Eerst was hij terughoudend, nu is hij steeds uitgesprokener
Paus Leo XIV spreekt zich steeds nadrukkelijker uit tegen de oorlog met Iran en uit daarbij ook openlijk kritiek op het Amerikaanse beleid, schrijft The Atlantic. Zijn toon is duidelijk scherper en directer dan in eerdere verklaringen.
Volgens het artikel markeert dit een verschuiving in zijn leiderschap. Waar de paus eerder terughoudend opereerde, profileert hij zich nu steeds meer als uitgesproken morele stem in internationale conflicten. Daarmee neemt hij ook vaker positie in tegenover politieke leiders.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zijn uitspraken hebben geleid tot spanningen met de Amerikaanse regering en conservatieve christelijke groepen, die vinden dat de paus zich te politiek opstelt. Tegelijkertijd krijgt hij steun van anderen die juist vinden dat religieuze leiders zich duidelijker moeten uitspreken over oorlog en vrede.
De ontwikkeling onderstreept hoe het Vaticaan zich opnieuw mengt in geopolitieke kwesties, op een moment dat de internationale spanningen verder oplopen.
De Amerikaanse kardinaal is uit 135 kardinalen gekozen
Donderdag is na een kort conclaaf door de kardinalen een nieuwe paus verkozen. Na twee dagen overleg viel de keuze op Kardinaal Robert Francis Prevost, een negenenzestigjarige Amerikaan uit Chicago, meldt de New York Times. Kardinaal Prevost werd door meerdere bronnen werd genoemd als optie voor het pontificaat, en werd gezien als een grote kanshebber.
De nieuwe paus heeft zich als hoofd van de orde der Augustijners vooral ingezet voor het welzijn van de armen. Dit heeft hij voor een lange tijd in Peru gedaan, waar hij als bisschop heeft gediend en waar hij tevens staatsburger is geworden. De nieuwe Paus Leo spreekt behalve Engels ook Spaans en Italiaans, wat zijn positie als internationaal leider versterkt.
Het is nog onduidelijk wat voor koers de nieuwe paus zal varen. Als kardinaal is hij kritisch geweest op het conservatieve katholicisme in de VS, aldus de New York Times. Tegelijkertijd is hij minder mild tegenover leden van de LHBTI-gemeenschap dan zijn voorganger Franciscus. Zo toonde hij afkeer voor hoe de westerse nieuwsmedia ‘sympathie tonen voor geloven en gebruiken die tegen het evangelie ingaan.’
De pausverkiezing neemt vrijwel altijd meerdere dagen in beslag
Woensdag rond 21.00 uur stegen donkere rookslierten op uit de schoorsteen op het dak van de Sixtijnse Kapel, waar 133 kardinalen bijeen zijn om in het diepste geheim de opvolger van Franciscus te kiezen. Dat betekent dat er nog geen nieuwe paus verkozen is. Deze zwarte rook is ‘geen verrassing’, merkt La Repubblica op: ‘Het is praktisch onmogelijk voor een conclaaf om de paus bij de eerste poging te kiezen.’
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De eerste ronde is vooral een gelegenheid om de krachten te peilen die aan het werk zijn. ‘Vanaf dan zullen de kardinalen, afgezonderd van de rest van de wereld, strategieën en allianties bepalen om overeenstemming te bereiken over wie de volgende paus wordt’, legt het Italiaanse dagblad uit.
De kardinalen komen daarom vandaag opnieuw bijeen voor een tweede conclaafdag achter gesloten deuren, met twee stemrondes in de ochtend en twee in de middag. Als de witte rook verschijnt ‘in de eerste helft van de dag, zal dat zeer waarschijnlijk betekenen dat de favoriet Pietro Parolin is gekozen’, verzekert de krant.
Het voertuig zal basiszorg verlenen aan kinderen in Gaza
Een pausmobiel van de recent overleden paus Franciscus wordt omgebouwd tot een kinderapotheek in Gaza. ‘Er wordt al aan gewerkt’ om het kleine witte voertuig om te bouwen, aldus Caritas, de humanitaire tak van het Vaticaan, in een verklaring. De auto staat momenteel in Bethlehem, op de Westelijke Jordaanoever, waar de paus hem in 2014 achterliet als geschenk na een officieel bezoek, aldus de Italiaanse media Il Post.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De kleine mobiele apotheek – een project dat de paus tijdens zijn leven steunde – zal worden uitgerust met hechtsets, spuiten, zuurstof en vaccins die in een minikoelkast worden bewaard. Het voertuig, uitgerust met een chauffeur, zal worden beheerd door een team van artsen. ‘Wanneer de humanitaire corridor met Gaza weer opengaat’, zal het voertuig dat ter beschikking is gesteld aan Caritas Jeruzalem ‘klaarstaan om basiszorg te verlenen aan kinderen’, aldus de organisatie.
Wat schrijven internationale commentatoren en opiniemakers over de nalatenschap van paus Franciscus? ‘Atheïsten en agnosten rouwen voor het eerst massaal om de dood van een paus.’
‘Hij zette zich in voor de armen. Hij was eenvoudig, nederig en bracht gelovigen en niet-gelovigen dichter bij de kerk. Hij kwam op voor de gemarginaliseerden. Hij was de eerste progressieve paus, niet bang om de machtigen te bekritiseren. Hij was een politiek en religieus leider aan wie nu al een wonder kan worden toegeschreven: atheïsten en agnosten rouwen voor het eerst massaal om de dood van een paus vanwege zijn toespraken over humanisme, pacifisme, milieubewustzijn, sociale rechtvaardigheid en mensenrechten.’
