In een kunstwereld die lange tijd gedomineerd werd door het viseuele, zette de Japanse kunstenares Takako Saito (1929-2025) onze fundamentele annames over waarneming radicaal op hun kop. Saito is dochter van een Japanse grootgrondbezitter, studeerde psychologie en nam deel aan de Sāzo Biiku undo-beweging, voor kunstonderwijs. Kunstenaar en landgenoot Ay-O introduceerde haar in de avant-gardekringen van Tokio, en later in New York.
Daar introduceerde oprichtend lid en coördinator George Maciunas haar bij de Fluxusgroep, een internationale gemeenschap van kunstenaars, architecten, componisten en ontwerpers met wie ze dezelfde vrije geest deelde. Saito begon (onder andere) met eindeloze variaties op het schaakspel.
Ze verving de traditionele houten stukken door identieke transparante flesjes gevuld met verschillende kruiden. Witte pionnen werden kaneel, zwarte lopers komijn, de zwarte koning duivelsdreksaus. Om te kunnen spelen, moet de deelnemer eerst twaalf verschillende geuren memoriseren. Ze verzegelde dozen die verschillende geluiden maken, gebruikte gewichten als pionnen, transponeerde het vlakke schaakbord naar spiralen, trappen en zelfs een bord van slechts 1 vierkant breed maar 64 vierkanten lang.
De democratiserende impuls – ze wilde dat iedereen deelnemer kon zijn – werd de kern van haar werk. Waar schaak traditioneel een cerebraal spel is, dwong Saito spelers hun zintuigen in te zetten.
De meer dan honderd schaakgerelateerde werken zijn volgens kenners ‘de meest diepgaande verkenning van de relatie tussen schaak en kunst sinds Marcel Duchamp’, die het spel vierde als ‘doelloos en puur’ intellectueel vermaak. Saito’s rijke erfenis strekt zich uit tot het MoMA, British Museum en Centre Pompidou en herinnert ons eraan dat kunst de meest radicale vorm van vrijheid kan zijn.
Het Algemene Directoraat voor Lichamelijke Opvoeding en Sport van de taliban heeft in heel Afghanistan een voorlopig schaakverbod ingevoerd. Volgens hun woordvoerder is de beslissing genomen uit bezorgdheid over het leiderschap van de schaakbond en gebaseerd op ‘sharia-gerelateerde overwegingen’, aldus KabulNow. Afhankelijk van de uitkomst van een nieuwe evaluatie zou het spel later weer toegestaan kunnen worden. De taliban hebben niet verduidelijkt welke aspecten van het schaken ze religieus verwerpelijk vinden.
De taliban hebben niet verduidelijkt welke aspecten van het schaken ze religieus verwerpelijk vinden
Het verbod staat niet op zichzelf. De taliban hebben systematisch beperkingen opgelegd aan activiteiten die ze onverenigbaar vinden met hun interpretatie van de islamitische wet. Zo hebben ze ook mixed martial arts (MMA) verboden, een sport die volgens het regime ‘buitensporig gewelddadig’ is en in strijd met de sharia.
Mexico klaagt Google aan om naamswijziging
Mexico heeft een rechtszaak aangespannen tegen Google omdat het op Maps de naam van de Golf van Mexico heeft veranderd in Golf van Amerika. Dat schrijft El País. Het Hooggerechtshof in Mexico-Stad heeft Google opgedragen de naam van de Golf van Mexico op zijn platforms onmiddellijk te corrigeren.
Donald Trump had het technologiebedrijf onder druk gezet om de naam te veranderen van de golf waar de VS, Mexico en Cuba grondgebied delen. Google probeerde het alle partijen naar de zin te maken door de naamswijziging alleen zichtbaar te maken voor gebruikers in de VS. Maar Mexico was het niet eens met deze nuancering en beschouwde dit als een inbreuk op zijn soevereiniteit.
‘Google mag niet zomaar de hele Golf hernoemen, want dat is een internationale bevoegdheid’
Mexico betoogt dat Trump het recht heeft om zijn grondgebied te hernoemen, maar dat de naamsverandering in het geval van de Golf alleen van toepassing kan zijn op het continentale plat van de VS dat binnen 22 kilometer van de kust ligt, niet op het deel waar het grondgebied van Mexico en Cuba begint. ‘Google mag niet zomaar de hele Golf hernoemen, want dat is een internationale bevoegdheid. Google kan alleen dat deel hernoemen dat bij het grondgebied van de VS hoort, maar het moet de naam Golf van Mexico geven aan het territoriale deel dat bij Mexico en Cuba hoort,’ aldus de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum.
