Voor de tweede keer in nog geen tien jaar tijd stuurt Elvira Nabjoelina de Russische economie door woelige wateren. Bronnen beweren dat het hoofd van de Centrale Bank ontslag wilde nemen na de invasie van Oekraïne, maar nu haalt ze alles uit de kast om de oorlogseconomie draaiende te houden.
Elvira Nabjoelina stond in 2014 amper een jaar aan het hoofd van de Centrale Bank van Rusland toen ze werd geconfronteerd met een instortende roebel en stijgende inflatie. Ze dwong de bank het moderne tijdperk van economische beleidsvorming te betreden, door de rentevoeten fors te verhogen. Met die politiek riskante stap vertraagde ze de economie en legde ze de stijgende prijzen aan banden. Ze kwam internationaal bekend te staan als harde beleidsmaker.
In de wereld van centrale bankiers, te midden van technocraten die de prijzen onder controle moeten houden en de financiële systemen stabiel, rees de ster van Nabjoelina doordat ze met orthodox beleid een woelige economie wist te controleren die vaak afhankelijk is van de olieprijs. In 2015 werd ze door het tijdschrift Euromoney uitgeroepen tot Centrale Bankdirecteur van het jaar. Drie jaar later zei Christine Lagarde, destijds hoofd van het Internationaal Monetair Fonds, dat Nabjoelina ‘centraal bankieren kon doen zingen’.
Nu is het opnieuw aan Nabjoelinaom de Russische economie door een diepe recessie te loodsen en het financiële systeem, dat van de rest van de wereld is afgesneden, overeind te houden. Hiervoor werkte ze al jaren aan de de financiële verdediging van Rusland tegen de krachtige sancties die werden opgelegd als reactie op de geopolitieke agressie van president Vladimir Poetin.
Ingrijpende maatregelen
Ze zorgde voor de buitengewone opleving van de Russische munt, die binnen enkele dagen na de invasie van Oekraïne op 24 februari een kwart van zijn waarde verloor. De Centrale Bank nam ingrijpende maatregelen om te voorkomen dat grote sommen geld het land uit zouden stromen. Daarmee werd paniek op de markten voorkomen en een potentiële ineenstorting van het banksysteem voorkomen.
Eind april benoemde het Russische parlement de achtenvijftigjarige Nabjoelina voor nog eens vijf jaar tot hoofd van de Centrale Bank, nadat Poetin haar voor een derde termijn had voorgedragen.
‘Ze is een baken van stabiliteit voor het Russische financiële systeem,‘ zegt Elina Ribakova, plaatsvervangend hoofdeconoom van het Institute of International Finance, een mondiale vereniging van financiële organisaties, gevestigd in Washington. ‘Haar herbenoeming is van grote betekenis.’
Tijdens de vorige crisis wist Nabjoelina een catastrofe in een kans te veranderen. In 2014 werd Rusland opgeschrikt door een dubbele economische schok. De olieprijzen stortten ineen door stijgende productie in de VS en weigering van Saoedi-Arabië om de productie te verlagen. Daar bovenop kwamen economische sancties die werden opgelegd na de Russische annexatie van de Krim.
‘Ze is het schoolvoorbeeld van een moderne centrale bankier’
De roebel kelderde. Nabjoelina greep niet naar traditionele middelen, zoals grote hoeveelheden deviezenreserves uitgeven om de wisselkoers te ondersteunen, maar richtte de aandacht van de bank op het beheersen van de inflatie. Ze verhoogde de rentevoeten tot 17 procent, en die bleven nog jarenlang relatief hoog.
Het was een pijnlijke maatregel en anderhalf jaar lang kromp de economie. Maar halverwege 2017 bleek ze iets voor elkaar te hebben gekregen wat een paar jaar eerder nog ondenkbaar leek: de inflatie was gedaald tot onder de 4 procent, het laagste percentage sinds het Sovjet-tijdperk.
‘Ze is het schoolvoorbeeld van een moderne centrale bankier,‘ zegt Richard Portes, economieprofessor aan de London Business School, die op verschillende conferenties met Nabjoelina in een panel zat.