‘Tijdens de twaalf jaar van zijn pontificaat heeft Franciscus de publieke opinie flink in beroering weten te brengen. Volgens conservatieven zou de paus zich hebben bezondigd aan ontoelaatbare progressieve uitspattingen, zoals in zijn beroemde “wie ben ik om te oordelen”- toespraak tot homoseksuelen. Zijn heftige uitspraken over abortus stelden juist progressieven enorm teleur. Hetzelfde geldt voor zijn terughoudende benadering van de plaats van vrouwen in de kerk en de strijd tegen seksueel misbruik binnen religieuze instellingen.’
‘In de praktijk gebruikte Franciscus zijn macht vaak net zoals zijn voorgangers: om afwijkingen van zijn autoriteit te controleren en te onderdrukken. Alleen waren de doelwitten deze keer andersdenkende conservatieven en traditionalisten, in plaats van progressieven en modernisten. Maar juist door die nieuwe vorm van conflict, waarbij katholieken die gewend waren aan dezelfde kant te staan als het Vaticaan, plotseling lijnrecht tegenover het pauselijk gezag kwamen te staan, hielp hij het gezag van zijn ambt te demystificeren.’
‘Franciscus was uniek wat betreft zijn talent om de wereldopinie te manipuleren (…) en zijn buitengewone sloopvaardigheid. Tijdens zijn regeerperiode is er weinig wezenlijks bereikt. De financiën van het Vaticaan blijven een puinhoop, de inkomsten daalden gestaag. De Heilige Stoel heeft nog steeds geen duidelijk leiderschap getoond rond seksueel misbruik, ook al is dit begonnen in de lagere rangen van de kerk. Gewone geestelijken zijn gedemoraliseerd en verbijsterd, en het aantal mensen dat zich meldt om gewijd te worden is drastisch gedaald.’
Om kwart voor tien op maandag, Tweede Paasdag, heeft het Vaticaan bekendgemaakt dat paus Franciscus is overleden. ‘Hij heeft ons geleerd hoe we de waarden van het evangelie met trouw, moed en liefde kunnen naleven, zeker als steun voor de armste en meest buitengesloten mensen,’ meldt kardinaal Kevin Farrell. De paus heeft een aantal weken met longontstekingen gekampt.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Franciscus, die in 1936 als Jorge Mario Bergoglio werd geboren, is in 2013 als eerste persoon uit de Amerika’s tot paus verkozen. ‘De paus heeft gevraagd om een sobere uitvaart die gericht is op het geloof’, schrijft Vatican News. Dit lijkt overeen te komen met de visie van Paus Franciscus, wiens progressieve kerkbeleid tekenend was voor zijn ambt. De 88-jarige kerkvorst stond bekend om zijn steun voor de armen en zwakken, zijn toenadering tot zowel gelovigen als ongelovigen en het feit dat hij niet schroomde om kritiek te leveren op wereldleiders.
De kerkvorst herstelt nog steeds van een longontsteking
‘Ik wens iedereen een fijne zondag, heel erg bedankt.’ Paus Franciscus hield zondagmorgen een korte toespraak tijdens een verrassingsoptreden op het Sint-Pietersplein na afloop van een mis voor zieken en gezondheidswerkers. ‘Voordat hij de pelgrims en gelovigen op het plein begroette, aan wie hij zijn dank uitsprak, ontving hij het sacrament van de verzoening in de Sint-Pietersbasiliek, bad hij en ging hij door de Heilige Deur weer weg,’ meldt de Italiaanse krant La Stampa.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De 88-jarige Argentijnse kerkvorst is nog steeds herstellende van een ernstige longontsteking die hem bijna het leven kostte. Zijn openbare verschijning van afgelopen zondag is de eerste in twee maanden in het Vaticaan. Sommigen menen dat dit erop duidt dat de paus zal deelnemen aan de vieringen van Pasen en de Goede Week, maar zijn entourage heeft daar nog niets over losgelaten. Artsen drongen er bij Francis op aan om na zijn ziekenhuisopname twee maanden lang strikte rust te nemen en geen openbare activiteiten of fysiek contact te hebben.
Deze ceremonie is niet te verwarren met het homohuwelijk
In een verklaring van het Vaticaan die door de Paus werd ondertekend, staat dat priesters partners van hetzelfde geslacht vanaf nu mogen zegenen. Dat schrijftLe Monde. In de verklaring werd wel benadrukt dat deze ceremonische handeling op geen enkele manier verbonden is aan het homohuwelijk, dat nog steeds wordt afgekeurd.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze zegen verandert niet ‘de traditionele leer van de Kerk over het huwelijk’. Toch wordt dit gezien als een revolutionaire stap naar een inclusievere Katholieke Kerk, die wereldwijd erg verdeeld is als het om lhbt-rechten gaat.
De Amerikaanse jezuïet James Martin, bekend om zijn verdediging van homoseksuelen in de Katholieke Kerk, uitte maandag zijn tevredenheid op X. ‘Dit is een belangrijke verandering’, schreef hij. ‘Gisteren had ik als priester helemaal niet het recht om koppels van hetzelfde geslacht te zegenen. Vandaag kan ik dat wel, zij het binnen bepaalde grenzen. Ik zal nu met veel plezier mijn vrienden zegenen die een verbintenis hebben met iemand van hetzelfde geslacht.’
Het hout wordt verwerkt in een kruis voor de kroning van Charles
De paus heeft twee splinters van een stuk hout in het Vaticaan naar het Verenigd Koninkrijk gestuurd, meldt de Daily Mail. Volgens de Katholieke Kerk gaat het om fragmenten van het kruis waar Jezus Christus ruim tweeduizend jaar geleden aan is gehamerd. De houtsplinters worden in het VK verwerkt in een nieuw kruis, dat gebruikt wordt bij de kroning van Charles begin volgende maand.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Hoewel de echtheid van de splinters nooit zijn vastgesteld, ziet de Kerk in Wales de schenking als een groots gebaar van het Vaticaan. ‘In een belangrijk oecumenisch gebaar zal het Kruis van Wales een relikwie van het Ware Kruis bevatten’, schrijft de Kerk, waar Charles als prins van Wales een belangrijke rol in speelt, in een verklaring.
