Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Kenia, waar al wekenlang protesten plaatsvinden tegen de regering. Wat willen de demonstranten? En hoe heeft het politiegeweld bij de protesten zo uit de hand kunnen lopen?
Buiten de grenzen is exclusief voor abonnees. Heb je deze nieuwsbrief doorgestuurd gekregen en wil je blijven lezen? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf € 1,50 per maand – op 360 Magazine.
Wat was de aanleiding van de protesten?
‘De protesten zijn teruggekeerd in de straten van Kenia, nu het land de laatste fase bereikt van de slowmotionrevolutie die in Kenia al meer dan veertig jaar plaatsvindt. Uit woede over de arrogantie van de staat, corruptie en jarenlange verwaarlozing van hun behoeften, zoals nu blijkt uit de belastingvoorstellen, is een nieuwe generatie de strijd aangegaan’, schrijft de Keniaanse journalist Patrick Gathara op de website van Al Jazeera over de protesten die Kenia al wekenlang in hun greep houden.
De directe aanleiding voor de massale demonstraties was een reeks belastingverhogingen die de hoge staatsschuld van het Afrikaanse land omlaag moest brengen. ‘Kenia loopt volgens het Internationaal Monetair Fonds groot risico om in de schuldencrisis te raken, meer dan een derde van de inkomsten gaat op aan rentebetalingen’, schrijft The Guardian. Er werden heffingen voorgesteld op basisproducten zoals brood en suiker, belastingverhogingen op luiers, maandverband en mobiel betaalverkeer, en een belasting op auto’s. Veel jonge Kenianen, die al moeite hadden om rond te komen, spraken zich online uit tegen de wet.
Het verzet mondde op 18 juni uit in straatprotesten, die op sociale media werden georganiseerd onder de hashtag #RejectFinanceBill2024. Sindsdien zijn minstens 41 demonstranten gedood door de politie. Op 25 juni bestormden demonstranten zelfs het parlementsgebouw in Nairobi, waarbij ze ramen ingooiden en brandstichtten. President William Ruto kondigde op 26 juni tot ieders verrassing aan dat hij het wetsvoorstel niet zou ondertekenen. Een overwinning voor de demonstranten, maar de protesten gingen door en velen eisten zijn aftreden. Om de gemoederen tot bedaren te brengen, ontsloeg Ruto op 11 juli zijn volledige ministersploeg. Alleen buitenlandminister Musalia Mudavadi mocht aanblijven, bericht The New York Times. Maar het blijft onrustig in het Oost-Afrikaanse land.
‘De recente protesten in Kenia zijn een waarschuwing dat het Internationaal Monetair Fonds (IMF) faalt’, duidt het Keniaanse dagblad The Star. Tijdens de protesten hielden demonstranten borden omhoog waarop stond: ‘Kenia is niet de laboratoriumrat van het IMF’, meldt The Voice of America. Kenia heeft een binnenlandse en buitenlandse schuld van 80 miljard dollar. De schuld bedraagt 68 procent van het bbp, ruim boven het door de Wereldbank en het IMF aanbevolen maximum van 55 procent. De belastingverhogingen in Ruto’s impopulaire wetsvoorstel waren bedoeld om wanbetaling te voorkomen en kwamen na een akkoord tussen Kenia en het IMF over een uitgebreid hervormingspakket.
Andere oorzaken zijn het falen van de regerende klasse om de corruptie aan te pakken, de overheidsfinanciën op verantwoorde wijze te besteden en een economie te beheren die banen produceert en de levensstandaard van de jonge Keniaanse bevolking verbetert, aldus de Amerikaanse nieuwswebsite.
Maar om de protesten in Kenia echt te doorgronden moeten we volgens Patrick Gathara teruggaan in het verleden. Ondanks mooie beloften van democratische hervormingen door de politici uit de generatie van de ouders van de huidige demonstranten en uit de generatie van de onafhankelijkheid van Kenia in 1963, ontbreekt het de huidige generatie aan economische zekerheid en zeggenschap. ‘Hun ogen zijn strak op de toekomst gericht, niet op het verleden, en hun horizon is noodzakelijkerwijs veel breder’, schrijft Gathara op Al Jazeera.
‘De protesten gaan erom dat we nog steeds willen leven, dromen, bouwen en hopen als Kenianen’, schrijft journalist Kevin Mwachiro op The Elephant, verwijzend naar de vele jonge mensen in Kenia die niet naar het buitenland willen te hoeven emigreren – mochten ze daar de middelen en de mogelijkheden voor hebben – voor een kans op een betere toekomst. ‘Ze willen een betere toekomst en ze weten dat dit hun moment is.’
Wat is de omvang van het politiegeweld tijdens de protesten?
‘Eén activist werd meegenomen terwijl hij een bijeenkomst organiseerde waarop bloed werd gedoneerd voor gewonde demonstranten. Een ander vertelde dat hij werd meegenomen toen hij na middernacht thuis aan het werk was, terwijl zijn vrouw en drie kinderen sliepen. Een derde zei dat hij was geslagen en geblinddoekt voordat hij in de kofferbak van een auto werd gegooid.’ Zo opent The New York Times een artikel over het politiegeweld tijdens de protesten, waarbij 41 Kenianen werden gedood. ‘Ze zeiden allemaal dat ze de afgelopen twee weken in Kenia waren opgepakt door veiligheidstroepen van de overheid, nadat ze zich hadden uitgesproken tegen een omstreden wetsvoorstel om de belastingen in het door geldnood geplaagde Oost-Afrikaanse land te verhogen.’
Ten minste 32 mensen, waaronder activisten en gezondheidswerkers, zijn ontvoerd of willekeurig vastgehouden, volgens interviews van The New York Times met mensenrechtenwaarnemers en tientallen activisten, waaronder vijf die vertelden dat ze gevangen waren genomen. Sommigen spraken op voorwaarde van anonimiteit omdat ze vergelding vreesden. ‘Voor veel Kenianen doen de recente ontvoeringen denken aan het autoritaire bewind van Daniel arap Moi, wiens 24 jaar aan de macht, van 1978 tot 2002, werden getekend door corruptie, ontvoering van tegenstanders, marteling en buitengerechtelijke executies.’
President William Ruto lijkt vierkant achter het optreden van de politie te staan. Zo noemt hij de demonstranten ‘gevaarlijke criminelen’ en ‘verraders’. Hij heeft zelf het leger ingezet om de protesten neer te slaan. Over de verdwijningen zegt Ruto dat alle vermisten ‘in hechtenis zijn en dat de arrestanten die al verhoord zijn weer zijn vrijgelaten’. Toch zijn er nog steeds Kenianen die deelnamen aan de protesten vermist. Bij protesten vorig jaar zouden veiligheidsdiensten al verantwoordelijk zijn voor 136 buitengerechtelijke executies in Kenia. Velen van de slachtoffers stierven in politiehechtenis, schrijft de Amnesty International in een rapport.
‘Voor veel jonge Kenianen is de prijs van protesteren hoog’, schrijft The New York Times. Ten minste één activist, met wie de Amerikaanse krant sprak, vertelde dat ze seksueel misbruikt werd. ‘Anderen kregen te horen dat hen en hun familie iets zou worden aangedaan als ze zich publiekelijk zouden uitspreken over wat er was gebeurd. Ze werden allemaal ondervraagd over wie hun leider was en wie de antiregeringsprotesten financierde.’
Een andere activist met wie de Amerikaanse krant sprak, vertelde dat hij de opdracht kreeg om de namen van andere activisten te delen. Zijn ondervrager zou hebben gezegd: ‘Als je je wilt blijven uitspreken over dit wetsvoorstel en de regering, kun je het beste in het buitenland asiel aanvragen.’
Hoe komt Kenia aan zo’n grote staatsschuld?
