Om de week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Hongkong. Twee weken voor de verkiezingen woedde er een enorme en dodelijke brand in het Wang Fuk Court-complex. Hoe ziet de nasleep van de ramp eruit en hoe beïnvloedt deze de sterke greep van Beijing?
Wat is er gebeurd?
De brand verwoestte op 26 november binnen een mum van tijd zeven van de acht torens in het Wang Fuk Court-complex, gelegen in de noordelijke wijk Tai Po. Het vuur woedde meer dan 43 uur lang en verwoestte zo’n tweeduizend appartementen. Er vielen minstens 159 doden; het jongste slachtoffer was slechts één jaar oud, het oudste zevenennegentig, schrijft de onafhankelijke nieuwssite Hong Kong Free Press. Er worden nog tientallen mensen vermist.
De Hongkongse regeringsleider John Lee erkende tijdens een persconferentie dat het toezicht op de bouwsector tekortschoot. De brand wordt deels toegeschreven aan de bouwmaterialen die aanwezig waren wegens een grootschalige renovatie. Er stonden bamboesteigers, omhuld met netten, om de torens heen en sommige ramen waren afgedekt met piepschuimplaten. Lee beloofde een onafhankelijk onderzoek uit te laten voeren en de resultaten openbaar te maken. Hij waarschuwde tevens dat hij iedereen zou vervolgen die de tragedie voor politieke doeleinden probeert te ‘exploiteren’ om haat tegen de overheid aan te wakkeren, aldus de Japanse krant Nikkei Asia.
Berichten dat corruptie of falend toezicht een rol hebben gespeeld bij de brand wekken woede op in de plaatselijke gemeenschap. De autoriteiten hebben wel al dertien mensen gearresteerd op verdenking van doodslag, waaronder de directeuren van een bouwbedrijf dat toezicht hield op de renovaties aan de Wang Fuk-gebouwen. ‘Maar het valt nog te bezien in hoeverre deze tragedie een gebrekkig systeem aan het licht brengt dat wordt gedomineerd door vastgoedmagnaten, vriendjespolitiek in de bouwsector en een bureaucratische maar ineffectieve overheid’, schrijft Antony Dapiran, auteur van twee boeken over de politiek en protesten in Hongkong, in The Guardian.
Minder dan twee weken later vonden er verkiezingen plaats voor de tweede Wetgevende Raad (LegCo). Sinds de hervorming van het kiesstelsel voorafgaand aan de verkiezingen van 2021 wordt slechts een klein aantal leden rechtstreeks door burgers gekozen. Alle kandidaten worden zorgvuldig gescreend op hun patriottisme en loyaliteit aan Beijing.
‘Nieuwe, jongere gezichten hebben bijna de helft van de negentig zetels in de tweede Wetgevende Raad van Hongkong veroverd’, schreef de South China Morning Post de dag na de verkiezingen. De krant citeerde het Bureau voor Hongkong Zaken, een administratief orgaan van het Centraal Comité van de Chinese Communistische Partij, over ‘het succes van de verkiezingen’ en beaamde ook dat de ‘hoge opkomst’ een belangrijke stap vormt in de ontwikkeling van een ‘hoogwaardige democratie’.
In werkelijkheid was er geen sprake van een hoge opkomst, stelt Courrier International. Minder dan een op de drie geregistreerde Hongkongse kiezers bracht zijn stem uit. De opkomst kwam niet boven de 31,9 procent uit – de laagste ooit. Volgens Ming Pao, een krant die nauwe banden heeft met Beijing, lag de stemonthouding het hoogst in het noordoostelijke kiesdistrict van de New Territories, waar de brand plaatsvond.
De lage opkomst hangt mogelijk samen met de profielen van de twee belangrijkste kandidaten: de een is een vertegenwoordiger van de Nieuwe Volkspartij, een opkomende partij die als conservatief en pro-Beijing wordt beschouwd. De ander is een kandidaat van de Alliantie voor de Verbetering van Hongkong, de belangrijkste partij in het parlement, die zichzelf eveneens omschrijft als conservatief en pro-Beijing.
Hoe reageren de autoriteiten op de ramp?
Bewoners eisten al snel na de brand een onafhankelijk onderzoek en officiële verantwoording. ‘Maar wat ze tot nu toe van hun leiders kregen, waren laster en intimidatie’, schrijft The New York Times.
Volgens lokale nieuwsberichten werd een universiteitsstudent aangehouden omdat hij een petitie had opgestart waarin werd opgeroepen tot een onafhankelijk onderzoek, en later weer vrijgelaten. De petitie was voor zijn arrestatie al tienduizend keer ondertekend. Ook een niet bij naam genoemde vrijwilliger en voormalig districtsraadslid Kenneth Cheung werden gearresteerd op verdenking van opruiing, aldus Al Jazeera. Afgelopen zaterdag werd een eenenzeventigjarige man aangehouden die op YouTube details over het veiligheidsonderzoek had gedeeld.
Antony Dapiran bevestigt de benarde situatie van de Hongkongers. ‘Het maatschappelijk middenveld van Hongkong worstelt met de reactie op dit recente collectieve trauma. De stad is in de afgelopen vijf jaar ingrijpend veranderd.’ In het verleden zouden prodemocratische wetgevers regeringsfunctionarissen aan de tand hebben gevoeld, maar in 2021 veranderde dat toen zevenenveertig prodemocratische politici die zich kandidaat wilden stellen voor de verkiezingen werden beschuldigd van subversieve activiteiten. Later werden ze gevangengezet.
Beijing heeft Hongkong na de protesten in 2019 een ‘nationaal veiligheidssysteem’ opgelegd. Hierdoor is alles wat ambtenaren als strijdig met de belangen van China of Hongkong beschouwen in feite strafbaar gesteld. En sinds de bloedige protesten op het Tiananmenplein in 1989 beschouwt de partij spontane burgeractiviteiten na rampen als een potentiële politieke bedreiging. ‘Voor Beijing is een ramp nooit alleen maar een ramp. Het is een potentiële crisis, een vonk die moet worden gedoofd voordat hij uitgroeit tot een vlammenzee’, aldus Dapiran.
Ook de internationale pers werd afgelopen week op het matje geroepen. De Chinese nationale veiligheidsdienst in Hongkong nodigde vertegenwoordigers van internationale media uit voor een ‘regelgevend gesprek’, omdat sommige kranten valse informatie zouden hebben verspreid en de regering zouden hebben belasterd in recente berichten over de dodelijke brand, schrijft Hong Kong Free Press. Journalisten van verschillende grote mediabedrijven die in de stad actief zijn, waaronder AP, The Financial Times, Bloomberg en The New York Times, werden bovendien gevraagd zich te melden door het Bureau voor de Bescherming van de Nationale Veiligheid (OSNS). ‘Sommige buitenlandse media hebben in hun berichtgeving over Hongkong de feiten genegeerd, valse informatie verspreid, de rampenbestrijding en de nasleep daarvan verdraaid en de regering in diskrediet gebracht, de verkiezingen voor de Wetgevende Raad aangevallen en sociale verdeeldheid en confrontaties uitgelokt’, aldus een verklaring van het OSNS die kort na de bijeenkomst online werd geplaatst.
Tijdens de vergadering, die volgens The Guardian bijgewoond werd door The New York Times en AFP, las een ambtenaar die zijn naam niet noemde een soortgelijke verklaring voor aan de vertegenwoordigers van de media. Hij gaf geen specifieke voorbeelden van berichtgeving waar de OSNS bezwaar tegen had en beantwoordde geen vragen. In de online verklaring werd journalisten verzocht ‘de wettelijke rode lijn niet te overschrijden’.
Welke bredere gevolgen heeft de brand?
Onder Hongkongers groeit de bezorgdheid dat de ramp door de regering wordt aangegrepen om traditionele bamboesteigers te vervangen door stalen varianten die worden geproduceerd op het vasteland. ‘Dit is niet alleen een kwestie van brandveiligheid. Bamboe wordt beschouwd als onderdeel van het culturele erfgoed van Hongkong. Kwesties rond de cultuur en identiteit staan al decennialang centraal in de politieke protestbewegingen in Hongkong, niet alleen in 2019’, schrijft Dapiran in het Britse dagblad.
Daarnaast wakkert de brand de sociale onrust in Hongkong rond betaalbare huisvesting aan. De torenhoge vastgoedprijzen betekenen dat veel mensen in dichtbevolkte hoogbouwappartementen wonen, waardoor dergelijke rampen veel mensenlevens kunnen kosten.
Mensenrechtenorganisaties wijzen na de brand op de steeds grotere inperkingen van de vrijheid van meningsuiting. ‘De brand in het Wang Fuk Court roept ernstige bezorgdheid op over de onderdrukking door de Chinese regering van wat ooit de vrije pers, de democratische wetgevende macht en het levendige maatschappelijk middenveld van Hongkong was, en over de gevolgen daarvan voor het toezicht op de regering en de veiligheid’, aldus Elaine Pearson, directeur Azië bij Human Rights Watch, in een verklaring aan Nikkei Asia. ‘Het is van cruciaal belang dat degenen die antwoorden eisen niet als criminelen worden behandeld.’