Na de kroning van Charles tot koning van het Verenigd Koninkrijk zal het nieuw vervaardigde kruis terug naar Wales gaan, waar het bij diensten in de kerken daar gebruikt zal worden. De kroning van Charles vindt op 6 mei plaats in het Londense Westminster Abbey. Ook de vrouw van Charles, Camila, wordt die dag gekroond en mag zich vervolgens koningin noemen.
De 86-jarige paus kwakkelt al langer met zijn gezondheid
Paus Franciscus is opgenomen in het ziekenhuis met een infectie aan zijn luchtwegen. Dat schrijft Vatican News. De paus had al meerdere dagen last bij het ademen en moet de komende dagen in het ziekenhuis blijven om te herstellen.
De zesentachtigjarige Franciscus zou naast ademhalingsproblemen ook hartklachten hebben gehad. Hij werd met een ambulance naar een speciale afdeling voor pausen gebracht in een ziekenhuis in Rome. De paus kwakkelt al langer met zijn gezondheid: naast darmproblemen heeft Franciscus last van zijn knieën, waardoor hij steeds vaker in het openbaar in een rolstoel verschijnt.
De komende week staat er met Pasen een drukke week op de agenda van de paus, en het is nog onzeker of de leider van de Rooms-Katholieke Kerk aanwezig is bij de vieringen. Franciscus is inmiddels tien jaar paus en heeft al eerder gezegd niet in het harnas te willen sterven, maar te zullen terugtreden als hij niet meer de kracht heeft om zijn taken uit te voeren.
Tienduizenden namen in Sint-Pieter afscheid van paus
In de Sint-Pietersbasiliek in Rome is maandag de dit weekend overleden paus Benedictus XVI opgebaard. Tienduizenden gelovigen liep langs de kist om Benedictus een laatste eer te bewijzen, schrijft Vatican News. Donderdag vindt de begrafenis van de voormalige paus plaats. Paus Fracisco zal deze dienst leiden.
Benedictus XVI, die in het echte leven Joseph Ratzinger heette, deed in 2013 zeer onverwachts een stap terug als paus, iets wat in 600 jaar niet eerder was voorgekomen. Volgens de Duitse paus kon hij het lichamelijk niet meer aan om zijn pauselijke taken te volbrengen. Benedictus XVI trok zich terug in een klooster van het Vaticaan, waar hij tot het einde van zijn dagen bleef met een kleine kring van getrouwen.
De traditionele en conservatieve Ratzinger bleef nog wel invloed uitoefenen op het Vaticaan en leverde soms zelfs kritiek op zijn progressievere opvolger paus Francisco. Donderdag zal de begrafenis van eenvoudige aard zijn. De voormalige paus wordt bijgezet in een crypte waar eerder Johannes Paulus II lag. Enkele kardinalen en de assistenten van Ratzinger zullen bij deze ceremonie aanwezig zijn.
Brieven met hulpverzoeken van joden staan nu online
De Heilige Stoel heeft donderdag duizenden archiefstukken online beschikbaar gesteld voor publiek. Het betreft onder andere aan de paus gerichte brieven van Europese joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog om hulp vroegen tegen de vervolging door de nazi’s. ‘Wanhopige verzoeken’, schrijft Il Fatto Quotidiano. In maart 2020 had het Vaticaan al de historische archieven van Pius XII opengesteld voor onderzoekers. Pius XII (paus van 1939 tot 1958) wordt door sommigen ervan beschuldigd te hebben gezwegen tijdens de uitroeiing van zes miljoen joden.
Deze nieuwe publicatie, op verzoek van paus Franciscus, zal de nakomelingen van de afzenders in staat stellen om ‘sporen van hun verwanten te vinden in elk deel van de wereld’, aldus aartsbisschop Paul Gallagher, secretaris voor Relaties met Staten, in een artikel gepubliceerd in L’Osservatore Romano, het dagblad van het Vaticaan.
In een interview met Corriere della Sera vergelijkt paus Franciscus Oekraïne met Rwanda. ‘Praten over wat er in het hart van Europa gebeurt, kwelt hem. (…) Er klinkt pessimisme door in zijn woorden‘, aldus Corriere della Sera.
Paus Franciscus, geboren als Jorge Mario Bergoglio, vertelde dat hij Vladimir Poetin een bericht had gestuurd dat hij bereid was om naar Moskou te komen. ‘Ik moet eerst naar Moskou [voordat hij naar Kyiv zou gaan]. Eerst moet ik Poetin ontmoeten. Maar ik ben een priester, wat kan ik doen? Ik ben bang dat hij deze ontmoeting nu niet kan en wil aangaan,‘ vertelde de paus. ‘Maar hoe kun je niet proberen iets tegen al die wreedheid te doen? Vijfentwintig jaar geleden hebben we hetzelfde meegemaakt in Rwanda,‘ voegde hij eraan toe.
Gevraagd naar de oorsprong van het conflict, vraagt Franciscus zich hardop af of ‘het geblaf van de NAVO voor de deur van Rusland‘ de woede van de Russische president kan hebben uitgelokt.
Volgens uit het Vaticaan gelekte informatie zouden er voor het eerst sinds 1949 banden kunnen worden aangeknoopt tussen China en het Vaticaan. Maar columnist Lu Feng uit Hongkong vindt dat er buitensporige concessies van het Vaticaan worden geëist.