‘Ondanks Kenia’s democratische instellingen, transparante verkiezingen, onafhankelijke rechtspraak, vrijheid van meningsuiting en een levendig maatschappelijk middenveld, ondermijnen de gekozen regeringen systematisch de sociale en economische eisen van de Keniaanse bevolking – niet zozeer omdat die regeringen het mandaat dat ze van de kiezers hebben gekregen willen negeren, maar omdat ze te maken hebben met financiële druk vanuit het buitenland die hen dwingt om prioriteit te geven aan de buitenlandse schuldendienst en de financiële behoeften van schuldeisers en buitenlandse investeerders’, schrijft econoom Fadhel Kaboub in The Guardian.
In 2019 gebruikte Kenia 19 procent van zijn exportinkomsten om de buitenlandse schuld af te lossen; nu is dat cijfer opgelopen tot bijna 50 procent, aldus Kaboub. Maar hoe komt het Oost-Afrikaanse land aan zo’n grote staatsschuld?
Volgens politiek analist Nanjala Nyabola is de Keniaanse staatsschuld de pan uitgerezen doordat de vorige regering, waar de huidige president deel van uitmaakte, tien jaar lang veel te veel geld had uitgegeven aan ‘onverstandige infrastructuurprojecten die veel meer kostten dan begroot, slecht werden uitgevoerd en achterliepen op schema’. Ook heeft Ruto zijn ministersploeg uitgebreid met vijftig zogenoemde chief administrative secretaries, een soort staatssecretarissen, en kregen zijn vrouw, de vrouw van de vicepresident en de vrouw van de kabinetssecretaris elk een eigen secretariaat met een budget, een kantoor en personeel.
‘Veel Keniaanse politici pronken regelmatig met hun rijkdom op sociale media, delen video’s op TikTok van dure auto’s en huizen, of geven obsceen grote donaties aan religieuze organisaties en goede doelen. Keniaanse wetgevers zijn de op een na best betaalde ter wereld in verhouding tot het bbp en zouden vanwege hun status vrijgesteld zijn van veel van de nieuwe belastingen. De begrotingswet werd omschreven als een bezuinigingsmaatregel, maar dit zijn geen bezuinigingen: dit is een greep uit het geld van de armen om de levensstijl van de rijken te ondersteunen’, schrijft Nyabola in The Guardian.
Econoom Kaboub wijst eerder naar het koloniale verleden om te de schuldenberg van Kenia te verklaren. ‘In feite is de buitenlandse schuldencrisis van Kenia het symptoom van neokoloniale structurele valkuilen, waaronder tekorten op het gebied van voedsel, energie en productie. Ten eerste zijn Kenia’s belangrijkste landbouwproducten voor de export thee, snijbloemen en koffie (koloniale cash crops), terwijl de import bestaat uit kerngewassen zoals tarwe, rijst en maïs. Ten tweede importeert Kenia vooral geraffineerde olieproducten. En ten derde vereist het soort productie dat Kenia mocht hebben dat de machines, de brandstof om de fabrieken van energie te voorzien, de tussenliggende onderdelen die door goedkope arbeidskrachten worden geassembleerd en zelfs de verpakking worden geïmporteerd. Als gevolg daarvan heeft de Keniaanse export een lage toegevoegde waarde, terwijl de import een hoge toegevoegde waarde heeft. Daarom zit Kenia vast aan de onderkant van de mondiale waardeketen, net als de rest van het Zuiden.’
Kaboub stelt dan ook: ‘Het is tijd om een einde te maken aan de schuldenhoudgreep en de Keniaanse economie te dekoloniseren.’ Maar in plaats daarvan, schrijft Kaboub, probeert Ruto aan de eisen van het IMF te voldoen om de rentetarieven omlaag te krijgen. ‘Ruto heeft ervoor gekozen om te luisteren naar beleidsadvies van instellingen uit het mondiale Noorden in plaats van Keniaanse en pan-Afrikaanse onafhankelijke experts, denktanks en maatschappelijke organisaties.’
