De oprichter van de eerste Arabische boekwinkel in Istanboel laat jongeren lezen in hun eigen taal en ontsnappen aan het geïsoleerde vluchtelingenbestaan.
Weggestopt in een hoekje tegenover de Chorakerk in Istanboel is een veilige haven voor jonge Syriërs die maar één ding willen: lezen. Pages, een boekwinkel annex café, symboliseert de ambitieuze poging van één man om Syrische jongeren een beter leven te geven.
‘Ik ben ongelooflijk gelukkig,’ zegt Samer Al-Kadri (42), oprichter van de eerste Arabische boekwinkel in de stad. ‘Ik krijg de kans jongeren tussen de achttien en vijfentwintig jaar te ontmoeten. Deze generatie doet me versteld staan door haar begrip, haar openheid, haar dialoog.’
In Turkije leven meer dan drie miljoen vluchtelingen, voor het overgrote deel Syrisch. Met Pages hoopt Kadri een ruimte te scheppen voor jonge Syriërs die nieuwsgierig zijn naar de wereld, die willen ontsnappen aan het geïsoleerde vluchtelingenbestaan en, heel eventjes, willen doen alsof ze terug zijn in hun vaderland.
In het gezellige interieur klinken liedjes van de Libanese zanger Fairuz en staan rijen boeken in kasten die Kadri met zijn eigen handen heeft gebouwd, liefdewerk dat impliceert dat hij al bijna een jaar geen vakantie heeft gehad.
Hier kunnen jongeren alle beschikbare boeken gratis komen lezen, of er zo veel lenen als ze willen, voor maar twintig lira [vijf euro] per maand. Syrische mannen en vrouwen drinken er koffie terwijl ze schrijven, studeren en lezen in het zonlicht dat door de ramen schijnt, en ’s avonds bezoeken ze muziekuitvoeringen, filmvoorstellingen, workshops en tentoonstellingen.
‘De Syriërs zijn uit hun schulp gekropen. Er is veel veranderd. Veel jonge mannen en vrouwen hebben op een andere manier leren denken’
‘Het is een plek waar we weer als Syriërs onder elkaar kunnen zijn, die ons in staat stelt te praten, elkaar te accepteren en onze mentaliteit te veranderen die alleen maar op Syrië was gericht, zodat we geen oog hadden voor de buitenwereld,’ zegt Kadri.
Ondanks alle tragedies van de oorlog in Syrië, die in vijf jaar meer dan vierhonderdduizend mensen het leven heeft gekost en de helft van de bevolking op de vlucht heeft gejaagd, binnen of buiten hun landsgrenzen, ziet Kadri een klein lichtpuntje.
‘Hoe tragisch de situatie in Syrië ook is, er is één ding wat me hoopvol stemt voor de toekomst van het land,’ zegt hij. ‘De Syriërs zijn uit hun schulp gekropen. Er is veel veranderd. Veel jonge mannen en vrouwen hebben op een andere manier leren denken. Een deel van deze nieuwe generatie is eraan onderdoor gegaan, maar een ander deel is veranderd of groeit op een andere, meer open manier op. Syriërs hebben heel wat meer over de wereld geleerd.’
Gevlucht uit Syrië
Kadri was nog maar acht toen het leger van Hafez al-Assad, de vader van de huidige Syrische president, in 1982 zijn thuisstad Hama bestormde en binnen een maand op buitengewoon brute wijze met de grond gelijk maakte als vergelding voor een kortstondige opstand.
Hij herinnert zich hoe de regeringstroepen een aantal mannen uit een wijk tegen een muur zette, waarna ze sommigen doodschoten en anderen lieten leven, en hoe zijn familie de stad uit sjokte terwijl de straten bezaaid lagen met lijken.
Na de verhuizing naar Damascus volgde Kadri een opleiding tot grafisch ontwerper en richtte een reclamebureau en een kinderboekenuitgeverij op, Bright Fingers genaamd.
Toen in 2011 de revolutie uitbrak in Syrië, sprak hij in het buitenland over de strijd van zijn volk en hun onderdrukking door het regime van Assad, zonder deel te nemen aan demonstraties.
Toen hij in 2012 in Abu Dhabi was, hoorde hij dat de veiligheidstroepen een inval hadden gedaan in zijn uitgeverij omdat hij werd beschuldigd van het steunen van terroristische activiteiten, een gebruikelijke aanklacht tegen tegenstanders van het regime. Hij verhuisde naar Amman en werd verliefd op Istanboel toen hij een kort bezoek bracht aan die stad.
Het bezoek van The Guardian wordt onderbroken door een groep kinderen die een rondleiding krijgen in de boekwinkel. ‘We hebben deze plek voor jullie gemaakt,’ vertelt hij hun. ‘Jullie zijn hier altijd welkom.’
Een van de kinderen antwoordt: ‘Het voelt alsof ik in Syrië ben met al die Arabische boeken, en je mag ze allemaal gratis lezen.’ Een tiener vraagt Kadri boeken over astronomie in te slaan omdat hij een ruimteliefhebber is, en een andere vraagt om een biografie van Khalid ibn al-Walid, een van de legendarische strijders van de vroege islam die de veroveringen in Azië leidde.