Het Vaticaan is begonnen met de publicatie van een communiqué waarin, zonder diens naam te noemen, kritiek werd geleverd op kardinaal Joseph Zen Ze-Kiun, de emeritus-bisschop van Hongkong. De kardinaal zou valse informatie hebben verspreid, verwarring hebben gesticht en polemiek hebben bedreven. Maar daarna werd er informatie naar buitenlandse media gelekt volgens welke er spoedig verbetering zou komen in de relaties met China, zoals kardinaal Zen had voorspeld. Je zou dus denken dat het Vaticaan en Beijing de komende tijd een akkoord zullen bereiken over het bestuur van de katholieke gemeenschap in China. En dat er weldra diplomatieke banden zullen worden aangeknoopt.
De regering van Taiwan, de kerk en de gelovigen moeten zich moreel voorbereiden op deze ontwikkeling, die een breuk tussen het Vaticaan en Taiwan impliceert, zoals door Beijing wordt geëist.
Volgens informanten zou het Vaticaan grote concessies hebben gedaan tijdens deze onderhandelingen met China. Het zou zich vooral bereid hebben getoond zeven bisschoppen te erkennen die door de Chinese autoriteiten (lees: de patriottische kerk, zonder banden met het Vaticaan) zelf zijn ingewijd. Het zou eveneens magister Pierre Zhuang Jianjian (88), de bisschop van Shantou, en magister Joseph Guo Xijin (70), de bisschop van Mindong, die beiden zijn benoemd en erkend door de Heilige Stoel zelf, hebben verzocht met pensioen te gaan en plaats te maken voor door Beijing benoemde prelaten. Volgens bronnen van het Vaticaan zal de Heilige Stoel een stem krijgen in de benoeming van bisschoppen in China, decennialang een belangrijk twistpunt tijdens de onderhandelingen.
Gekooide vogels
Toch geven de bronnen toe dat het beoogde akkoord tussen China en het Vaticaan verre van ideaal is en dat de situatie de komende tien of twintig jaar evengoed kan verslechteren als verbeteren: ‘We zullen gekooide vogels blijven, maar de kooi zal groter zijn. Het leed zal voortduren, maar we zullen wat meer ruimte krijgen in onze kooi.’
Waarom zou de Heilige Stoel, die heel goed beseft dat hij zich in ‘de kooi’ van de Chinese Communistische Partij (PCC) dreigt te laten opsluiten, met alle geweld zo’n onbevredigend akkoord willen nastreven? Alleen de leden van de Romeinse Curie kunnen die vraag beantwoorden. Sommigen vrezen dat het akkoord de vrijheid van gedachte en godsdienst alleen maar verder zal inperken, evenals de algehele mensenrechten in de Volksrepubliek China en zelfs in Hongkong.
Sinds het negentiende Partijcongres van vorig jaar heeft president Xi Jinping zijn toch al ijzeren greep op de macht nog verder verstevigd: niet alleen tolereert hij geen verdedigers van universele waarden meer, iets waarop met name werd aangedrongen door de PCC, hij duldt ook geen stemmen meer die zijn autoritaire bewind ter discussie stellen. Hij toont zich een pleitbezorger van ‘het Chinese model’ en wil dit model over de wereld verbreiden, zodat ontwikkelingslanden zich erdoor kunnen laten inspireren, een loopje kunnen nemen met de mensenrechten en menselijke vrijheden en een politieke dictatuur kunnen vestigen rond één man of één partij.
Als het Vaticaan er werkelijk in slaagt een akkoord te sluiten met China, zal Beijing het recht om bisschoppen te benoemen op een dienblaadje aangereikt krijgen. Op die manier zal alle onderdrukking waaraan de Chinese autoriteiten de kerk en haar gelovigen decennialang hebben blootgesteld onder het tapijt worden geveegd. Het zou een stilzwijgende acceptatie betekenen van al het geweld en de inperking van godsdienstvrijheid waarvan de Chinese bevolking al die tijd het slachtoffer is geweest (op het moment dat de communisten in 1949 de macht grepen werden de christelijke kerken gesommeerd hun banden met het ‘imperialistische buitenland’ te verbreken). Het zou niet alleen een schok zijn voor alle katholieken die ondanks de vervolging hun geloof trouw zijn gebleven, maar ook de Chinezen tot wanhoop stemmen die in de vrijheid van gedachte en godsdienst geloven. Als de Heilige Stoel zich vrijwillig laat opsluiten in de kooi van de PCC, zal deze de religieuze instellingen en de gelovigen in China nog strenger kunnen controleren. Wat de benoeming van bisschoppen en andere prelaten betreft zal de Romeinse Curie zich moeten schikken naar de wensen van de regering in Beijing en de ‘patriottische kerk’. De exegeses, de liturgie en het godsdienstonderwijs zullen erdoor getroffen worden. De leden van de Chinese clerus zullen niet langer voor rechtvaardigheid kunnen pleiten en hun gelovigen niet langer kunnen aansporen om vrijheid van gedachte en godsdienst te koesteren of zich om de allerarmsten te bekommeren.
De Heilige Stoel zal zich niet alleen laten kooien, maar bovendien meewerken aan een ware castratie van de hele katholieke kerk in China, die alleen nog maar een spreekbuis van de macht zal worden en steeds verder af zal komen te staan van de christelijke ideeën over rechtvaardigheid, vrede en naastenliefde.
Bovendien is de katholieke kerk universeel en hecht ze aan onderwijs, riten en universele waarden. Je kunt je dus afvragen waarom ze daarop in het geval van China een uitzondering zou maken, door dat land toe te staan niet aan universele beginselen te gehoorzamen en het katholicisme in een Chinese variant te veranderen, die een geheel eigen invulling geeft aan het begrip godsdienstvrijheid. Daarbij gaat het niet alleen om het ontkennen van universele waarden als de vrijheid van eredienst, maar moet vooral worden gedacht aan het Vulgaat [bijbelvertaling in Latijn] van het fameuze Chinese model, omdat daarmee de overwinning van dat model wordt erkend en China kan doen wat het wil. Stel u eens voor hoe arrogant de machthebbers in Beijing zich zouden kunnen opstellen als zelfs de katholieke kerk met haar lange verleden zich voor hen zou buigen door niet langer de universele waarden te respecteren!
