aan de kleine kant. Maar de verhuurder lokt huurders met faciliteiten als een padel/tennisveld, een gym, een zonnebank en een speelplaats. Een paar appartementen hebben een dakterras, sommige een stukje tuin. De huren variëren van bijna 900 tot rond de 1500 euro, voor Madrileense begrippen redelijk betaalbaar.
‘We moeten bergen papieren inleveren,’ zegt een huurder die er in de herfst met haar beide zonen is komen wonen. Bovendien moet ze drie maanden borg betalen. In het begin was ze tevreden met haar nieuwe huis, onder andere vanwege de praktische parkeerplaatsen in de ondergrondse garage. Maar intussen, zegt ze, is ze alleen nog maar bang.
Ze is bang dat ‘die lui’ zien dat ze met een journalist spreekt
Dat komt door wat er sinds december gaande is in het wooncomplex. Ze wil dan ook in geen geval met haar naam in de krant; het gesprek vindt voorzichtigheidshalve plaats in het café om de hoek. Ze is bang dat ‘die lui’ zien dat ze met een journalist spreekt.
‘Die lui’, dat zijn de nieuwe buren. Het zijn ongeveer 130 mensen, de meesten komen uit Peru, zo is gebleken. Die nieuwkomers zijn in een weekend in december ’s nachts het woonblok ingetrokken. Ze kwamen met meubels en huisraad en bezetten 27 – andere bronnen zeggen 28 – van de nog lege woningen zonder legaal huurcontract. Sindsdien heerst er chaos.
Op social media en de Spaanse tv-zenders worden voortdurend beelden en video’s uit de flat vertoond. Er wordt ’s nachts luidkeels gevloekt op de binnenplaats. Er zijn beelden van mensen die reusachtige luidsprekers naar binnen dragen, video’s van een flinke vechtpartij in het trappenhuis. Als de vrouw in het café vertelt wat er in haar flat aan de hand is, probeert ze zakelijk te blijven. Steeds weer drukt ze haar handpalmen tegen elkaar: ‘Ik voel me gevangen in mijn eigen huis.’ Als het kon, zou ze weer verhuizen. Een paar van de nieuwe buren zijn wel fatsoenlijk, dat zijn heel normale gezinnen, zegt ze, maar sommige andere woningen noemt ze ‘een hel’. Er wordt gefeest, er is geschreeuw en veel nachtelijk bezoek. Sommige van de bezetters zouden kamers onderverhuurd hebben, wat tot ruzies leidt. Regelmatig komt de politie langs. Inmiddels heeft zich een harde frontlinie gevormd tussen de reguliere huurders en de huisbezetters, die in Spanje okupas heten.
48 uur
Dat begrip is in het hele land bekend. De gebeurtenissen in Carabanchel zijn maar een voorbeeld van een in Spanje intussen alomtegenwoordig fenomeen. Dat heeft allemaal niets te maken met de herkomst van de mensen. Latijns-Amerikanen zijn er zowel onder de reguliere als onder de illegale bewoners.
Het kraken van woonruimte is in Spanje aan de orde van de dag. Het begon ten tijde van de financiële crisis en de jeugdwerkloosheid als een radicale sociale beweging. Okupa is afgeleid van het Spaanse woord ocupación, bezetting. Met hun acties wilden ze de maatschappelijke misstanden aan de kaak stellen en het recht op woonruimte afdwingen. Ze kregen steun van linkse politici zoals de voormalige burgemeester van Barcelona, Ada Colau. Maar steeds vaker onderscheiden de nieuwe okupa’s zich van de krakers, die leegstaande afbraakpanden of fabrieksruïnes innemen. De okupa’s daarentegen kraken lang niet alleen maar onbenutte woonruimte. Onder het mom van maatschappelijke betrokkenheid zijn bovendien steeds vaker ook georganiseerde bendes actief.
Zo ging het vermoedelijk ook in Carabanchel. Een paar van de huisbezetters vertelden in de Spaanse media hetzelfde verhaal: dat ze in een kantine voor daklozen waren aangesproken. Daar zouden hun woningen zijn aangeboden. Voor ongeveer 2500 euro contant, soms iets meer, soms iets minder, zouden ze een eenzijdig huurcontract en een sleutel voor de appartementen in Calle Excelente nummer 6 in handen krijgen.