‘Ze deed wat ze moest doen,’ zegt hij, ook al was het politiek lastig. ‘Als je wilt zien hoe het alternatief werkt, hoef je alleen maar naar Turkije te kijken.’ Daar heeft jarenlange politieke inmenging in het beleid van de Centrale Bank de inflatie uit de hand laten lopen, tot 70 procent deze maand.
Economisch brein van het land
Onder leiding van Nabjoelina zette de Centrale Bank haar koers tot modernisering voort. De bank verbeterde de communicatie door belangrijke beleidsbeslissingen te plannen, richtsnoeren over het beleid te delen, samen te komen met analisten en in te stemmen met interviews. De Centrale Bank van Rusland werd beschouwd als het belangrijkste economische brein van het land en trok gerespecteerde economen uit de particuliere sector aan.
Economen uit de hele wereld kwamen naar de jaarlijkse conferentie van de Centrale Bank in Sint-Petersburg en Nabjoelina woonde internationale bijeenkomsten bij, zoals het jaarlijkse symposium van de Federal Reserve in Jackson Hole in Wyoming en bijeenkomsten voor centrale bankiers die de Bank voor Internationale Betalingen in het Zwitserse Basel regelmatig organiseert.
Nabjoelina wordt omschreven als innemend, doelgericht, altijd goed voorbereid, een voorstander van marktwerking (ondanks haar economische opleiding in het Sovjet-tijdperk) en liefhebber van geschiedenis en opera. Ze werd geboren in Ufa, een stad ruim 1100 kilometer ten oosten van Moskou, die bekendstaat om zijn zware industrie. Ze studeerde aan de Staatsuniversiteit van Moskou, een van de meest prestigieuze scholen van het land, en is getrouwd met een collega-econoom.
Banken saneren
Naast haar staat van dienst op het gebied van monetair beleid, oogstte Nabjoelina lof voor haar streven naar een grondige sanering van de bankensector. In haar eerste vijf jaar bij de bank trok ze zo’n vierhonderd bankvergunningen in, wat neerkomt op het sluiten van een derde van de banken in Rusland. Het was een poging om zwakke instellingen uit de weg te ruimen die in haar woorden ‘dubieuze transacties’ verrichtten.
‘Het bestrijden van corruptie in de bancaire sector is werk voor zeer moedige mensen,’ aldus Sergej Goerjev, een Russische econoom die het land in 2013 verliet en nu professor is aan Sciences Po in Parijs. In 2006 werd een ambtenaar van de Centrale Bank vermoord nadat hij een krachtige campagne was begonnen om banken te sluiten die verdacht werden van witwassen.
Toch noemt Guriev haar aanpak gebrekkig, omdat die grotendeels was gericht op particuliere banken. Zo ontstond het morele probleem dat banken in staatshanden het gevoel kregen veel risico’s te kunnen nemen, omdat ze werden beschermd door de overheid, zegt hij.
Maar de integriteit van Nabjoelina heeft hij nooit in twijfel getrokken, voegt hij eraan toe. Hij kent haar al vijftien jaar en ‘ze is nooit verdacht geweest van enige corruptie’.
Nabjoelina zou ontslag willen nemen na de invasie in Oekraïne, maar Poetin zou dat niet hebben toegestaan
Nabjoelina is al twee decennia een hooggeplaatste ambtenaar binnen het regime van Poetin. Voordat ze in juni 2013 directeur van de Centrale Bank werd, was ze iets meer dan een jaar zijn economisch hoofdadviseur. Daarvoor was ze al minister van Economische Ontwikkeling geweest toen Poetin premier was.
‘Ze heeft het vertrouwen van de regering en de president,’ zegt Sofya Donets, die van 2007 tot 2019 bij de Centrale Bank werkte en nu econoom is bij Renaissance Capital in Moskou. De afgelopen jaren was het overduidelijk dat allerlei beleidsvragen op financieel gebied werden gedelegeerd aan de Centrale Bank, voegt ze eraan toe.