Hongkong
Ook Hongkong loopt direct gevaar, want de Speciale Administratieve Regio (SAR) kan nog zo graag een bisdom willen blijven dat losstaat van die van het continent, in een toekomst waarin de SAR waarschijnlijk steeds nauwere banden met het continent opgelegd zal krijgen dreigt het bisdom daar Chinese trekjes te gaan vertonen. In dat geval zal het bisdom van Hongkong zich zelfs niet meer sterk maken voor de democratie en de mensenrechten in China. Hoe kun je dan niet beducht zijn voor zo’n akkoord?
Dit vierkleurendagblad, in 1985 gelanceerd door de zakenman Jimmy Lai, dankt zijn succes aan zijn gemeenzame stijl en zijn korte, geïllustreerde artikelen, maar ook aan zijn vrijpostige houding tegenover Beijing.
CHRONOLOGIE
1942 Het Vaticaan erkent de Republiek China.
1946 De paus benoemt een nuntius in China.
1949 Communistische overwinning in Beijing, de nationalistische regering vlucht naar Taiwan.
1952 Paus Pius XII spoort de Chinese katholieken aan zich teweer te blijven stellen tegen vervolging. Het Vaticaan knoopt banden aan met Taiwan.
1957 Oprichting van de Chinese Katholieke Patriottische Vereniging die banden met Rome verbiedt. De gelovigen die de Heilige Stoel trouw blijven zetten hun activiteiten clandestien voort en worden vervolgd.
1976 Dood van Mao. Begin van het hervormingsbeleid.
1992 Door Beijing benoemde bisschoppen worden discreet erkend door Rome.
2014 Begin van een onderhandelingsronde.
Astrofysicus Guy Consolmagno is de baas van de sterrenwacht van het Vaticaan. Wetenschapsjournalist Stefan Klein van Die Zeit sprak met hem over de vraag of wetenschap en religie te verenigen zijn, het verschil tussen mens en dier, en buitenaards leven.
Als we de wereld met natuurwetten kunnen verklaren, waar blijft God dan? Wie zich bezighoudt met het ontstaan en de opbouw van het universum wordt onvermijdelijk met dit soort vragen geconfronteerd. In het lastige grens-gebied tussen weten en geloven beweegt zich de astrofysicus Guy Consolmagno. Hij is jezuïet en zwaait de scepter over de sterrenwacht van de paus in diens zomerresidentie Castel Gandolfo bij Rome, waar de telescoopkoepel al van verre is te zien. Het Vaticaanse observatorium werd in de huidige vorm in 1891 gesticht om de uitwisseling tussen wetenschap en religie te bevorderen; als internationaal onderzoeksinstituut heeft het ook een grote telescoop in de woestijn van Arizona.
Consolmagno komt uit Detroit. Hij is expert in meteorieten en doet onderzoek naar het ontstaan van de hemellichamen in het zonnestelsel. Hij heeft een lange witte baard, draagt een sweatshirt, praat snel en lacht veel. Als ik niet beter wist, dan zou ik denken dat hij een professor van een Amerikaanse universiteit in het Midwesten is.
Met ruimteobservatoria kunnen we tegenwoordig het eerste licht van het universum na de oerknal opvangen, de kosmische achtergrondstraling. De Amerikaanse astrofysicus George Smoot heeft enkele jaren geleden bij een presentatie over deze straling gezegd: ‘Als je religieus bent, dan is het alsof je oog in oog staat met God.’ Bent u dat met hem eens?
Guy Consolmagno: Smoot heeft die ervaring heel nauwkeurig beschreven. Plotseling zie je iets waarvan je nooit gedacht had het ooit te kunnen zien. Dat heeft inderdaad veel weg van een religieuze beleving.
Wat voelt u als u naar de sterrenhemel kijkt?
Dezelfde verwondering die ik als kind voelde, maar met het voordeel meer te weten. Door wat ik weet waardeer ik de dingen die ik waarneem nog meer. Ik heb zelf een kleine telescoop. Wie daardoor naar de Orionnevel kijkt, zal zeggen: wat prachtig! Ikzelf kijk echter naar de Orionnevel in de wetenschap dat daar sterren worden geboren. Met een grotere telescoop kun je zelfs de processen waarnemen die leiden tot het ontstaan van planetenstelsels. Het is vergelijkbaar met naar muziek luisteren of een zonsondergang bewonderen. De bloedrode zon is mooi en hetzelfde geldt voor de maxwellvergelijkingen die beschrijven hoe haar licht ons bereikt. Die elegantie van de natuur ervaar je echter alleen als je kennis hebt van de wetenschap erachter.
Ik begrijp wat u bedoelt, een bijna extatische verwondering over het feit dat de schoonheid van de wereld zich op zo veel terreinen aan ons vertoont.
Het simpelste woord daarvoor is ‘vreugde’. Als ik me niet goed voel, kijk ik door de telescoop. Daarna ben ik gelukkiger.
Zou u dat geluk een religieus gevoel willen noemen?
Ja. Met de nadruk op gevoel. Religie is meer dan emoties. Maar de vreugde die ik ervaar bij een blik door de telescoop of ook wanneer ik gegevens uit de computer heb geprint en plotseling iets doorzie, is vergelijkbaar met de vreugde die ik in het gebed heb beleefd.
U hebt twintig jaar als wetenschapper gewerkt voordat u jezuïet werd. Hoe bent u bij de orde gekomen?
Ik ben opgegroeid in een katholiek gezin en heb me altijd zeer op mijn gemak gevoeld bij mijn Ierse moeder en mijn Italiaanse vader. En ik had bewondering voor mijn leraren, dat waren jezuïeten. Religie was een belangrijk deel van ons leven, maar ik heb me er nooit met schuldgevoelens beladen of onderdrukt door gevoeld. Integendeel, ik geniet van de religie. De dagelijkse gang naar de mis geeft me nog altijd grote voldoening en als ik niet ga, ervaar ik dat als een gemis.