Rokken omhoog in Manchester
Performance-veteraan Marina Abramović keert terug naar haar Slavische origine met wat zij haar ‘meest gewaagde werk ooit’ noemt: Balkan Erotic Epic. Aviva Studios in Manchester krijgt de primeur. Dit najaar presenteert de Servische kunstenaar daar een vervolg op de eerder uitgevoerde installatie, maar nu met 70 performers in 13 scènes.
De voorstelling put uit eeuwenoude tradities waarbij vrouwen hun rokken naar de hemel optilden om de goden te beïnvloeden
De voorstelling put uit eeuwenoude tradities waarbij vrouwen hun rokken naar de hemel optilden om de goden te beïnvloeden, of naakt over de aarde rolden om vruchtbaarheid op te roepen, ‘essentiële spirituele handelingen die we ten onrechte hebben getaboeïseerd’. In Massaging the Breast voeren vrouwelijke performers symbolische gebaren uit die bedoeld zijn om de aarde op begraafplaatsen ‘te doen ontwaken’.
Red de axolotl
De axolotl, een huiselijke watersalamander met een cartooneske glimlach en het vermogen om verloren lichaamsdelen te regenereren, is een wereldwijd fenomeen geworden, aldus The Wall Street Journal. Hij verscheen als personage in Minecraft, Fortnite en Pokémon en zijn imago wordt gebruikt om bier, T-shirts en videogames te verkopen.
De axolotl is echter nauwelijks meer te vinden in zijn natuurlijke habitat in Xochimilco, Mexico. Bij het laatste grote onderzoek naar axolotls in Xochimilco in 2014 waren er slechts vijfendertig axolotls per vierkante kilometer. In 1998 waren dat er nog zesduizend.
Mexico heeft een Nationale Axolotl-dag ingevoerd en het dier prijkt op het Mexicaanse 50-pesobiljet
Wetenschappers en activisten bundelen hun krachten om de axolotl van uitsterving te redden. De Nationale Autonome Universiteit van Mexico organiseert de campagne ‘Adopteer de axolotl’. Voor 30 dollar kun je een maand lang virtueel een axolotl adopteren en krijg je een adoptiecertificaat en live updates over zijn gezondheid. Mexico heeft een Nationale Axolotl-dag ingevoerd en het dier prijkt op het Mexicaanse 50-pesobiljet.
Rusland is voorlopig niet door zijn soldaten heen
Russische troepen slaagden er in april in ongeveer 68 vierkante kilometer van Oekraïne te veroveren, ten koste van 4800 voertuigen en meer dan 36.600 doden en gewonden. Dat beweert een statisticus die vooral gegevens verzamelt van officiële Oekraïense bronnen. In dezelfde maand waren de Oekraïense verliezen ‘minimaal’, concludeert analist Konrad Muzyka van Rochan Consulting in Polen, geciteerd door Forbes.
Van het totale Oekraïense grondgebied is 19 procent onder Russische bezetting. Met het huidige tempo en slachtofferaantal zouden de Russen de rest van Oekraïne pas in het jaar 2256 veroveren ten koste van 101 miljoen slachtoffers. De huidige bevolking van Rusland bedraagt 144 miljoen.
Het Kremlin rust zijn troepen uit met duizenden civiele voertuigen, waaronder scooters, auto’s en zelfs minstens één bus
Bizar genoeg hebben de duizelingwekkende verliezen aan mensen en uitrusting het Russische leger in Oekraïne nog niet lamgelegd. Het Kremlin rust zijn troepen uit met duizenden civiele voertuigen, waaronder scooters, compacte auto’s en zelfs minstens één bus. Ondertussen rekruteert het 30.000 troepen per maand, vertelt generaal Christopher Cavoli, commandant van de Amerikaanse strijdkrachten in Europa. Omdat veel gewonden uiteindelijk terugkeren naar de frontlinie, rekruteren de Russische strijdkrachten elke maand meer mensen dan ze verliezen.
Als gevolg hiervan groeit de Russische troepenmacht in Oekraïne zelfs. Er zijn nu maar liefst 600.000 manschappen, ‘het hoogste niveau in de loop van de oorlog en bijna twee keer zo veel als de aanvankelijke invasiemacht’ in februari 2022, aldus Cavoli.
