Duitse werkgevers huurden privédetectives in om compromitterende informatie over lastige werknemers te vinden, zodat ze konden worden ontslagen. In de Süddeutsche Zeitung klapt een infiltrant uit de school.
Op een avond voelt de detective dat hij het niet langer trekt. Hij zit achter het stuur, achtervolgt een andere auto met de bedoeling de bestuurder ervan te intimideren. De chauffeur raakt inderdaad in paniek, drukt het gaspedaal diep in, schiet een bocht om, de auto komt in overstuur. ‘Levensgevaarlijk,’ denkt de speurder. Hij heeft weinig scrupules, maar ombrengen wil hij niemand. Nu is het genoeg, zegt hij tegen zichzelf. Hij staakt de achtervolging. De zaak zet hem aan het denken en algauw breekt hij met zijn leven als snuffelaar, belager en vallenzetter. In al die jaren als privédetective heeft hij telkens weer andere rollen moeten spelen en daarbij heeft hij geleerd dat liegen complex is. Hij zit immers niet alleen in zijn auto om anderen te achtervolgen of te fotograferen, om informatie te verzamelen moet hij zich ook vaak uitgeven voor een ander. ‘Een valse identiteit vergt veel voorbereiding,’ zegt hij, ‘een leugen wordt pas geloofwaardig door de details.’
In januari 2012 moet hij inspringen bij een bejaardenhuis in Bad Nauheim (Hessen). Hij bereidt zich hierop voor door op YouTube filmpjes over bejaardenzorg te bekijken. Eind januari heeft hij samen met bejaardenverzorgster Ernestine Cornella en haar collega nachtdienst. Als ze ’s nachts om half twee even pauze hebben, zet hij sekt, tequila en wat glazen op tafel. Hij vertelt dat dit zijn laatste dienst is als uitzendkracht. Bovendien is hij jarig. Verzorgster Cornella vindt haar lange, innemende collega sympathiek, maar dit kan niet, vindt ze. ‘We zijn hier in een bejaardenhuis, niet in de kroeg,’ zegt ze. ‘Alcohol is hier verboden.’
Op dat moment verschijnt volkomen onverwachts de directrice van het huis met een aantal begeleiders. Controle, ver na middernacht. Wat de tequila daar moet, vraagt ze. Het heeft er alle schijn van dat ze haar werkneemster Cornella betrapt heeft op het gebruik van alcohol. Ze stuurt de verkeerde verzorger naar huis en roept haar de volgende dag op het matje. Daarmee begint voor Cornella, destijds midden veertig, een nachtmerrie. De energieke alleenstaande moeder werkt vanaf haar eenentwintigste in de zorg. Ze heeft zich sterk gemaakt voor de oprichting van een ondernemingsraad en werd daar ook direct in gekozen. Sinds die tijd heeft ze een moeizame verhouding met de leiding van het huis. Na de vermeende alcoholnacht wordt Cornella geschorst, haar salaris stopgezet. Op weg naar huis is er maar één vraag die haar bezighoudt: ‘Hoe vertel ik het mijn zoon? Moet ik zeggen dat zijn moeder eruit is gevlogen, omdat ze tijdens de dienst heeft zitten zuipen?’
Hij verzamelt materiaal, bij voorkeur zaken die met seks, drugs of geweld van doen hebben
Vijf jaar later vertelt de detective een heel ander verhaal: hij heeft haar met opzet in de val gelokt. Mogelijk in opdracht van haar werkgever. Hij speelde de aardige invalkracht en moest voorafgaand aan de controle de alcohol op tafel zetten om Cornella wangedrag te kunnen aansmeren. De truc met de tequila moest ervoor zorgen dat ze ontslagen kon worden of minimaal uit de ondernemingsraad kon worden gezet.
Voor de detective zijn dit soort opdrachten in die tijd routine. Hij is een rotzak, dat was hij al op school. Hij verdient zijn brood met het compromitteren van anderen: steeds weer laat hij zich zogenaamd als stagiair of uitzendkracht een bedrijf binnenloodsen en misbruikt hij het vertrouwen van het personeel om hen te bespioneren. Hij verzamelt materiaal, bij voorkeur zaken die met seks, drugs of geweld van doen hebben; hij volgt zijn doelwit met een peilzender op diens auto en fotografeert hem stiekem op het werk. Soms lokt hij zijn slachtoffer in de val of construeert aantijgingen, zodat leidinggevenden ongewenste medewerkers kunnen ontslaan.
