Het sanctieprogramma dat het Verenigd Koninkrijk Russische oligarchen heeft opgelegd vanwege de oorlog in Oekraïne, blijkt allesbehalve waterdicht te zijn. Sommige oligarchen ontvingen ontheffingen, waardoor ze ondanks een bevroren rekening grote bedragen geld konden besteden.
Uit documenten blijkt dat de Britse regering Russische oligarchen heeft toegestaan honderdduizenden dollars te besteden aan extraatjes als privékoks, chauffeurs en huishoudsters, ook al waren hun bankrekeningen met veel vertoon bevroren.
De ontheffingen zijn een voorbeeld van wat er hapert aan het nieuwe financiële sanctiesysteem van het Verenigd Koninkrijk, dat na Brexit in elkaar is gesleuteld. In sommige gevallen konden oligarchen toelagen van meer dan een miljoen dollar opstrijken voor hun levensonderhoud. In andere moesten functionarissen na juridische strijd hun strafrechtelijk onderzoek staken en sancties opheffen.
‘We zullen de druk op Poetin blijven opvoeren en zorgen dat er geen geld naar de Russische oorlogsmachine gaat,’ zei de Britse minister van Buitenlandse Zaken vorig jaar toen ze in de eerste weken van de oorlog in Oekraïne sancties tegen Rusland aankondigde.
Privékoks
In de maanden die volgden was Groot-Brittannië stiekem toeschietelijker. De Russische banktycoon Mikhail Fridman kreeg in het eerste jaar van de oorlog een ontheffing van de sancties om negentien personeelsleden te kunnen betalen, onder wie chauffeurs, privékoks, huishoudsters en klusjesmannen, zo blijkt uit documenten die The New York Times heeft ingezien. Het ging om een bedrag van bijna driehonderdduizend pond in ongeveer tien maanden. Ook ontving Fridman zo’n zevenduizend pond per maand voor de basisbehoeften van zijn gezin.
Overheidsfunctionarissen gunden zijn voormalige zakenpartner Petr Aven een maandelijkse toelage van zestigduizend pond. Het grootste deel daarvan ging naar een beveiligingsbedrijf dat eigendom is van de financieel manager van Aven, tegen wie een onderzoek loopt omdat hij Aven mogelijkerwijs heeft geholpen om sancties te ontduiken. Onduidelijk is wat voor controles de overheid heeft uitgevoerd voordat de transacties werden goedgekeurd.
Fridman ontving zo’n zevenduizend pond per maand voor de basisbehoeften van zijn gezin
Fridman en Aven worden door de Britse overheid omschreven als ‘Kremlingezinde oligarchen’ die nauwe banden onderhouden met de Russische president Vladimir Poetin, een beschuldiging die beiden ontkennen en aanvechten voor de rechter. ‘Wij zijn politiek neutrale zakenlieden. Meer niet,’ verklaarde Aven telefonisch vanuit de Hamptons in de staat New York.
De voormalige zakenpartners behoren tot een kleine groep Russen aan wie na het begin van de oorlog publiekelijk sancties werden opgelegd die vervolgens heimelijk weer werden afgezwakt. Het Britse ministerie van Financiën verleende vorig jaar 82 ontheffingen en er lopen nog veel meer aanvragen, aldus overheidsfunctionarissen met wie The New York Times heeft gesproken.
Ontheffingen
Opsporingsambtenaren die zich bezighouden met mogelijke criminele inbreuk op de financiële zwarte lijst raken soms gefrustreerd door deze beslissingen en door een ontheffingssysteem dat in hun ogen de sancties ondermijnt. Zo stonden ambtenaren van Financiën Aven toe meer dan een miljoen pond uit te geven terwijl zijn banden met de Britse economie technisch gesproken verbroken waren. Tegelijkertijd deden opsporingsambtenaren onderzoek naar hem vanwege mogelijke ontduiking van de sancties en vielen ze vorig jaar zijn landhuis binnen.
Sommigen die details over de ontheffingen verschaften deden dat op voorwaarde van anonimiteit omdat het vertrouwelijke zaken betreft. Een woordvoerder van het Britse ministerie van Financiën weigerde commentaar op specifieke gevallen te geven maar zei dat er ontheffingen worden verleend om in ‘basisbehoeften’ te kunnen voorzien en dat die ‘streng gecontroleerd’ worden. Een woordvoerder van de National Crime Agency, de Britse criminele opsporingsdienst, noemde het ongepast om commentaar te leveren omdat het onderzoek naar Aven en Fridman nog loopt.