Was het naïviteit? Dachten die huisbezetters echt dat ze voor 2500 euro contant een splinternieuwe woning konden betrekken? Het lijkt er eerder op dat ze begrepen wat hier aan de hand was, en bovendien van één ding heel goed op de hoogte waren: het Spaanse huurrecht.
In het ergste geval dreigt er enkel een boete voor hen; de bezetting zelf is geen strafbaar feit
Dat is namelijk, kort gezegd, nogal riskant voor vastgoedbezitters. Het vastgoedplatform dat in Spanje het meest gebruikt wordt, Idealista, beschrijft het zo: ‘Volgens de Spaanse wet is een huisbezetting niet uitdrukkelijk toegestaan, maar onder bepaalde voorwaarden kunnen huisbezetters een zekere rechtspositie krijgen. Wanneer een pand bijvoorbeeld niet adequaat beveiligd is en onbewaakt wordt gelaten, kan het bezet worden. Wanneer de huisbezetters eenmaal binnen zijn, kunnen ze aanspraak maken op de woonruimte, wat het ontruimingsproces voor de eigenaar bemoeilijkt.’
48 uur: zo veel tijd hebben de eigenaars of reguliere huurders om hun aanspraak op de eigen woning te doen gelden. In die 48 uur moeten ze de bezetting bij de politie en de autoriteiten melden en de eigendomsverhoudingen bewijzen. Wanneer eigenaars of huurders een bezetting niet tijdig signaleren, staan de autoriteiten en de politie machteloos – tot de uitspraak van een rechtbank de doorslag geeft. En dat kan maanden duren, zo niet jaren.
Al die tijd kunnen de okupa’s dus gratis in de woonruimte van anderen leven. En in het ergste geval dreigt er enkel een boete voor hen; de bezetting zelf is geen strafbaar feit. Over dit onderwerp raken de gemoederen in Spanje regelmatig verhit. Het is al voorgekomen dat een gepensioneerde na een ziekenhuisopname haar woning bezet aantrof. En zelfs eigenaars die binnen de limiet van 48 uur blijven, kunnen in het ongelijk worden gesteld.
Toerisme en immigratie
Zo berichtte onlangs een huiseigenaar uit de Catalaanse provincie Girona over okupa’s die het zich gemakkelijk maakten in zijn pand, dat hij wilde verbouwen. Toen de politie kwam, werden er drie ‘bewoners’ aangetroffen, alsmede vuilnis en beddengoed op de vloer. De bezetters konden naar het schijnt met filmpjes op hun mobieltje aannemelijk maken dat ze daar woonden. Het is het woord van de een tegen dat van de ander, stelde de politie vast. Uiteindelijk dreigden de agenten zelfs om hem te arresteren als hij zijn eigen woning niet zou verlaten, klaagde de boze huiseigenaar in een post op X.
Behoefte aan onderdak staat hier tegenover bescherming van eigendom. Inderdaad wordt dit conflict in Spanje niet alleen uitgevochten tussen eigenaren en krakers, maar ook op het politieke toneel. Naar aanleiding van de bezetting in Carabanchel leverden rechtse en linkse politici de laatste tijd luidruchtige gevechten in Spaanse tv-debatten. De Europese parlementariër van de linkse Podemos-beweging en voormalig minister voor emancipatie Irene Montero zette het publieke debat op scherp met een video waarin ze spotte met het okupaprobleem en in plaats daarvan de exploderende huurprijzen en het hoge aantal toeristenappartementen aan de kaak stelde. Dáár waren de echte okupa’s volgens haar te vinden.
Het probleem is: ze hebben allemaal gelijk. De woningschaarste in Spanje is nijpend, ook vanwege het toerisme. Maar de toestanden in de flats in Carabanchel zijn niet de oplossing.