Dat het Kremlin erin geslaagd is zijn wervingscampagne vol te houden en zelfs uit te breiden, heeft met twee dingen te maken: geld en moreel. Recordaantallen rekruten worden ‘aangedreven door hoge inschrijfbonussen en de speculatie dat de oorlog snel voorbij zal zijn’, legt Janis Kluge uit, interim-hoofd van de afdeling Oost-Europa en Eurazië aan het Duitse Instituut voor Internationale en Veiligheidszaken.
Lezen voor strafvermindering
De vrouwengevangenis Talavera Bruce in Rio de Janeiro bevat een leeszaal waar gevangenen boeken kunnen lenen om te lezen in hun cel. De collectie van zeshonderd boeken – bijna allemaal gedoneerd – omvat Braziliaanse en buitenlandse literatuur, poëzie, stripverhalen en kinderboeken. Sinds 2012 kunnen gevangenen met elk boek dat ze lezen en waarover ze een opstel schrijven, hun straf met vier dagen verminderen, aldus Courrier International.
Er is echter een probleem: 30,4 procent van alle Braziliaanse gevangenissen heeft geen bibliotheek
Er is echter een probleem: 30,4 procent van alle Braziliaanse gevangenissen heeft geen bibliotheek. Bovendien geldt voor 53 procent van de Braziliaanse gevangenen dat ze analfabeet zijn of de middelbare school niet hebben afgemaakt. Met zijn ‘plan voor een eerlijke straf’ wil president Lula alle gevangenissen uitrusten met scholen en ervoor zorgen dat 60 procent van alle gevangenen tegen 2027 toegang heeft tot het systeem ‘Lezen voor strafvermindering’.
Het verbod zal mogelijk later weer opgeheven worden
Het Algemene Directoraat voor Lichamelijke Opvoeding en Sport van de taliban heeft in heel Afghanistan een voorlopig schaakverbod ingevoerd, schrijft KabulNow. Volgens hun woordvoerder is de beslissing genomen uit bezorgdheid over het leiderschap van de schaakbond en gebaseerd op ‘sharia-gerelateerde overwegingen’. Afhankelijk van de uitkomst van een nieuwe evaluatie zou het spel later weer toegestaan kunnen worden. De taliban hebben niet verduidelijkt welke aspecten van het schaken zij religieus verwerpelijk vinden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Dit verbod staat niet op zichzelf. De taliban hebben systematisch beperkingen opgelegd aan activiteiten die ze onverenigbaar vinden met hun interpretatie van de islamitische wet. Zo hebben ze ook mixed martial arts (MMA) verboden, een sport die volgens het regime ‘buitensporig gewelddadig’ en in strijd met de sharia is.
Hoezeer de computer het schaakspel heeft veranderd, bleek onlangs toen wereldkampioen Magnus Carlson zijn tegenstander Hans Niemann van vals spel beschuldigde. ‘Schakers moeten zich tegenwoordig ook bezighouden met trucjes, misleiding en andere psychologische spelletjes.’
Het was alsof de absolute underdog het beste team van de NBA uitschakelde. Begin september, bij het Sinquefield Cup-schaaktoernooi in St. Louis, versloeg de Amerikaanse tiener Hans Niemann wereldkampioen Magnus Carlsen. Daarmee doorbrak hij de ongeslagen reeks van drieënvijftig wedstrijden van misschien wel de beste speler aller tijden. Echte ophef ontstond echter pas de dag erna, toen Carlsen in een cryptische tweet aankondigde dat hij zich terugtrok en een video bijvoegde met de woorden ‘Als ik mijn zegje zou doen, zou ik grote problemen krijgen’. De schaakkoning leek zijn tegenstander op impliciete wijze van valsspelen te beschuldigen. De schaakwereld explodeerde.
In de dagen daarop werd Niemann door een aantal van de grootste spelers in de schaakwereld aangevallen, terwijl anderen hem juist meteen verdedigden. Niemann heeft onlangs toegegeven dat hij in het verleden minstens twee keer heeft valsgespeeld bij online schaakpartijen, één keer toen hij twaalf en één keer toen hij zestien jaar oud was. Deze vroegere overtredingen en het feit dat hij in interviews na wedstrijden gebrekkige schaakanalyses zou geven, droegen bij aan een groeiend wantrouwen. Op Twitch en Twitter speculeerden spelers en fans over mogelijke manieren om vals te spelen: zo zou Niemann via trillingen geheime boodschappen hebben ontvangen, die ofwel uit elektronische inzetstukken in zijn schoenen ofwel uit op afstand bediende anale kralen kwamen. Er is geen concreet bewijs voor vals spel gevonden. Bovendien ontkende de negentienjarige grootmeester in St. Louis de beschuldigingen stellig en bezwoer hij een interviewer dat hij bij een liveschaakwedstrijd nooit had vals gespeeld en van zijn vroegere fouten had geleerd.