Overal op de wereld worden ontheffingen van het sanctiesysteem verleend
Overal op de wereld worden ontheffingen van het sanctiesysteem verleend, ook in de Verenigde Staten. Maar waar Washington voornamelijk ontheffingen verleent om humanitaire redenen of om eerste levensbehoeften en juridische kosten te betalen, zijn de Britse criteria ruimer. Een van de overwegingen, aldus advocaten en voormalige ambtenaren van het Britse ministerie van Financiën, is of een ontheffing ervoor zorgt dat er geld in de economie blijft stromen. Volgens een recent overheidsrapport worden er in het VK ontheffingen verleend ter bescherming van individuele en nationale zakelijke belangen.
De Russische sancties waren de eerste belangrijke test voor een nieuw Brits sanctiesysteem dat in 2021 was opgezet na het vertrek uit de Europese Unie. Meer dan een jaar later blijkt de regering zich maar moeilijk aan haar ambitieuze beloften te kunnen houden.
Waar politici te veel beloofden, hebben financieel onderzoekers soms te hard ingegrepen. De Britse criminele opsporingsdienst viel vorig jaar met zo’n vijftig man het landhuis van Fridman binnen en kondigde een onderzoek aan naar fraude, meineed en witwassen.
Lastercampagne
Vorige week werd de Britse regering na een juridisch gevecht gedwongen de Russische zakenman Oleg Tinkov van de zwarte sanctielijst te halen. Tinkov betoogde dat hij daar ten onrechte op stond. Hij steekt zijn kritiek op Poetin niet onder stoelen of banken en heeft afstand gedaan van zijn Russische staatsburgerschap.
Fridmans advocaten verklaarden op 27 juli voor een van de hoogste Britse rechters dat het huiszoekingsbevel onwettig was. Er stond een onjuiste datum op en het berustte op foutieve informatie die afkomstig was van een lastercampagne, betoogden ze. Ook diverse andere Russische tycoons zullen de komende weken naar de rechter stappen om te betogen dat ze net als Tinkov alleen maar een onterecht doelwit zijn vanwege hun Russische nationaliteit. De Britse regering moet nog een zes maanden geleden aangevraagde ontheffing goedkeuren die Fridman in staat zal stellen de advocaten te betalen die hem in deze zaken bijstaan. Ook zal Fridman naar verwachting in een latere zaak betogen dat hij het recht heeft om zijn huishoudelijke staf aan te houden waarvoor de regering hem gedurende de eerste tien maanden van de oorlog een ontheffing had verleend. Net als in het geval van Aden viel de opsporingsdienst Fridmans landhuis binnen op verdenking van witwassen. Daarna wees de regering Fridmans verzoek om zijn personeel te mogen aanhouden af.
Groot-Brittannië is decennia lang een veilige haven geweest voor Russische rijken
De ontheffingscijfers laten zien hoe moeilijk het voor de Britse regering is om samen met de Verenigde Staten en Europa de tegoeden van Kremlingezinde oligarchen te bevriezen. Groot-Brittannië is decennia lang een veilige haven geweest voor Russische rijken. Organisatie Transparency International schat dat Russen die van financiële vergrijpen worden beschuldigd of banden hebben met het Kremlin goed zijn voor meer dan anderhalf miljard pond aan Britse bezittingen.
Sancties tegen deze Russen zouden een boodschap aan Moskou zijn, maar ze zijn ook schadelijk voor de Britse economie. Advocatenkantoren, accountants, makelaars, kunsthandelaars en vele anderen hebben flink geprofiteerd van het Russische geld dat naar een hoofdstad vloeide die grappenderwijs al Londongrad wordt genoemd. Dus terwijl Groot-Brittannië het einde van het Londongradtijdperk vrijwel heeft aangekondigd, zoeken oligarchen naar manieren om zaken in het land te kunnen blijven doen. ‘Hieruit blijkt waarom dit land er zo slecht in staagt om smerig Russisch geld te weren,’ zegt William F. Browder, een voormalige grote investeerder in Rusland die een jarenlange mensenrechtencampagne tegen Poetin heeft gevoerd. ‘Overal waar je kijkt lijken er mazen in de wet en de regering verleent oligarchen alle steun om haar eigen sancties te omzeilen.’
Deze gespannen situatie is niet uniek voor Groot-Brittannië. Ook België heeft bijvoorbeeld gelobbyd om zijn diamantindustrie in staat te stellen aan Russen te blijven verkopen zonder de EU-sancties te schenden.