Ook voor het bejaardenhuis is de zaak explosief. Na de in scène gezette alcoholuitspatting staakte het de salarisbetaling aan verzorgster Cornella. De zaak zorgde in Bad Nauheim voor veel onrust, al vroeg werd vermoed dat de directie van het huis een infiltrant had ingezet. ‘We koesterden van begin af aan de verdenking dat er provocateurs in het spel waren,’ vertelt Cornella’s advocaat Stefan Schneider. De directrice wees dit als ‘volstrekt absurd’ van de hand. Maar documenten lijken haar ontkenning te weerleggen. Op 16 januari 2012, de dag van de bespreking in het Frankfurter hotel, stuurt het ‘consulting’-bedrijf waarvoor de detective werkt, een e-mail aan het privéaccount van de directrice met als onderwerp ‘infiltratie’. Het betreft ‘ons gesprek van vandaag in het Hilton Hotel Frankfurt’. Het conceptcontract voorziet in de inzet van maximaal vier personen voor het ‘inhoudelijke werk’, voorschot 30.000 euro, basishonorarium 4000 euro, uurtarief per detective 100 euro. Desgevraagd wil ook het bejaardenhuis niets zeggen.
Amerikaanse methoden
Methoden als deze werden al in 1993 door de Amerikaanse antiondernemingsraadactivist Martin J. Levitt beschreven in zijn boek Confessions of a Union Buster. Het gaat om een mengsel van ongefundeerde laatste waarschuwingen, ontslagaanzeggingen en eisen tot schadevergoeding, gerichte psychische terreur, vernedering door leidinggevenden en ook toen al de inzet van privédetectives. Zo worden ontslagbrieven en aanklachten vaak op een zaterdag of aan het begin van de vakantie bij werknemers thuisbezorgd, om op die manier psychologische druk op het hele gezin op te bouwen.
Ook in Duitsland zijn deze methoden binnengeslopen. Het verhaal van de detective leidt naar de achterkamertjes van het Duitse wirtschaftswunder, naar bedrijven waar eigenaars of managers ervan overtuigd zijn dat ze hun bedrijf moeten beschermen tegen de eigen werknemers. In hun optiek gebruiken leden van de ondernemingsraad hun onaantastbare status om het voor het bedrijf schadelijke gedrag van collega’s te dekken en stemming te maken tegen leidinggevenden.
Om werknemersvertegenwoordigers te kunnen ontslaan, moeten bedrijfsleiders hun een delict of een dienstvergrijp kunnen aanwrijven. Daarvoor zetten bedrijven dan spionnen, vallenzetters of provocateurs in. Moraal speelt geen rol. ‘Je zit tussen wolven,’ zegt de detective. ‘Er was geen enkele aarzeling; recht of onrecht deed er niet toe. Er waren alleen het doel en de middelen waarmee dat bereikt kon worden.’
Nadat het bejaardenhuis zijn medewerkster Ernestine Cornella via de alcoholtruc uit de ondernemingsraad had gezet, ontstond er ruzie binnen de raad. De werknemervertegenwoordigers moesten opnieuw worden gekozen. Cornella’s lijst verloor; een door het bedrijf gesteunde groep kreeg een meerderheid. Het bejaardenhuis zette hierop de gerechtelijke ontslagprocedure van Cornella stop. ‘Het eigenlijke doel was immers bereikt,’ zegt Cornella’s advocaat, ‘het ongemakkelijke ondernemingsraadslid had geen werkelijke invloed meer.’
Cornella werkt nog altijd bij het bejaardenhuis. ‘Ik concentreer me op de bewoners, doe alleen mijn werk,’ zegt ze. ‘Ik trek aan het eind van mijn dienst de deur achter me dicht, verwijder de messen uit mijn rug en ga naar huis.’
De detective heeft zich uit de branche teruggetrokken. Zijn geweten plaagde hem, met Naujoks is hij gebrouilleerd geraakt. Het was een afmattend leven dat hij alleen met alcohol en drugs de baas kon. ‘Het constant doen of je een ander bent, vergt heel veel van je.’ Destijds in het bejaardenhuis ervoer hij het als een bewijs van ‘logistiek meesterschap’ dat hij de vermeend drinkende medewerkster en de controlerende directrice op het juiste moment met elkaar confronteerde. ‘Tegenwoordig,’ zegt hij, ‘schaam ik me ervoor’.
Auteurs: N. Richter, A. Kempmann, J. Klofta, R. Pinkert en U. Ritzer
Süddeutsche Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 445.000
Opgericht in 1945. De intellectuele, liberale krant van links Duitsland. Samen met de FAZ een van de belangrijkste dagbladen van het land. De SZ staat bekend om de drie-eenheid: tolerantie, onafhankelijkheid en waakzaamheid.