De leiders van beide volkspartijen in Spanje, premier Pedro Sánchez met zijn sociaaldemocratische PSOE en de oppositieleider Alberto Núñez Feijóo van de Partido Popular, overtroeven elkaar met aangekondigde maatregelen en programma’s om de woningnood te lenigen. Er moet een staatswoningbouwbedrijf komen, er moet belastingverlichting voor verhuurders komen, belastingverhoging voor buitenlandse kopers, er is behoefte aan meer inspecteurs die illegale vakantiewoningen moeten opsporen. De regering wil bovendien grond vrijgeven voor nieuwe huurwoningen. Maar dat alles kan de acute woningtekorten niet opheffen. Temeer omdat de regering sinds jaar en dag twee dingen op grote schaal stimuleert: toerisme en immigratie. Beide verhogen de druk op de woningmarkt.
Het grootste deel van de nieuwkomers is simpelweg op zoek naar een nieuw, beter leven
Al jaren ligt het geboortecijfer in Spanje onder het sterftecijfer. Maar de bevolking groeit. De 47.000 Afrikanen die alleen al in het afgelopen jaar onder de gevaarlijkste omstandigheden met boten op de Canarische eilanden zijn aangekomen, vormen slechts een deel van de toename. De belangrijkste route van de migranten loopt eveneens over de Atlantische Oceaan, maar per vliegtuig. Luchthaven Madrid Barajas is Spanjes grootste toegangspoort voor migratie.
Alleen al in groot-Madrid leven meer dan een miljoen mensen uit Latijns-Amerika. Onder hen zijn rijken en welgestelden die liever in Madrid wonen dan in de jachthaven van Miami. Venezolanen zijn op de vlucht voor de socialistische dictatuur thuis. Maar het grootste deel van de nieuwkomers is simpelweg op zoek naar een nieuw, beter leven. En naar werk, dat ze in het economisch bloeiende Spanje in overvloed vinden, temeer omdat de taalbarrière hier geen rol speelt.
De meeste latina’s en latino’s werken in bars en restaurants, als hulp in de huishouding, als schoonmaker, fietskoerier of bouwvakker. Migratie staat op het programma van de links-socialistische regering van Pedro Sánchez. Met succes. De toename van vlijtige arbeidskrachten draagt er flink aan bij dat Spanjes economie viermaal zo sterk groeit als het gemiddelde in de EU, zoals economen recent hebben berekend.
Na twee jaar kunnen Latijns-Amerikanen hun verblijfsvergunning verlengen en na nog een paar jaar het staatsburgerschap aanvragen. Met de immigratie uit Latijns-Amerika stemmen zelfs de rechtse partijen in. Men beschouwt elkaar als Spaanse broedervolken.
Sleutels
Maar de nieuwe inwoners hebben woningen nodig, zoals ieder ander. En die vinden ze vaak net zo moeilijk als veel, vooral jonge Spanjaarden. Het is dus geen wonder dat menigeen toehapt wanneer, zoals in het geval van Carabanchel, de sleutel van een woning wordt aangeboden tegen een contant bedrag.
Wat die sleutels betreft, voor de hoofdingang tot het wooncomplex in de Calle Excellente hebben de bezetters geen sleutel ontvangen. Daarom hebben ze maar een eigen poortwachtersdienst ingesteld. Achter het traliewerk van de hoofdingang staat een jongeman met een diep over het gezicht getrokken capuchon. Zodra een van zijn medebezetters naar binnen wil, opent hij de deur. Als hij wordt aangesproken, buigt hij zijn hoofd en wendt zich mompelend af.
De officiële portiers zitten daar vlak naast achter glas. Zij kunnen niets doen tegen het illegale komen en gaan: Spaanse huurbescherming. Alleen een gerechtelijk vonnis kan de okupa’s uit het gebouw verdrijven. En dat kan, zoals gezegd, jaren duren.
Zo lang wilde de woningbouwvereniging Vivenio in Carabanchel niet wachten. Na de bezetting in december greep ze naar een in Spanje inmiddels gangbaar middel: ze gaf een speciaal bedrijf opdracht tot ontruiming. Maar de actie eindigde in een debacle. De ontruimingsploeg, potige kerels van middelbare leeftijd, was in de minderheid en werd door de okupa’s met slaag en stokken de flat uit gejaagd.
Intussen is in de Calle Excellente een tweede bedrijf aan het werk, genaamd Servi-okupas. Hun website belooft het herstel van ‘juridisch correcte verhoudingen’ met een team van ‘hooggekwalificeerde vaklieden’. De firma liet meerdere aanvragen voor een gesprek onbeantwoord.