U bent gelovig uit hedonisme.
Zou ik dat woord gebruiken? Maar inderdaad, ik heb nooit dingen gedaan die ik niet leuk vond. Toen we achttien waren dronken mijn vrienden whisky. Ik vond dat naar mondspoeling smaken. Waarom zou ik die rommel drinken?
Je moet wennen aan de smaak van whisky. Net als aan de mis.
Bij de mis heeft het in elk geval voor me gewerkt. Wetenschapper werd ik omdat ik sciencefictionfan ben. Dat was ik al in mijn tienerjaren. Toen ik in Boston de bibliotheek van de Science Fiction Society in het Massachusetts Institute of Technology (MIT) zag, wilde ik per se daar studeren. In een bevlieging schreef ik me in voor geowetenschappen. Het was geweldig. Wij studenten mochten onderzoek doen en ik schreef mijn eindscriptie over de oceanen op de ijsmanen van Jupiter. Destijds, in de jaren zeventig, was dat allemaal nog speculatie. De ruimtesondes die daar in de afgelopen jaren zijn geweest, hebben mijn voorspellingen over vloeibaar water onder de ijskorsten bevestigd. Mijn verklaringen ervoor waren evenwel onjuist. Toen ik naar de dertig liep, haalde ik geen voldoening meer uit onderzoek. Ik vroeg me af: wat ben je eigenlijk aan het doen met je leven? Hoe kun je je het hoofd breken over manen van Jupiter als mensen op aarde verhongeren?
En tot welke conclusie kwam u?
Ik nam ontslag bij het MIT en meldde me aan bij het Peace Corps, dat Amerikaanse vakmensen naar andere landen stuurt. Ik ging naar Nairobi om les te geven in astronomie, maar ik had wel gedacht praktischer bezig te zullen zijn voor de armen. In het weekend trok ik met mijn kleine telescoop door afgelegen dorpen. En de mensen daar, die nauwelijks in hun primaire levensbehoeften konden voorzien, waren verrukt als ze door het oogglas mochten kijken. Ze ervoeren natuurlijk precies die vreugde waarover we zojuist spraken. Toen begreep ik dat de vreugde om het universum te zien alle mensen verenigt.
In het weekend trok ik met mijn kleine telescoop door afgelegen dorpen. En de mensen daar, die nauwelijks in hun primaire levensbehoeften konden voorzien, waren verrukt als ze door het oogglas mochten kijken
Omdat we zien dat we deel uitmaken van een groter geheel. Ik denk dat daar een diep verlangen achter schuilgaat: we willen weten wie we eigenlijk zijn en waar we vandaan komen. Veel mensen hopen een antwoord te krijgen in de religie, anderen zoeken dat in de wetenschap.
Een vriend van mij zoekt de verklaring daarvoor in de omvang van onze hersenen. Kennelijk zitten daar delen in die meer willen dan alleen maar dat er de volgende ochtend genoeg te eten is. En ja, u kunt het verlangen toeschrijven aan het bewustzijn van onszelf, op wat de grote filosofen de menselijke ziel noemden. Ik zou dat gevoel omschrijven als de vreugde om dicht bij God te zijn. Maar ik probeer dat niet te verklaren. Ik observeer de vreugde alleen maar en neem die serieus. Ze hoort bij het menselijk leven. Met die gevoelens onderscheiden we ons van weldoorvoede runderen.
Maar dat is niet de reden dat u jezuïet bent geworden.
Nee. Nadat ik na twee jaar was teruggekeerd uit Kenia heb ik een paar jaar lesgegeven aan een Amerikaans college. Ik was gelukkig. Maar toen liep mijn relatie op de klippen en werd me duidelijk dat een gezin hebben niet strookt met mijn persoonlijkheid. De tijd leek me rijp om toe te treden tot de orde. Hier kan ik het onderzoek doen dat ik altijd al wilde doen en tegelijkertijd mijn geloof beleven.
U zag geen contradictie in het als wetenschapper afleggen van de kloostergelofte?
Waarom zou dat moeten?
Omdat een wetenschapper alleen gebonden zou moeten zijn aan kennis. Als jezuïet hebt u uw kerk echter onvoorwaardelijke gehoorzaamheid gezworen. ‘Wat in mijn ogen wit lijkt te zijn, beschouw ik als zwart als de hiërarchische kerk dat zo beslist,’ heeft Ignatius, de stichter van uw orde, geschreven. Niet bepaald een heel wetenschappelijke instelling.
Een metafoor. Hopelijk.
Waarom denkt u dat Ignatius dat niet zo heeft bedoeld?
U moet die zin in zijn context zien. Wij jezuïeten hebben altijd al de naam gehad rebels te zijn. Maar rebellie en overgave zijn niet in strijd met elkaar. Het een brengt het ander met zich mee.
Soms.
In mijn geval is er geen sprake van tegenstrijdigheid. Onze missie bij het Vaticaanse observatorium is heel eenvoudig om goede wetenschap te bedrijven. Niemand geeft ons opdracht waarnaar we onderzoek moeten doen en met welke resultaten.
In 1996 bent u voor de sterrenwacht van de paus in Antarctica geweest om naar meteorieten te zoeken.
Ja. Meteorieten bieden informatie over de geschiedenis van het zonnestelsel. Maar de meeste meteorieten die op aarde terechtkomen worden niet als zodanig herkend. De mensen denken dat het doodgewone stenen zijn en op een gegeven moment verdwijnen ze in de bodem. Maar in Antarctica beweegt het ijs zich vanuit het midden naar de rand van het continent, waar het smelt. Daarbij komen meteorieten tevoorschijn die duizenden jaren geleden zijn ingevroren. Je hoeft alleen maar je ogen open te houden: de zwarte stenen die zich tegen het blauwe ijsoppervlak aftekenen, zijn meteorieten.