[Schaakwebsite Chess.com publiceerde op 4 oktober een uitgebreid onderzoek, waarin het stelde dat Niemann in meer honderd online schaakwedstrijden heeft valsgespeeld, bericht The Guardian.]
Schaakmachines hebben een andere invulling gegeven aan creativiteit binnen het schaken
Los van wat er nu echt is gebeurd, staat vast dat het voor Niemann, of wie dan ook, niet moeilijk is om anno 2022 vals te spelen met schaken. In de afgelopen vijftien jaar zijn algemeen verkrijgbare AI-softwarepakketten, ook wel bekend als ‘chess engines’ ofwel schaakmachines, zo ver ontwikkeld dat ze gemakkelijk de beste schakers ter wereld verslaan. Het enige wat een valsspeler dus nog hoeft te doen om zich van de winst te verzekeren, is een manier vinden om het advies van een machine doorgestuurd te krijgen. Maar dat is niet de enige manier waarop computers de afgelopen jaren de vijftienhonderd jaar oude sport hebben veranderd. Menselijke spelers, zowel beginners als grootmeesters, putten tegenwoordig inspiratie uit de output van schaakprogramma’s, en trainen zichzelf door computerzetten te onthouden. Met andere woorden: schaakmachines hebben een andere invulling gegeven aan creativiteit binnen het schaken, waardoor het voor topspelers niet meer genoeg is om simpelweg het sterkst te spelen. Ze moeten zich ook bezighouden met trucjes, misleiding en andere psychologische spelletjes. In die zin laat het recente schandaal alleen maar zien hoe ook de duistere kant van het schaken langzaamaan is veranderd.
Griekse tragedie
Voor de meeste mensen werd vijfentwintig jaar geleden duidelijk dat computers het schaakspel zouden overnemen: toen versloeg IBM-supercomputer Deep Blue wereldkampioen Garry Kasparov. In de media werd de wedstrijd destijds een ‘Griekse tragedie’ genoemd, waarin een kunstmatige ‘hand van God’ de mensheid had verpletterd. Toch vormde 1997, ondanks de culturele impact van het moment, niet echt een keerpunt in het schaken. Deep Blue, een ruim 1350 kilo wegende supercomputer, de enige in zijn soort, kon an sich niets wezenlijks aan het spel veranderen. Zijn genialiteit leek af te hangen van een toen nog onvoorstelbare rekenkracht en van de grootmeesters die hadden geadviseerd bij zijn ontwikkeling. Naar aanleiding van die adviezen beschuldigde Kasparov IBM er na zijn verlies van vals te hebben gespeeld door van menselijke hulp gebruik te hebben gemaakt. Die dynamiek is inmiddels omgedraaid bij beschuldigingen van vals spel.
Tegen het midden van de jaren nul werden de algoritmes van schaakmachines door verbeteringen in de software en commerciële hardware toegankelijker; in 2006 versloeg een machine op een standaarddesktopcomputer de toenmalige wereldkampioen Vladimir Kramnik. Spelers maakten al langer gebruik van schaakmachines om individuele tactieken te evalueren. Maar het verlies van Kramnik luidde een nieuw tijdperk in: de invloed van de schaakcomputer was een feit. Vanaf dat moment gebruikten zelfs topschakers software om hun eigen strategieën mee te evalueren, vertelt Matthew Sadler, een grootmeester die meerdere boeken over schaakmachines heeft geschreven.
