China neemt afscheid van de eenkindpolitiek. In de stad Rudong blijkt waarom: meer dan een kwart van de bevolking is ouder dan 65 jaar. Wie moet al die bejaarden verzorgen?
Meneer Zhu is op 73-jarige leeftijd gestorven in zijn huurappartement. Pas na drie dagen heeft de eigenaar van zijn appartement hem aangetroffen, nadat hij de voordeur had geforceerd. In het stadsrumoer van Rudong heeft dit sterfgeval niet voor beroering gezorgd. ‘Hij was zo oud, en zijn kinderen waren er niet… Zijn ex-vrouw heeft zelfs de begrafenis moeten regelen,’ zegt een buurman. Een sterfgeval zoals dit is geen zeldzaamheid in Rudong, wat veel zegt over de vergrijzing van de stad. Volgens officiële rapporten zou Rudong, gelegen in de provincie Jiangsu in de Yangtze-delta, de prefectuur zijn met de oudste bevolking van heel China. ’s Avonds zijn de straten verlaten, en overdag lijken de mensen die op het land in de omgeving werken allemaal boven de zestig te zijn en vraag je je af wie dit land in de toekomst zal bewerken.
De cijfers bevestigen deze indruk. Eind 2012 was van de 1,05 miljoen inwoners van Rudong 27,6 procent ouder dan 60 jaar en 20 procent ouder dan 65 jaar. Deze cijfers liggen beduidend hoger dan de landelijke gemiddelden [respectievelijk 15,5 procent en 10,1 procent in 2014]. Al in 1982 bleek bij de derde volkstelling dat Rudong een vergrijzende bevolking had, zeventien jaar vóór de rest van het land. Sinds 1997 wordt er jaarlijks een negatieve bevolkingsgroei geconstateerd. In 2010 maakte de directeur van de burgerlijke stand op de plaatselijke televisie bekend dat als de trend zich in dit tempo voortzette, ‘de bevolking in 2035 voor meer dan 50 procent zal bestaan uit ouderen, tenzij het nationale beleid wordt herzien’.
Rudong heeft zich het best gehouden aan de geboortecontrole, maar ondervindt nu ook de ergste gevolgen
De mensen in Rudong zien drie oorzaken van deze vergrijzing: de geboortecontrole, het onderwijsniveau en de lange levensduur van de bevolking. Sinds de invoering van de eenkindpolitiek in het begin van de jaren zeventig, is Rudong ‘koploper’ op dit gebied. De bewoners van Rudong hebben het eenkindbeleid snel omarmd, waardoor het geboortecijfer zich op een laag peil heeft gestabiliseerd. Sinds 1979 waren er in Rudong 500.000 geboortes minder dan in het naburige Rugao. Bovendien hecht men in Rudong veel belang aan goed onderwijs. Elk jaar worden drie- tot vierduizend uitzonderlijk begaafde leerlingen gerekruteerd door onderwijsinstellingen buiten de prefectuur. Het is zelfs voorgekomen dat in een jaar veertig leerlingen van het lyceum van Rudong werden toegelaten om deel te nemen aan het toelatingsexamen van de universiteit van Nankin. Minder dan 20 procent van die leerlingen keert terug met een diploma op zak, ondanks de stimuleringsmaatregelen die worden getroffen om hen aan te moedigen een bedrijf te beginnen of een baan te vinden in de prefectuur. Tot slot staat Rudong bekend om de lange levensduur van zijn inwoners. Met de stijging van de levensstandaard en de verbetering van de sanitaire voorzieningen is de gemiddelde levensduur van de mensen blijven stijgen, tot 80,12 jaar in 2010 [tegen 74,8 jaar landelijk], en neemt het aantal ouderen voortdurend toe.
Strenge controle
Het is al een tijd geleden dat Wang Taishan zijn oud-collega’s meneer en mevrouw Yang heeft gezien, die niet ver bij hem vandaan wonen. Die hebben twintig jaar geleden hun enige zoon, die leed aan leukemie, verloren. Sinds die tijd wordt er weinig meer gelachen in huize Yang. ‘Vroeger kaartten we vaak samen, maar sinds de dood van hun zoon leiden ze een teruggetrokken bestaan en als ik ze toevallig op straat tegenkom, zien ze er altijd terneergeslagen en een beetje afwezig uit,’ aldus een trieste Wang, die aangeeft dat mevrouw Yang, toen hun zoon stierf, nog wel kinderen had kunnen krijgen, ‘maar dat het van staatswege verboden was en dat niemand de regels durfde te overtreden’. Wang Taishan vertelt ook over een ander stel, dat hun enige dochter een jaar of zeven, acht geleden verloor aan een ziekte. Twee jaar geleden zijn ze met pensioen gegaan, maar hun pensioenuitkering van ongeveer 3500 yuan [515 euro] was te karig om de kosten te dekken, en daarom blijven ze kleine klusjes doen in de haven van Changzhou, ondanks hun gevorderde leeftijd.