Nabjoelina bouwde dat vertrouwen op door de economie van Rusland bestand te maken tegen westerse sancties, vanwege de grote reikwijdte van in het bijzonder de Amerikaanse sancties. In 2014 sloten de Verenigde Staten veel grote Russische bedrijven uit van hun kapitaalmarkten. Die bedrijven hadden echter grote schulden in vreemde valuta, en de vraag rees hoe zij die zouden kunnen aflossen.
Nabjoelina begon zo veel mogelijk Amerikaanse dollars uit de economie te persen, zodat bedrijven en banken minder kwetsbaar zouden zijn als Washington de toegang tot het gebruik van dollars in het land verder zou beperken.
Ook zette ze de reserves van de bank, die uitgroeiden tot ruim 600 miljard dollar, om naar goud, euro’s en Chinese renminbi. Tijdens haar ambtstermijn daalde het aandeel van dollars in de bankreserves van ruim 40 procent naar ongeveer 11 procent, zo liet Nabjoelina vorige maand aan het parlement weten. Zelfs nu overzeese reserves van de bank door sancties zijn bevroren, heeft het land ‘voldoende’ reserves in goud en renminbi, vertelde ze het parlement.
‘Maar ik vind wel dat ze in feite Poetins oorlogseconomie ondersteunt’
Andere bescherming tegen de sancties behelst een alternatief voor SWIFT, het wereldwijde uitwisselingssysteem voor banken, dat de afgelopen jaren werd ontwikkeld. Daarnaast veranderde de bank de betalingsinfrastructuur om transacties met creditcards in het land zelf te kunnen verwerken, zodat zelfs het vertrek van Visa en Mastercard minimale gevolgen zou hebben.
In maart meldden Bloomberg News en The Wall Street Journal op basis van niet-geïdentificeerde bronnen dat Nabjoelina ontslag wilde nemen na de invasie in Oekraïne, maar dat Poetin dat niet toestond. De Centrale Bank ontkende deze berichten.
De Canadese regering legde haar vorige maand sancties op omdat ze een ‘nauwe bondgenoot van het Russische regime’ zou zijn.
Goerjev, die recentelijk geen contact heeft gehad met Nabjoelina, denkt dat ze misschien in functie is gebleven vanuit de angst dat door haar aftreden de inflatie uit de hand zou lopen en de Russen zwaarder getroffen zouden worden. ‘Maar ik vind wel dat ze in feite Poetins oorlogseconomie ondersteunt,’ voegt hij eraan toe. ‘Ze doet nu eigenlijk iets waar ze niet voor is aangesteld.’
Oorlogseconomie
Nadat Nabjoelina in bijna tien jaar tijd een reputatie wist op te bouwen door de inflatie te beteugelen en traditioneel monetair beleid in Rusland te introduceren, dwongen westerse financiële sancties na de invasie van Oekraïne haar er al snel toe haar voorkeursbeleid op te geven. Ze verhoogde de rente tot 20 procent – meer dan een verdubbeling –, paste strenge kapitaalcontroles toe om geldstromen het land uit te beperken, sloot de aandelenhandel op de beurs van Moskou en versoepelde de regels voor banken om te voorkomen dat kredietverlening vastliep.
Die maatregelen riepen de aanvankelijke paniek een halt toe en deden de roebel weer opveren, maar de kapitaalcontroles werden slechts gedeeltelijk opgeheven.
Met een gesloten economie komt Rusland nu in een steile recessie terecht. Op 29 april verlaagde de bank de rentevoet tot 14 procent. Dit toont aan dat de focus niet langer ligt op het bedwingen van financieel noodweer, maar vooral op het minimaliseren van de langdurige gevolgen van de sancties voor huishoudens en bedrijven. Nu de inflatie stijgt moeten bedrijven op zoek naar nieuwe toeleveringsketens, zonder geïmporteerde goederen.
De inflatie is sterk gestegen en kan dit jaar oplopen tot 23 procent op jaarbasis, voorspelt de Centrale Bank. De totale economie zou met 10 procent kunnen krimpen.
‘Het is een zeer onzekere tijd,’ aldus Nabjoelina.
Lees ook: