‘In een wereld zonder betekenis lijkt er een psychische behoefte te bestaan aan orde en structuur’, schrijft Janan Ganesh. Maar we zouden een voorbeeld moeten nemen aan de impressionisten en ambivalentie leren omarmen.
Ik ben naar een tentoonstelling over het impressionisme. Er hangt een landschap van Georges Seurat dat zo vaag is dat ik niet weet of ik nu naar zand of naar tarwe sta te kijken. Een portret van Picasso waarin het perspectief zo verbrokkeld is dat driekwart van de geportretteerde erin verdwijnt. En dan de obligate Mont Sainte-Victoire van Cézanne: een kilometers hoog bergmassief dat er bij hem uitziet alsof het bij het minste briesje kan wegwaaien. Niets is hier zeker. Niets staat vast.
Daarom bracht deze kunst eind negentiende, begin twintigste eeuw het publiek ook zo van zijn stuk. In een wereld zonder betekenis lijkt er een psychische behoefte te bestaan aan orde en structuur. Niet iedereen heeft die behoefte (daarover later meer). Maar wie er wel naar verlangt, doet dat ook tot in het extreme.
Dat is eigenlijk de echte wortel van het kwaad, nietwaar? Begerigheid, ja, alleen niet naar duiten, maar naar duidelijkheid. Dat is wat mensen ertoe drijft liever een politiek dogma te omarmen dan te leven met dubbelzinnigheid. We staan nu aan het begin van het einde van zo’n fenomeen. Cultureel links is sinds 2020 volgens mij over zijn hoogtepunt heen. Hoor maar hoe het woord ‘woke’ alleen nog honend wordt gebruikt. Kijk hoe de kranten die zich er eerst achter schaarden, nu voorzichtig terugdeinzen. Geen reden voor gejuich, want er komt wel weer wat anders voor in de plaats. Waar linkse ‘activisten’ op uit waren, was niet zozeer dat dogma, maar een dogma: een denksysteem waarmee de wanorde van het echte leven in duidelijke categorieën (‘patriarchaat’) en regeltjes (‘niet meer doen’) kan worden gevangen. Welk systeem op enig moment aan die behoefte voldoet, is een kwestie van toeval en mode.
Taxonomie
Laat ik het zo zeggen: zou Lenin teleurgesteld zijn geraakt in het revolutionaire socialisme, dan was hij wel zo’n vrijemarktgekkie van de Oostenrijkse school geworden, of een steile predikant of zelfs een fanatieke tsarist. Er is geen scenario denkbaar waarin iemand met zo’n starre denktrant, zoveel angst voor de wanorde van de werkelijkheid ergens in het politieke midden kan uitkomen. Een voorbeeld van iets minder wereldhistorisch kaliber is de Britse Maajid Nawaz: begonnen als islamitische geloofsfanaat, tot inkeer gekomen, toen parlementskandidaat voor de Liberal-Democrats, en uiteindelijk geëindigd in de complothoek van het coronadebat. Zo iemand moet zijn drang naar structuur toch ergens in kwijt.
De tentoonstelling beslaat de periode van 1880 tot de Eerste Wereldoorlog. Dat was ongeveer de tijd dat marxisten en freudianen de rommeligheid van het menselijk bestaan te lijf gingen met de exactheid van de newtoniaanse natuurkunde. Er werden historische wetten ‘ontdekt’. Een taxonomie van het menselijk gedrag opgesteld. Het eerste van deze twee dogma’s veroverde uiteindelijk zo’n derde van de wereld. Het andere heeft in de vorm van populaire psychologie nog steeds de hoogopgeleide westerse stedeling in zijn greep. Het klinkt door als mensen je vertellen welk Myers-Briggs-persoonlijkheidstype ze zijn. Of wanneer gedrag dat te banaal voor woorden is het etiket ‘gaslighting’ krijgt opgeplakt. Zoiets is meer dan alleen een hobby van de welgestelde middenklasse. Het geeft blijk van een diepgewortelde drang om orde te scheppen in een wereld waar verontrustend weinig orde heerst.
Uiteindelijk hebben de impressionisten en postimpressionisten de strijd dus verloren
Uiteindelijk hebben de impressionisten en postimpressionisten de strijd daartegen dus verloren. Ja, de schilderkunst was voorgoed veranderd. Maar de wereld buiten de kunst bleef radeloos naar zekerheden zoeken: in de schilderkunst mochten ze zijn afgeschaft, maar in het denken eiste men heldere lijnen. De Europese politieke ontwikkelingen van de eerste helft van de twintigste eeuw zijn het dodelijkste voorbeeld van waar dat toe kan leiden. Er zijn ook luchtiger voorbeelden. Wie single is, kan het niet ontgaan hoe hardnekkig het geloof in astrologie blijft onder verder toch rationeel denkende volwassenen.
Dat ik deze zucht naar zekerheid overal zie, komt doordat ik zoveel reis. Wat mijn drie lievelingssteden Londen, Los Angeles en Bangkok definieert, is hun gebrek aan definitie. Er is daar geen sprake van een groot overkoepelend plan, geen architectonische samenhang, zodra je daar ergens de hoek omslaat kun je met een totaal ander stadsbeeld en sfeer worden geconfronteerd dan in de vorige straat. Ik schrijf dit met binnen handbereik een fles bourgogne, waar ik een zwak voor heb niet omdat die afkomstig is uit de beste, maar uit zo’n gevarieerde wijnstreek.
En wat politiek betreft: halverwege de twintig had ik op elk van de drie grote Britse partijen al eens gestemd. Ik weet nog steeds niet wat ik de volgende keer ga stemmen. Ongetwijfeld een teken van een slap en laf karakter. Maar ambivalentie is op zijn eigen manier radicaal. Het druist in tegen de menselijke behoefte aan structuur. En het omgekeerde is ook waar. Radicalen zíjn helemaal niet zo radicaal. Wat ik zie bij de vele radicalen die ik in de loop der jaren al heb ontmoet, is angst: voor het leven, voor de slordigheid van hun eigen soort.