Slimme ondernemers in Rudong zijn op het idee gekomen om te profiteren van de ‘economie van de zilvergrijze haren’
Zelf is meneer Wang gepensioneerd medewerker van een plaatselijk scheepsbouwbedrijf, maar nu rijdt hij van ’s ochtends tot ’s avonds op een taxi, samen met zijn vrouw, om hun kind financieel bij te staan. Van zijn acht broers en zussen heeft alleen zijn oudste broer twee kinderen, de anderen hebben er slechts een. ‘Indertijd heeft dat tweede kind mijn broer zijn baan gekost en hij heeft er spijt van gehad, maar als we het er nu over hebben, is hij heel tevreden dat hij twee kinderen heeft en wij benijden hem zelfs!’ De vrouw van meneer Wang verwachtte ook een tweede, maar werd gedwongen het te laten weghalen. Wanneer meneer Wang aan die tijd denkt, windt hij zich nog op en vindt hij dat er veel te streng werd gecontroleerd: ‘Zodra de autoriteiten ontdekten dat je een tweede kind verwachtte, werd je linksom of rechtsom gestraft!’ Boetes, ontslagen, gedwongen abortussen waren aan de orde van de dag. Zoals een blogger stelt: ‘Rudong is de prefectuur in China die zich het best gehouden heeft aan de geboortecontrole, maar ondervindt nu ook de ergste gevolgen.’
Zorgdiensten
Door de vergrijzing van de bevolking zijn slimme ondernemers in Rudong op het idee gekomen om te profiteren van de ‘economie van de zilvergrijze haren’ [voor senioren], door zo veel mogelijk producten te ontwikkelen voor ouderen, zoals wagentjes, reizen, woningen, ziektekostenverzekeringen, bejaardenwoningen, enzovoort. Ook makelaars en projectontwikkelaars zijn zeer geïnteresseerd in deze doelgroep, maar de omstandigheden zijn er nog niet naar om deze markt goed te ontwikkelen. Er is te weinig mankracht, het opleidingsniveau daalt en er moeten steeds meer pensioenen worden uitbetaald. De meeste behoefte is er aan diensten voor ouderen die vaak alleen zijn, omdat hun kinderen elders zijn gaan werken. In andere gezinnen wonen juist weer vier generaties samen in een huis, en is de jongste alleen; die moet zes ouderen verzorgen. ‘Het tempo van de vergrijzing verontrust en beangstigt ons,’ vertrouwt Chen Jianhua, voorzitter van de Raadgevende politieke conferentie van de prefectuur, me toe. Wat hem het meest zorgen baart is niet zozeer de vraag wie het land in de toekomst zal bewerken, maar wat hij met zijn familieleden zal doen wanneer ze op leeftijd zijn.
Gezien deze onweerlegbare trend, hadden de autoriteiten al in juni 2012 voorgesteld maatregelen te treffen om in 2015 het volgende schema te hanteren voor de verzorging van ouderen: in 90 procent van de gevallen blijven de ouderen thuis wonen, waar de familie voor hen zorgt; in 7 procent van de gevallen worden er door de wijkgemeenschap zorgdiensten aan huis verleend; en ten slotte wordt 3 procent opgenomen in speciale instellingen. Dit schema wordt ook aangehouden door de prefectuur van Rudong.
In de wijk Sanyuan, in het stadsdeel Juegang, is voor het eerst geëxperimenteerd met de tweede formule: sinds 2008 verleent deze gemeenschap met circa 7000 bewoners zorgdiensten aan huis voor ouderen, terwijl er ook een dagverblijf is voor senioren. ‘We hebben een “vrijwilligersrekening” ingevoerd, dat wil zeggen een kaart waarop de tijd geregistreerd wordt die iemand besteedt aan het helpen van anderen waardoor je als je zelf oud bent ook in aanmerking komt voor die hulp die dan geleverd wordt door mensen die jonger en sterker zijn dan jijzelf,’ verklaart Wang Lili, secretaris van de Partijafdeling in Sanyuan. Toch zijn sommige mensen sceptisch, met name de leden van de plaatselijke overheid. Wie is er verantwoordelijk voor de beoordeling van dit krediet? Hoe kun je garanderen dat zo’n systeem op termijn werkt?