Veel topschakers hebben de agressievere stijl van de nieuwe schaakmachines overgenomen
Toen schaakmachines gemeengoed werden, veranderde het spel. Voor schakers op hoog niveau was uit het hoofd leren altijd al essentieel, maar ‘de hoeveelheid dingen die je moet voorbereiden, de hoeveelheid dingen die je moet onthouden, is nu echt geëxplodeerd’, aldus Sadler. Computers kunnen mogelijke schaakzetten veel nauwkeuriger en sneller berekenen dan mensen, waardoor er nu veel meer data is die überhaupt kan worden bestudeerd. Wat ooit magisch leek, werd berekenbaar; waar men ooit nog op intuïtie kon vertrouwen, werd het nu noodzakelijk om veel meer uit het hoofd te leren en om met een machine te oefenen. Schaken, dat ooit een poëtisch en filosofisch spel was, begon steeds meer te lijken op een spellingswedstrijd: de voorbereiding en het aantal geïnvesteerde uren maken het verschil. ‘Vroeger ging het erom je geest creatief in te zetten en strategische problemen met unieke en ingewikkelde oplossingen uit te werken’, schrijft grootmeester Wesley So, de vijfde beste speler ter wereld, in een e-mail. ‘Het was toen geen test om te kijken wie er het beste uit zijn hoofd kan leren.’
Toen computers eenmaal structureel grootmeesters gingen verslaan, werd valsspelen via een computer een serieus gevaar, aldus Emil Sutovsky, directeur van de Internationale Schaakfederatie. De federatie voerde in 2008 haar eerste maatregelen tegen valsspel in.
In tegenstelling tot dammen is schaken niet ‘uitgespeeld’. Het is niet zo dat er voor elke positie een perfecte reeks zetten is uitgedacht; er zijn meer schaakpartijen mogelijk dan er atomen in het waarneembare universum zijn. Sadler gelooft dat ‘menselijke feilbaarheid’ – het feit dat we geen machines zijn – het schaken spannend hield: mensen vergaten soms de analyse die ze vóór de partij hadden opgesteld, konden de strategie van hun tegenstander niet voorspellen, en belandden in posities waarop ze zich niet hadden voorbereid. In deze fase waren schaakmachines erg goed in de verdediging, maar hadden ze volgens Sutovsky ook nog zwakke punten: zo konden ze slecht bepalen wat voor voordeel het offer van een stuk op de lange termijn kon opleveren.
Carlsen zei dat hij ‘geïnspireerd’ werd toen hij AlphaZero voor het eerst zag spelen
Maar dat alles veranderde op 5 december 2017, toen AI-onderzoekers van Alphabet AlphaZero aankondigden, een nieuw algoritme dat de beste bestaande schaakmachines versloeg na slechts vier uur lang partijen tegen zichzelf te hebben gespeeld. AlphaZero maakte gebruik van een neuraal netwerk: een vorm van kunstmatige intelligentie die het menselijk brein nabootst en een machine in zekere zin zelf laat leren. Andere schaakmachines namen deze nieuwe technologie snel over en luidden zo het huidige tijdperk in, waarin de computer totale superioriteit geniet.
In het eerste tijdperk van de schaakmachine ontwikkelden spelers aanvalsstrategieën, die ze vervolgens verfijnden door tegen een machine te spelen. AlphaZero verpletterde deze vroegere machines door ‘extreem agressief te schaken’, aldus Sadler. De hedendaagse machines die via een neuraal netwerk functioneren, offeren gemakkelijk stukken op. Daarnaast hebben ze een sterk inzicht wat openingen, positiestructuur en langetermijnstrategie betreft. ‘Het begon wat meer op een menselijke manier van spelen te lijken,’ zegt Sutovsky over deze ontwikkeling. Misschien zelfs wel bovenmenselijk, vervolgt hij: de nieuwe schaakmachines leken inzicht te hebben in ‘directe tactische beslissingen, maar konden zich ook oriënteren op langetermijncompensatie voor materieel verlies.’
Nagenoeg onmogelijk
Wil je begrijpen hoe superieur schaakmachines zijn geworden, kijk dan eens naar het ‘Elo’-systeem dat ooit door een Hongaars-Amerikaanse natuurkundige is bedacht en dat wordt gebruikt om de relatieve kracht van spelers te vergelijken. De hoogste menselijke score ooit, die Carlsen in de afgelopen tien jaar tot tweemaal toe haalde, is 2882. De Elo-rating van DeepBlue was 2853. Schaakmachine Rybka was in 2007 de eerste die 3000 punten haalde. En Stockfish, vandaag de dag het sterkste programma, heeft volgens voorzichtige schattingen momenteel meer dan 3500 Elo-punten. Dat betekent dat Stockfish ongeveer 98 procent kans heeft om Carlsen in een wedstrijd te verslaan en, volgens één schatting, 2 procent kans op gelijkspel. (Een overwinning is voor Carlsen nagenoeg onmogelijk.)