Hoe lang bent u in die ijswereld geweest?
Maanden. Meestal waren we met z’n zessen, telkens twee onderzoekers in een tent. Elke ochtend reden we met de sneeuwmobiel verder naar een ander gebied. Als je langere tijd in zo’n kale omgeving doorbrengt, verandert je waarneming. Kleuren worden intenser, geuren worden krachtiger. Je begint zelfs de lucht te proeven. Hoewel je je een vreemde voelt in die natuur besef je dat ook die bij onze wereld hoort. En dat het universum veel rijker en gecompliceerder is dan we ons voorstellen.
Heb je nog behoefte aan religie als je dat soort ervaringen in de natuur hebt?
Ik wel. Ik had een plastic doosje met geconsacreerde hosties bij me. Elke nacht om twee uur nam ik er eentje en sprak een gebed uit. Voor mij was het in die volledige afzondering zelfs nog belangrijker om verbinding te zoeken, mezelf eraan te herinneren dat de wereld groter is dan onze drie tenten.
Omdat ik altijd wakker word rond dat uur. En omdat ik niet wilde dat mijn reisgenoten het zouden meekrijgen. Wat ik deed was te belangrijk en te intiem. Wie in die mate op elkaar is aangewezen, zoals wij dat waren, kan het best al het persoonlijke overboord zetten.
Uw collega’s in de tent zouden u waarschijnlijk ook niet hebben begrepen. Ik ken maar heel weinig wetenschappers die religieus zijn.
Die ervaring deel ik niet. Normaal gesproken schrikken wetenschappers ervoor terug om over religie te spreken. Maar toen ik toetrad tot de orde vertelden veel collega’s me over hún geloof. Wetenschappers zijn even religieus als andere mensen.
Onderzoeken leiden tot een andere conclusie. In de VS gelooft bijvoorbeeld bijna 90 procent van de bevolking in God, maar slechts 30 procent van de hoogleraren. En van de geleerden die vanwege bijzondere prestaties in de Amerikaanse Academie van Wetenschappen zijn gekozen, is zelfs maar 7 procent religieus.
Ik denk dat wetenschappers de vraag bij dergelijke onderzoeken anders interpreteren dan andere mensen, niet of ze geloven maar of ze regelmatig bidden en naar de kerk gaan. Zo komt u natuurlijk op lagere percentages. En de Academie is een verzameling oude mannen. Wie in zo’n instituut wordt gekozen, heeft buiten zijn research nooit een leven gehad.
Wat mij betreft is er een veel voor de hand liggendere verklaring voor deze cijfers. De wetenschappers zijn niet gelovig omdat de religie hun niet plausibel voorkomt. De kerk verkondigt een leer die meer dan tweeduizend jaar geleden is ontstaan, in een heel andere wereld. En dat doet ze bovendien nog in een taal die geen mens meer begrijpt. Toen het Oude Testament werd geschreven, dacht men dat de aarde plat was. En men kon zich geen andere voorstelling maken dan dat een hoger wezen de mensen op de wereld had gezet. Tegenwoordig hebben we betere verklaringen.
Maar ook een rijkere theologie. In Babylon, waar het scheppingsverhaal van het boek Genesis zijn oorsprong vindt, dachten de mensen dat de aardschijf werd begrensd door gebergten en dat daaroverheen een firmament was gespannen. Men vroeg zich af wat daarachter zou zijn. Tegenwoordig weten we dat de horizon, waar we niet achter kunnen kijken, miljarden lichtjaren verwijderd is.
Zo’n horizon is er omdat het licht uit nog verder verwijderde delen van de ruimte sinds de oerknal niet genoeg tijd heeft gehad om ons te bereiken. Maar daarachter gaat het heelal verder. We kunnen alleen niet weten hoe het er daar uitziet.
We moesten astronomie bedrijven om daarachter te komen. In elk geval houdt de vraag wat er aan de andere kant van de horizon is ons nog altijd bezig. Die vraag is er alleen maar fascinerender op geworden. Er wordt vaak gezegd dat wij astronomen met onze telescopen naar de laatste antwoorden zoeken. Dat is niet zo. In werkelijkheid geven we de aanzet tot het stellen van filosofische vragen.
Hoe nuttig zijn geloofsbegrippen uit een tijd waarin de mensen dachten dat de wereld in zeven dagen is geschapen?
Ik geloof niet dat we te maken hebben met nieuwe vragen. We zien de oude vragen alleen op een nieuwe manier. Het boek Genesis verhaalt niet over wetenschap, want die was er toen nog niet. Maar alles wat er over de schepping in de Bijbel staat, heeft één thema gemeen: het universum is het werk van een bovennatuurlijke god die deze wereld wilde en liefheeft. Dat is een diepzinnige overweging die overeind blijft, ook al breidt onze kosmologische kennis zich uit.
Eens. In een wereldse taal zou ik die gedachte als volgt uitdrukken: het universum is in beginsel goed. Maar een dergelijk geloof heeft helemaal niets te maken met wat we over het ontstaan van de kosmos kunnen ontdekken.
Een ander voorbeeld: in de oudheid vermoedde men de aanwezigheid van monsters op de onbekende continenten aan de andere kant van de oceanen. Natuurlijk weten we nu dat die monsters er niet zijn. Maar in de afgelopen jaren zijn er wel bijna duizend planeten in andere zonnestelsels ontdekt. En het zou heel, heel merkwaardig zijn als niet op enkele van deze exoplaneten intelligente wezens wonen. Hoe denken die schepsels over de grote vraagstukken? Welke ideeën hebben zij over de reden van hun bestaan en het ontstaan van het universum? Dan kijk ik naar mijn religie en besef dat de wereld niet alleen maar uit de mensheid bestaat.