Een andere aantrekkelijke optie is het initiatief van de woonwijk Guchi, eveneens in het stadsdeel Juegang. Hier heeft men een plan bedacht voor een ‘intelligente gemeenschap’. ‘We zijn van plan om in onze wijk een platform op te richten voor noodoproepen, waardoor een oudere die in de problemen zit alleen maar op een knop hoeft te drukken om direct toegang te krijgen tot de centrale,’ legt adjunct-secretaris Zhang Jingjing van de Partij uit. ‘We zijn nu met de plannen bezig en hebben nog geen concrete tests gedaan.’
Medische kliniek
De meest vergevorderde van alle formules om ouderen in Rudong op te vangen, zijn bejaardenwoningen met een medische kliniek, ook al gaat het om nog geen 3 procent van de bevolking. Acht jaar geleden hebben meneer en mevrouw Qiu, die dachten dat deze sector gunstige kansen bood, het bejaardentehuis Tianyi geopend met een startkapitaal van 10 miljoen yuan [1,45 miljoen euro]. Toch kampt het tehuis met een capaciteit van 260 bedden al jaren met de bezettingsgraad, omdat er in het gunstigste geval hooguit 40 bedden bezet zijn: ‘Elk jaar verliezen we honderdduizenden yuans.’
Doorn in het oog van meneer Qiu is het bejaardencomplex Binshan, dat op nog geen 500 meter bij hen vandaan is gebouwd. Dit is het eerste medische bejaardencomplex in de provincie Jiangsu, een centrum dat is goedgekeurd door het plaatselijke sociale zekerheidskantoor. De eerste drie verdiepingen zijn bestemd voor de opvang van zieken, terwijl op de derde en vierde verdieping ouderen worden opgevangen. ‘Zij mogen medische zorgdiensten aanbieden en dat trekt natuurlijk mensen aan, maar de autoriteiten hebben ons dat verboden!’ aldus meneer Qiu.
Het wordt nog steeds als een gebrek aan eerbied voor je ouders beschouwd als je ze in een bejaardenhuis onderbrengt
De directeur van het bejaardencomplex Binshan, Yuan Yehua, heeft echter net zo goed problemen met de bezettingsgraad, omdat er maar 45 gepensioneerden wonen, en hij vraagt zich af hoe hij het complex beter gevuld krijgt. In Rudong wordt het nog steeds als een gebrek aan eerbied voor je ouders beschouwd als je ze in een bejaardenhuis onderbrengt, en de ouderen ervaren het ook als een schande. Het tarief dat het complex Binshan hanteert, bedraagt 1635 yuan per persoon per maand [238 euro], min of meer hetzelfde bedrag als gevraagd wordt in Tianyi. ‘Aan de opvang van ouderen verdienen we geen geld. We kunnen alleen iets verdienen aan de medische verzorging. We hopen dat het deel “bejaardenhuisvesting” de activiteiten van de kliniek stimuleert en vice versa.’
Chen Jianzong, directeur van de propaganda-afdeling van Rudong, verklaart: ‘Natuurlijk moet het bestuur van de prefectuur een meer stimulerende houding innemen op dit gebied, maar we moeten ook onder ogen zien dat de verzorging van ouderen niet alleen kan worden opgelost op dit niveau. Er moet een algemene aanpak komen op staatsniveau. Dan kunnen we proefprojecten uitvoeren en nieuwe mogelijkheden onderzoeken om ouderen te verzorgen.’
Auteur: Guo Xiaowei
Vertaler: Dirk Zijlstra
Xin Zhou Kan
China, tweemaandelijks, oplage 285.000
Opgericht in 1996, wordt over het algemeen gelezen door een welgesteld, jong en stedelijk publiek. Het blad is onafhankelijk, maakt geen deel uit van een grote mediagroep.
Einde van de eenkindpolitiek
Alle Chinezen mogen binnenkort twee kinderen krijgen, zo meldde het dagblad Diyi Caijing Ribao, en deze hervorming zou voor eind 2015 worden doorgevoerd. Een ommekeer, na vier decennia van streng eenkindbeleid. Maar China moet iets doen aan de continue vergrijzing van zijn bevolking: in 2014 was 16,5 procent van de bevolking jonger dan 15 jaar, tegenover 26 procent wereldwijd, en dat percentage was met 0,1 procent afgenomen ten opzichte van 2010. Tegelijkertijd nam het percentage 60-plussers toe van 13,3 procent tot 15,5 procent, terwijl de beroepsbevolking afnam. In 2014 werd een eerste versoepeling van de wet doorgevoerd voor echtparen waarvan ten minste een van de partners enig kind was. Eind mei 2015 hadden 1.450.000 echtparen een aanvraag ingediend om in aanmerking te komen, ofwel slechts 13 procent van de echtparen die aan de voorwaarden voldoen.