Vroeger deden schaakmachines niets anders dan menselijke strategieën evalueren. Nu genereren de nieuwe, verbeterde versies – die, zoals Stockfish, gratis online te vinden zijn – verrassende ideeën en bepalen ze wat de ideale vorm van spelen is. Het gevolg daarvan is dat menselijke prestaties worden gemeten aan de hand van zogenaamde ‘centipawns’ (honderdsten van een pion), die aangeven in hoeverre men zou hebben verloren van de strategie van een computer. Tijdens de training kan een speler de software vragen om een aantal zetten voor te stellen voor een bepaalde situatie, en dan besluiten om in plaats van de eerste optie van de computer bijvoorbeeld de zesde te kiezen. Zo hoopt de speler een menselijke concurrent te kunnen verwarren die met soortgelijke algoritmen heeft geoefend. Of de speler selecteert een zet die is afgestemd op de zwakke punten van een bepaalde tegenstander. Veel topschakers hebben de agressievere stijl van de nieuwe schaakmachines overgenomen, en de algoritmen hebben veel tactieken populair gemaakt die menselijke spelers eerder hadden onderschat.
Veel schakers en coaches, waaronder Sutovsky en Sadler, zijn enthousiast over de komst van schaakcomputers die werken met een neuraal netwerk. Carlsen zei dat hij ‘geïnspireerd’ werd toen hij AlphaZero voor het eerst zag spelen. Computers hebben het voor amateurs gemakkelijker gemaakt om beter te worden, terwijl ze voor experts nieuwe dimensies van het spel blootleggen. Zo bezien hebben schaakmachines de creativiteit niet uitgeschakeld, maar eerder opnieuw vormgegeven.
Mechanische bots
Maar als computers de gouden standaard van het spel bepalen, en topspelers alleen nog maar kunnen proberen machines te evenaren, is het niet duidelijk wat mensen precies toevoegen. ‘Doordat er tegenwoordig overheersend gebruik wordt gemaakt van machines,’ zegt grootmeester So, ‘worden we aangemoedigd om alle creatieve gedachten uit te roeien en te spelen als mechanische bots. Het is zo saai. Zo beneden onze stand.’ En als topspelers geen kans maken tegen machines en in plaats daarvan alleen nog maar subtiele, onverwachte of suboptimale zetten doen en rekenen op de ‘menselijke feilbaarheid’ van hun tegenstander om te winnen, dan lijkt het moderne schaken steeds meer op een spelletje psychologische oorlogsvoering. Niet zozeer een spellingswedstrijd dus, maar eerder een potje poker.
In die context zijn schandalen over vermeend valsspelen niets minder dan een natuurlijke stap binnen de evolutie van het schaken. De pokerwereld wordt immers al jaren geteisterd door beschuldigingen van vals spel, waaronder gevallen van spelers die ervan worden beschuldigd hulp te krijgen van kunstmatige intelligentie. Als de hoogste vorm van creativiteit enige sluwheid vereist – zoals bij poker altijd al het geval is geweest –, dan lijkt het overtreden van de regels niet meer dan logisch.
Al slooft wereldkampioen Magnus Carlsen zich nog zo uit, van de computer wint hij niet meer. Zo verdwijnt de schoonheid van het spel, vindt Aleksej Polikovski.
Het tweetal zit dagenlang tegenover elkaar in een glazen aquarium, alleen gescheiden door een schaakbord. De entourage is supersimpel gehouden. Een digitale klok om de duur van de partijen te meten. Witte velletjes op een zwart klembord om de zetten te noteren. Blauwachtige flessen Isklar-mineraalwater op een bijzettafel. Dat is alles, meer is er niet in het aquarium waar deze twee mannen een maand hebben gespeeld – en hun best hebben gedaan om elkaar nooit in de ogen te kijken.
De eerste werd grootmeester op zijn twaalfde, de tweede op zijn dertiende. Ze zijn allebei geboren in 1990, hebben in dezelfde toernooien gespeeld en hetzelfde leven van beroepsschaker geleid. Bij schaken komt alles aan op zelfbeheersing: je toont nooit je emoties, anders dan bij boksen of voetballen. Toch waren hun reacties verschillend. Zelfs op moeilijke momenten bleef Sergej Karjakin onverstoorbaar glimlachen. Magnus Carlsen balde werktuiglijk zijn vuisten als hij in moeilijkheden was. Zo identiek en zo verschillend zaten ze tegenover elkaar tijdens de finale van het wereldkampioenschap schaken in november 2016, terwijl onder de tafel hun luxueuze mocassins van soepel zwart leer glansden.