‘Het doel van dit bezoek is om hen te laten lezen en hun te laten zien hoe belangrijk bibliotheken zijn,’ zegt Jihad Bakr, die Syrische kinderen Turks leert op een plaatselijke school en de leiding heeft tijdens het bezoek. ‘Ze moeten kennismaken met een andere kant van de samenleving en hun eigen Syrische gemeenschap vanuit een ander perspectief leren bezien. Syrië is niet alleen maar oorlog en wat hun familie hun vertelt. We hebben ook kunst en cultuur.’
‘Ik heb genoeg van het idee dat Syriërs aanhangers van IS zijn, dat ze moordenaars zijn of alleen maar verhongeren’
Dat is een geliefd thema bij Kadri, die weinig hoop heeft dat hij de mentaliteit van zijn eigen generatie kan veranderen maar gelooft dat hij de jonge clientèle van Pages, waar hij zeven dagen per week elf uur werkt, een liefde voor leren kan bijbrengen en nieuwsgierig kan maken.
Hij ziet het ook als een manier om degenen die naar Istanboel zijn gevlucht te verlossen uit het geïsoleerde vluchtelingenbestaan, om de Turken op een andere manier naar Syriërs te laten kijken (ook veel Turken en Koerden bezoeken de boekwinkel, die Turkse en Engelse boeken op voorraad heeft) en om de internationale media te laten zien dat Syriërs niet alleen maar als slachtoffers of geweldplegers moeten worden bestempeld.
‘Ik heb genoeg van het idee dat Syriërs aanhangers van IS zijn, dat ze moordenaars zijn of alleen maar verhongeren,’ zegt hij. ‘Er zijn een heleboel slachtoffers en mensen die verhongeren, die alles kwijt zijn. Maar er is ook een andere kant, die mensen niet willen zien. We willen dat ze over iets anders schrijven.’
Een van de populairste boeken bij Pages is Liefde kent veertig regels van Elif Shafak, een roman over de legendarische Perzische dichter Rumi, evenals De schelp van de Syrische schrijver Mustafa Khalifa, die daarin herinneringen ophaalt aan de martelingen die hij in de beruchte gevangenis van Palmyra onderging.
Ook vertalingen van het werk van George Orwell zijn populair, met name Animal Farm en 1984, waarvan de dystopische wereld een opvallende gelijkenis vertoont met de politiestaat van Assad.
Kijk en observeer
‘Uiteindelijk is dit een reusachtige tragedie waaraan je nooit volledig kunt ontsnappen,’ zegt Kadri. ‘Je kunt niet over liefde schrijven zonder die in verband te brengen met de ramp in Syrië. Het is je dagelijks leven en neemt elk moment daarvan in beslag.’
Kadri hoopt een filiaal te openen in Berlijn om de vluchtelingengemeenschap daar van boeken te voorzien, en hij is bezig met een nieuwe uitgeverij voor romandebuten van jonge schrijvers uit Syrië en andere Arabische landen die hij in het hele Midden-Oosten wil verkopen; daarnaast werkt hij samen met Turkse uitgeverijen om de romans in het Turks te laten vertalen. Geen van deze initiatieven levert winst op.
Maar zijn harde werk is er vooral op gericht een nieuwe generatie te vormen. ‘Wij kunnen niet meer veranderen, maar we kunnen de volgende generatie helpen het beter te doen,’ zegt hij. ‘Mijn boodschap aan de wereld is dat de Syriërs niet op één hoop moeten worden gegooid. Je kunt een hele samenleving niet over één kam scheren. Kijk en observeer goed, en maak zelf uit hoe het werkelijk zit.’
Auteur: Kareem Shaheen
Vertaler: Peter Bergsma
The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 332.000
Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.
OPROEP AAN 360-LEZERS
Samer Al-Kadri en zijn Pages Bookstore hebben uw steun nodig. In Istanboel heeft Al-Kadri bewezen dat hij als idealist en ondernemer van aanpakken weet. The Guardian is niet de enige die zich in bewondering heeft laten rondleiden langs de verschillende etages van de boekhandel annex ontmoetingsplaats. Op de sites van onder meer de Huffington Post, The New York Times of het Franse La Croix vindt u vergelijkbare reportages. Ook het Nederlandse Prins Claus Fonds was onder de indruk van het werk van Pages, en steunt projecten die in Istanboel plaatsvinden.
Maar dat is niet de enige band tussen Samer Al-Kadri en Nederland. De Syriër wil een vestiging van Pages openen in Amsterdam. Met grote voortvarendheid is hij de stad aan het verkennen, op zoek naar een geschikte locatie en de juiste mensen. ‘Ik hoef niet midden in het centrum te zitten, degenen voor wie Pages bestemd is, komen er wel heen als ze horen dat het bestaat,’ weet hij op basis van zijn ervaring in Istanboel. Dat het openen van een zaak in Amsterdam anders verloopt dan in Damascus of Istanboel, is hem duidelijk. Maar hij is overtuigd van het nut en de noodzaak van zo’n ontmoetingsplek tussen Arabische en Europese literatuur, en de lezers die daarop afkomen. ‘Zodra ik een locatie heb, laat ik de boeken komen. Let maar eens op wat er dan gebeurt,’ zegt Samer Al-Kadri.
Behalve naar betaalbare winkelruimte is hij op zoek naar een jurist en een accountant met affiniteit voor dit project. Ideeën zijn welkom op www.facebook.com/PagesBookstoreCafe
Nadere inlichtingen ook bij Pieter van den Blink, via blink@360magazine.nl