Onlangs overleed de Japanse kunstenares Takako Saito. Ze bevroeg met haar avantgardistische werk fundamentele aannames over waarneming.
In een kunstwereld die lange tijd gedomineerd werd door het viseuele, zette de Japanse kunstenares Takako Saito (1929-2025) onze fundamentele annames over waarneming radicaal op hun kop. Saito is dochter van een Japanse grootgrondbezitter, studeerde psychologie en nam deel aan de Sāzo Biiku undo-beweging, voor kunstonderwijs. Kunstenaar en landgenoot Ay-O introduceerde haar in de avant-gardekringen van Tokio, en later in New York.
Daar introduceerde oprichtend lid en coördinator George Maciunas haar bij de Fluxusgroep, een internationale gemeenschap van kunstenaars, architecten, componisten en ontwerpers met wie ze dezelfde vrije geest deelde. Saito begon (onder andere) met eindeloze variaties op het schaakspel.
Ze verving de traditionele houten stukken door identieke transparante flesjes gevuld met verschillende kruiden. Witte pionnen werden kaneel, zwarte lopers komijn, de zwarte koning duivelsdreksaus. Om te kunnen spelen, moet de deelnemer eerst twaalf verschillende geuren memoriseren. Ze verzegelde dozen die verschillende geluiden maken, gebruikte gewichten als pionnen, transponeerde het vlakke schaakbord naar spiralen, trappen en zelfs een bord van slechts 1 vierkant breed maar 64 vierkanten lang.
De democratiserende impuls – ze wilde dat iedereen deelnemer kon zijn – werd de kern van haar werk. Waar schaak traditioneel een cerebraal spel is, dwong Saito spelers hun zintuigen in te zetten.
De meer dan honderd schaakgerelateerde werken zijn volgens kenners ‘de meest diepgaande verkenning van de relatie tussen schaak en kunst sinds Marcel Duchamp’, die het spel vierde als ‘doelloos en puur’ intellectueel vermaak. Saito’s rijke erfenis strekt zich uit tot het MoMA, British Museum en Centre Pompidou en herinnert ons eraan dat kunst de meest radicale vorm van vrijheid kan zijn.