Eeuwenlang onveranderd
Het schaakspel zoals het bedreven werd door Richelieu en door Leo Tolstoj, maar ook door Karel de Grote en Napoleon, is eeuwenlang onveranderd gebleven. Op duizenden kilometers van elkaar hebben de laatsten een aanvallend spel gespeeld en hun neus opgehaald voor de rokade (waarbij de koning en een van de torens tegelijkertijd worden verplaatst), die ze als laf beschouwden. Maar alles is de afgelopen decennia veranderd, om te beginnen het imago van het spel.
In 1951 betwistten Michail Botvinnik en David Bronstein elkaar het wereldkampioenschap in de Tsjaikovskizaal in Moskou; in 1984 speelden Anatoli Karpov en Garri Kasparov hun beroemde partij in de Zuilenzaal in dezelfde stad. In beide gevallen zat het publiek zwijgend in de orkestbak, maar het durfde wel adem te halen, te kuchen en zelfs te bewegen.
Dergelijke verstoringen wekten de verontwaardiging van Bobby Fischer, de wereldkampioen van 1972, die meermaals om een afgesloten ruimte had gevraagd waar hij zijn geniale zetten in absolute stilte zou kunnen bedenken. Tegenwoordig zijn Carlsen en Karjakin als twee astronauten opgesloten in een doorzichtige capsule met airco; ze leven in een andere wereld, waar de gedachten zo intens zijn en tegelijkertijd zo kwetsbaar dat het geringste niesje of kuchje van een toeschouwer ze fataal wordt. Hun spel is zo ondoorzichtig, zo verzadigd van kennis en zo complex als gevolg van computeranalyse, dat het niets menselijks meer heeft. Zo zouden robots ook kunnen spelen, of mensen bij wie een processor is ingeplant.
Tijdens een WK-finale tegen Vladimir Kramnik had Veselin Topalov er heftig tegen geprotesteerd dat Kramnik naar de wc ging, omdat hij hem ervan verdacht dat hij daar op een computer zou gaan spieken. In het glazen aquarium van Carlsen en Karjakin zijn geen computers, en in de ontspanningsruimten evenmin. Ze zijn verboden tijdens de partij, die niet meer onderbroken mag worden, zoals vroeger wel het geval was, en aan het schaakbord moet eindigen zodat de posities niet aan een computeranalyse kunnen worden onderworpen. Vroeger waren teams van secondanten, bestaande uit de beste meesters, nachten lang bezig om in wolken sigarettenrook de posities op verschillende schaakborden tegelijk te analyseren, zodat de speler de partij de volgende ochtend dankzij de door hen bedachte zetten succesvol zou kunnen afronden.
Nu is deze praktijk ter ziele, door toedoen van de computer.
De schakers van vroeger waren titanen, en niet alleen aan het schaakbord. Het waren mannen met een ongeëvenaard karakter, op de toppen van hun intellectuele kunnen. Botvinnik was een denker in het schaakspel en in het leven, Tal een improvisator die pionnen wist te offeren, Spasski een vrij mens in een repressieve Sovjetwereld, die met zijn Franse pakken uitdrukking gaf aan zijn vrijheid en elegantie. De geniale Bobby Fischer werd een tragische figuur, verjaagd uit zijn land en de schaakwereld. Hij dreigde in de VS vervolgd te worden omdat hij in 1992 in voormalig Joegoslavië was gaan spelen, ondanks het Amerikaanse embargo; hij eindigde in de goot, achtervolgd door paranoia en een groeiend antisemitisme. Schaken was meer dan schaken alleen, het riep meer hartstocht op dan voetbal, de ambitie van mensen en staten was op haar hoogtepunt, zodat grote partijen zoals die tussen Fischer en Spasski, Karpov en Kortsjnoj en Karpov en Kasparov uitgroeiden tot universele historische gebeurtenissen.