Media
Het Londense dagblad The Telegraph berichtte als eerste gedetailleerd over de ontheffing van Aven en over zijn maandelijkse toelage. Documenten die The New York Times in handen heeft gekregen openbaren nieuwe details in deze zaak, zoals dat meer dan twee derde van Avens maandtoelage, zo’n 45.000 pond, naar een beveiligingsbedrijf ging dat eigendom is van zijn financieel manager Stephen Gater. Ook naar Gater zelf is een onderzoek ingesteld door de Britse criminele opsporingsdienst, die hem ervan verdenkt dat hij Aven heeft geholpen bij het ontduiken van sancties. Geen van beiden is aangeklaagd. De dienst heeft afgelopen lente bankrekeningen bevroren die met Gater in verband konden worden gebracht. Volgens gerechtelijke documenten meende HSBC, waar de rekeningen liepen, dat Aven er de volledige controle over had en dat er niets mis mee was.
The New York Times heeft als eerste krant uitvoerig bericht over hoe Fridman dankzij de ontheffingen kwistig met geld kon strooien, en ook over het Britse ontheffingsbeleid in het algemeen. De Britse regering is niet ingegaan op ons verzoek om informatie te verschaffen over wie ontheffingen heeft gekregen en voor hoeveel geld en waarom. Labour-parlementariër Stephen Kinnock heeft via het parlement wat gegevens verzameld en die gedeeld met deze krant. Hieruit blijkt dat de Britse regering in het jaar vóór de oorlog in Oekraïne elf aanvragen voor ontheffing van Russische sancties ontving, waarvan er negen zijn ingewilligd. Sinds de oorlog is het aantal aanvragen gestegen tot iets meer dan duizend. Eind vorig jaar waren 82 daarvan ingewilligd en velen wachten dus nog op een beslissing. Hoeveel aanvragen er zijn afgewezen is onduidelijk, dus het goedkeuringspercentage valt niet te berekenen.
Verenigde Staten
Vergelijkbare cijfers in de Verenigde Staten waren niet onmiddellijk voorhanden, maar net als in Groot-Brittannië zijn de ontheffingsaanvragen daar vorig jaar de pan uitgerezen, aldus een woordvoerder van Financiën. Volgens hem heeft Washington duizenden aanvragen ontvangen waarvan zo’n zeventien procent is ingewilligd.
‘Amerikaanse ontheffingen zijn erg specifiek. Anders dan in het VK verschaffen ze mensen nooit toegang tot grote sommen geld voor algemene behoeften,’ zegt David Slim, die als internationaal advocaat zowel Amerikaanse als Britse sanctiegevallen heeft behandeld. Maar in Groot-Brittannië wonen veel meer Russen die op de zwarte lijst staan dan in de Verenigde Staten, en zij vertegenwoordigen een groter deel van de economie. ‘Het VK heeft er belang bij om inschikkelijker te zijn tegenover mensen die vele miljarden in het land hebben geïnvesteerd,’ zegt Slim.
Sommige van die mensen, zoals Fridman, zijn boos dat Groot-Brittannië hun miljoenen zo gretig heeft geaccepteerd om hun vervolgens de rug toe te keren. Hij en Aven hebben een van Ruslands grootste privébanken opgericht, Alfa Bank. Het tweetal heeft ongetwijfeld geprofiteerd van de relatie van die bank met de Russische staat. Maar de in Oekraïne geboren Fridman heeft sinds zijn verhuizing naar Groot-Brittannië in 2015 nooit meer in Rusland gewoond.
‘Sommigen zijn boos dat Groot-Brittannië hun miljoenen zo gretig heeft geaccepteerd om hun vervolgens de rug toe te keren’
De Verenigde Staten hebben, anders dan Groot-Brittannië en de Europese Unie, beide mannen geen sancties opgelegd maar alleen Alfa Bank aan lichte restricties onderworpen.
Vóór 2016 volgde Groot-Brittannië voornamelijk het sanctiebeleid van de Europese Unie. Na Brexit richtte de regering er een speciaal bureau voor op, met een team van zo’n 45 mensen. Door de Russische invasie is de politieke relevantie ervan in een stroomversnelling geraakt en is het team gegroeid tot zo’n honderd mensen.
Ontheffingen kunnen belastingbetalers geld besparen, want zodra een overheid beslag legt op een bezitting is ze verantwoordelijk voor het onderhoud ervan. In het geval van jachten en landhuizen kunnen de kosten daarvan dramatisch oplopen, en een ontheffing kan ervoor zorgen dat het doelwit van de sancties voor verplichtingen betaalt die anders aan de staat zouden toevallen.
Maar dat verklaart nog niet dat er ontheffing wordt verleend voor het aanhouden van chauffeurs en koks.