Als ik me goed herinner, spelen andere schepsels van de natuur nauwelijks een rol in de Bijbel.
De christenen in de middeleeuwen geloofden in elk geval helemaal niet dat de mensheid het middelpunt van alles vormde. Die fout hebben de humanisten pas veel later gemaakt.
Een aanzienlijk deel van het christelijk geloof bestaat erin te beseffen dat er ontelbare versies van God zijn waarin je niet kunt geloven
In de Middeleeuwen geloofden de mensen in engelen. Die wilt u toch niet gelijkstellen met buitenaardse wezens?
Wie zich een voorstelling kan maken van engelen, heeft geen problemen met buitenaardse intelligentie.
Ik heb nooit echt begrepen wat het woord ‘god’ eigenlijk betekent.
Er zijn veel voorstellingen van God, verkeerde en zelfs gevaarlijke voorstellingen. Een aanzienlijk deel van het christelijk geloof bestaat erin te beseffen dat er ontelbare versies van God zijn waarin je niet kunt geloven.
En waarin kunt u geloven? Laten we het met een betekenis proberen waarover we het misschien eens kunnen worden: ‘god’ is de oorzaak van alles. Het woord is een omschrijving van de onbeantwoordbare vragen waarom de wereld bestaat en waarom die is zoals hij is.
Eens. Maar voor mij is het meer dan dat. De God die verantwoordelijk is voor de supernova’s en de natuurwetten hóúdt ook van mij.
Waarom zou hij uitgerekend in u geïnteresseerd zijn? Of in mij?
Tja, waarom vinden mijn vrienden me leuk? Als ik daarvoor een lijst van argumenten moet opstellen, ben ik verloren. Eigenlijk zijn er geen redenen. Desondanks is de vraag beslist niet triviaal. De liefde komt voor al het andere.
Gevoelens zijn menselijke emoties. Ik vind het moeilijk te begrijpen hoe je zoiets kunt toekennen aan een oergrond van het universum. Wilt u ook beweren dat God een wil heeft en handelend optreedt?
Ja.
Alsof hij een persoon is? De gedachte dat achter de laatste onbeantwoorde vraag uitgerekend een wezen met menselijke trekken schuilgaat, lijkt me zachtjes uitgedrukt onwezenlijk.
Onwezenlijk, ja. Zelfs wonderbaarlijk: God verricht wonderen. Maar dat vind ik niet ongelooflijk.
Dan moeten we maar eens een wonder tegen het licht houden. Gelooft u in de opstanding van het vlees?
Ja. Als het eenmaal gebeurd is, dan kan het opnieuw.
Wat doet u aannemen dat Jezus na zijn dood fysiek is opgestaan?
De mensen die de Verrezene hebben gezien, geloofden er zo heilig in dat ze liever zouden sterven dan die gebeurtenis te verloochenen.
Hebt u een verklaring voor het fenomeen?
Natuurlijk niet.
En als ik zeg dat ik mensen heb ontmoet die bij hun leven zweren dat ze een werkend perpetuum mobile hebben gezien, zou u dat geloven?
Nee. De opstanding gaat samen met alles wat ik verder over God weet. Het perpetuum mobile daarentegen is onverenigbaar met alles wat ik over machines weet.
Zowel de opstanding als het perpetuum mobile zijn onverenigbaar met alles wat we over de natuurwetten weten.
Inderdaad. Beide zijn in tegenspraak met het natuurwetenschappelijke model dat we van het universum hebben. Dus kloppen ofwel de data of het model niet.
Welke data?
De getuigenissen van de mensen die de Verrezene en naar u beweert het perpetuum mobile hebben gezien. Nu gaat u me natuurlijk vragen waarom ik in het ene geval de getuigenissen wel geloof en in het andere niet.
Of waarom u in de opstanding gelooft, maar niet in het scheppingsverhaal zoals het in de Bijbel staat.
Omdat er niet zomaar iemand is opgestaan en omdat de getuigen met hun leven instonden voor de waarheid van hun verklaring. En vooral omdat de opstanding de kern vormt van een hele theologie die het universum zinvol maakt en omdat die mij waarachtig in de oren klinkt.
Ik wil graag geloven dat de discipelen Jezus na de kruisiging echt hebben gezien. Ze moeten in een enorme shock hebben verkeerd en hallucinaties na een traumatische ervaring zijn een bekend verschijnsel. Ook ik vind dat de opstanding een krachtig verhaal is, maar ik kan dat verhaal niet letterlijk opvatten. Ik lees het als een parabel die laat zien hoe het goede soms op verbazingwekkende wijze de haat en het geweld overwint. Zoals ook u Genesis figuurlijk en niet letterlijk opvat.
Maar wat is dan het verschil tussen uw lezing en de mijne? Het komt op het volgende neer: als de opstanding daadwerkelijk heeft plaatsgevonden, dan mogen ook wij die verwachten. En als God tegen mij zegt dat er een eeuwig leven is, dan zeg ik geen nee.
Twijfelt u wel eens aan uw geloof?
Natuurlijk. Een religieus leven zonder twijfel bestaat niet. Maar ik twijfel niet vaak. In wezen ligt het aan mijn hedonisme. Ik vraag me dan af wat ik eraan heb als ik afstand doe van mijn geloof.
Eerlijkheid. Waarheid is niet iets wat ik zo wil draaien dat het me het best uitkomt.
Goed. Maar dan moet u me eens vertellen waarom u zo veel waarde hecht aan de waarheid dat u er geen afstand van wilt nemen. Ik zou zeggen dat u ook daarmee een religieus besluit hebt genomen.
Tolerant en liberaal met grote politieke analyses. Bij controversiële thema’s worden verschillende meningen en auteurs tegenover elkaar gezet.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