Boatactiek
In vergelijking daarmee lijken Carlsen en Karjakin steriele figuren, die zich niet in het ware leven bewegen met al zijn beroering en kommer en kwel, maar in een geluiddicht aquarium. Zeker, soms verlaat Carlsen zijn aquarium, nu eens om naar het park te gaan met actrice Liv Tyler en een paar amateurs te verslaan tijdens een partijtje schaken, dan weer om modieuze kleren te showen op een catwalk. Maar deze uitstapjes leveren hem niet de persoonlijkheidscultus op die bij de spelers van vroeger hoorde. Carlsen en Karjakin dragen het logo van hun sponsor op hun gesoigneerde colbertje, een logo waarover Botvinnik verbijsterd zou zijn geweest en dat de lachlust van Spasski en het misprijzen van Fischer zou hebben gewekt. Maar wat wil je, de reclame is ook al doorgedrongen tot de pakken van de schakers.
Toch zijn Carlsen en Karjakin buitengewoon sterke spelers. Ze zien de geringste zwakte in de posities van de tegenstander en proberen die drie uur en dertig zetten lang meedogenloos uit te buiten. Ze bedrijven een schaakspel waarvan alle openingen uitvoerig zijn bestudeerd: onmogelijk om al aan het begin van het spel op voorsprong te komen, zoals vroeger nog weleens gebeurde. Je tijd nemen en je prooi langzaam inkapselen en verstikken als een boa, zo beschreef Carlsen een keer het plezier van het spel. Beiden kennen de twintig beste zetten voor welke opening dan ook, de kans dat zich voor de dertigste zet ook maar de geringste noviteit aandient is nihil. Ze hebben de Spaanse partij, een in de vijftiende eeuw ontwikkelde opening, zo uitgebreid bestudeerd dat die op een ontweid dier na een vivisectie lijkt. Ze hebben zo veel wetenschappelijke studie verricht naar de opening van Zukertort, dat de Duitser die haar honderdvijftig jaar geleden bedacht zijn idee niet terug zou kennen. Hun spel biedt geen enkele kans meer op fouten of lumineuze of vernieuwende ideeën.
We staan op de drempel van een toekomst waarin alles opnieuw anders zal worden. Intelligente auto’s rijden al over onze wegen, intelligente besturingssystemen regelen de temperatuur en vochtigheid in onze huizen, 3D-printers produceren vliegtuigonderdelen en medische protheses. Overal waar rekenen aan te pas komt zal de kunstmatige intelligentie aan het roer staan. In het schaken, dat gebaseerd is op de berekening en analyse van waarschijnlijkheden, heeft de kunstmatige intelligentie al een decennium geleden haar intrede gedaan, en Carlsen en Karjakin hebben dat aan den lijve ondervonden. Ze hebben verloren van computers.
Het duel tussen Carlsen en Karjakin was een tweedeklasseduel. De mensheid is voorgoed uit de eerste klasse gedegradeerd. In het aquarium waar de twee sympathieke jongemannen met een hallucinerende score van respectievelijk 2853 en 2772 punten in het ELO-klassement van de internationale schaakbond Fide tegenover elkaar plaatsnemen, zijn geen computers. Maar ze bestaan wel degelijk, de schaakcomputers Stockfish en Kommodo met hun zoemende metalen hersens, hun honderden processors en hun scores die de 3400 punten benaderen. Het neurale netwerk Giraffe heeft zich bij hen gevoegd, na in slechts drie dagen te hebben leren schaken en op de vierde dag door de Fide als internationaal grootmeester te zijn erkend. Twee schaakcomputers en hun vriendinnetje, de kunstmatige intelligentie, kijken met een minzame glimlach hoe de mensen spelen. Toe maar jongens, leef je maar uit, doe de computers maar na, leer maar van ze. Want op computers hebben Carlsen en Karjakin de grenzen van het berekenen leren verleggen, hebben ze een steriel en onfeilbaar spel leren spelen. Maar ze blijven mensen en daarom gebeurt het een héél, héél enkele keer dat ze zich vergissen.
Auteur: Aleksej Polikovski
Vertaler: Peter Bergsma
Novaya Gazeta
Rusland | tweewekelijks tijdschrift | 530.000
De ‘Nieuwe Krant’ is een onafhankelijk en liberaal georiënteerde krant, die bekendstaat om haar openlijke stellingname tegen de regering en pleiten voor een vreedzame oplossing op het conflict met Tsjetsjenië. Ook schroomt de krant niet om onderwerpen als maffia en corruptie aan de kaak te stellen. De bekendste journalist was Anna Politkovskaja, die in haar artikelen een politiefunctionaris van beschuldigde van misdaden tegen burgers, waarna ze dreigmails kreeg en in 2006 werd vermoord. Arnon Grunberg schrijft maandelijks een column voor Novaya Gazeta.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
