Dankzij een onwaarschijnlijke coalitie van stedelijke professionals en de inheemse bevolking werd Bernardo Arévalo van anticorruptiebeweging Semilla president van Guatemala. Het is een uniek experiment: hoe een democratie kan terugvechten tegen een maffiastaat.
De democratie kan wel een overwinning gebruiken. Overal ter wereld zijn staten overgenomen door sterke mannen die erop gebrand zijn zo veel mogelijk rijkdom te halen uit de samenlevingen die ze regeren. In Rusland, Venezuela, Myanmar en Angola hebben zwakke kiesstelsels de weg vrijgemaakt voor hypercorrupte autocratieën. En democraten hebben nog niet echt ontdekt hoe ze terug moeten vechten. Succesvolle methoden om van criminele regimes af te komen zijn hard nodig, maar worden steeds zeldzamer.
Om deze reden vraagt wat er nu in Guatemala gebeurt om aandacht. In de afgelopen zes maanden hebben de Guatemalteken een gedurfde poging gedaan om hun regering terug te halen. En tegen alle verwachtingen in zijn ze aan de winnende hand.
Guatemalteken noemen het het pacto de corruptos, of het ‘pact van de corrupten’
Niemand zag dit aankomen. Tot voor kort was Guatemala misschien wel een uitstekend voorbeeld van wat de Venezolaanse schrijver Moisés Naím een ‘maffiastaat’ noemt – een land dat wordt geleid door een crimineel syndicaat dat er vooral op uit is om zichzelf te verrijken. Guatemalteken noemen het het pacto de corruptos, of het ‘pact van de corrupten’. Een reeks criminele ondernemingen heeft de staat grondig gekoloniseerd en infiltreert niet alleen in de regering, maar ook in de rechtbanken, de verkiezingsautoriteiten en, wat cruciaal is, in het machtige kantoor van de openbare aanklager.
Wie zijn deze mensen precies? Het is verleidelijk om je voor te stellen dat het dezelfde kleine witte elite is die Guatemala al sinds de koloniale tijd controleert, maar dat klopt niet helemaal. Stel je in plaats daarvan het officierskorps voor dat de kleine witte elite tijdens de Koude Oorlog de macht gaf om de linkse opstanden in Guatemala neer te slaan.
Burgerlijke energie
Even een stapje terug in de tijd: van 1960 tot 1996 beleefde Guatemala een gruwelijke burgeroorlog, die 200.000 mensen het leven kostte. Soldaten, uitgerust en getraind met geld van de Amerikaanse belastingbetaler, schoten hele Mayadorpen overhoop en rechtvaardigden hun moorden met de kleine kans dat er rebellen geherbergd werden. Op het hoogtepunt van het geweld, van 1981 tot 1983, richtte het Guatemalteekse leger meer dan 600 bloedbaden aan.
Een waarheidscommissie schatte later dat van de groep slachtoffers die was gevonden en geïdentificeerd, 83 procent behoorde tot een van de vele Maya-volkeren in Guatemala. In slechts één klein K’iche’ Mayagebied in de regio Ixcán richtte het leger 77 afzonderlijke slachtingen aan. Een van de doelen was om de overlevenden te laten vluchten. En vluchten deden ze, vandaar dat 1,7 miljoen Amerikanen vandaag de dag van Guatemalteekse afkomst zijn.
Toen de oorlog eindigde, werd er door een nationale verzoeningswet een brede amnestie verleend voor zelfs de ergste misdaden. De nieuwe legerofficieren grepen snel naar de macht van de regering en gingen aan de slag met het verduisteren van alles wat ze konden. Alles was toegestaan, inclusief wegenbouwprojecten, contracten om medicijnen te leveren aan openbare ziekenhuizen en zelfs drugssmokkel: alles om geld te verdienen.
Het land was formeel een democratie, maar het pacto domineerde alle grote politieke partijen en ook de rechtbanken
Vanaf het begin hadden de gewone Guatemalteken een hekel aan dit systeem. Maar ze hadden weinig opties om het aan te vechten. Het land was formeel een democratie, maar het pacto domineerde alle grote politieke partijen en ook de rechtbanken. Het systeem zat op slot: elke publieke figuur die een bedreiging vormde voor het pacto werd onder het een of andere voorwendsel gediskwalificeerd van deelname aan de verkiezingsstrijd.
Ondraaglijk
Toch braken er keer op keer protesten uit als de corruptie echt ondraaglijk werd. In 2015 bracht verontwaardiging over de regelrechte kleptocratie van toenmalig president Otto Pérez Molina – een voormalige generaal die tijdens de campagne tegen de Maya’s hogerop was gekomen – duizenden mensen op de been, een eerste kiem van burgerlijke energie die pas na negen jaar zou ontkiemen.
Tijdens dat spasme van protest begon een groep van ongeveer twintig intellectuelen van de universiteiten van Guatemala-Stad wekelijks samen te komen in restaurants of bij leden thuis. Ze praatten tot diep in de nacht over politiek en discussieerden over hoe ze hun land konden redden van het pacto.
Ze waren het niet altijd met elkaar eens, vertelde de charismatische toenmalige studentenleider Samuel Pérez me onlangs. Sommigen, waaronder Pérez, vonden dat ze een partij moesten oprichten en bij verkiezingen direct om de macht moesten strijden. Hogere figuren, zoals sociologieprofessor en voormalig diplomaat Bernardo Arévalo, wezen erop dat ze nauwelijks contacten buiten de stad hadden en er moeite mee zouden hebben om een landelijke aanwezigheid op te bouwen. Arévalo stelde voor om een stichting op te richten en subsidies aan te vragen bij internationale organisaties voor het financieren van democratiseringsinitiatieven aan de basis.
‘Niemand van ons was voorbereid op wat er zou komen’
De groep koos uiteindelijk voor de jongere man en riep Samuel Pérez – toen net tweeëntwintig jaar oud – uit tot leider van een partij die nog niet helemaal bestond. Ze noemden deze Movimiento Semilla – Zaadbeweging –, omdat het hun doel was een zaadje te planten waarvan ze wisten dat het misschien pas generaties later vrucht zou dragen.
In zijn versleten congreskantoor uit het koloniale tijdperk in Guatemala-Stad kreeg Pérez een beetje mistige ogen toen ik hem naar die begindagen vroeg.
‘Soms kon ik alleen maar afgaan op een bericht dat iemand ons had gestuurd via onze Facebook-groep,’ zei hij. Hij had toen nog geen auto, dus reisde hij met de bus naar afgelegen plaatsen in Guatemala om mensen te ontmoeten in dorpen waar hij nog nooit van had gehoord. Het kostte de nodige moeite, maar Semilla slaagde erin om op genoeg plaatsen handtekeningen te verzamelen om een plaats te krijgen op het stembiljet voor de presidents- en congresverkiezingen.
In vuur en vlam
Semilla zette de Guatemalteekse politiek niet bepaald in vuur en vlam. Aanvankelijk niet. In 2019 won de partij 5 procent van de stemmen in het congres, wat zeven zetels opleverde in het 160 zetels tellende congres van Guatemala. Andrea Villagrán, nu de nummer 2 van de partij in het congres, vertelde me dat ze op dat moment dolblij waren met dat resultaat omdat het hun een stem gaf in de nationale politiek.
Maar de macht was nog ver weg. Semilla-activisten waren zich er terdege van bewust dat ze een overwegend witte, stedelijke, centrumlinkse partij van intellectuelen waren in een overwegend inheems, landelijk en conservatief land van kleine boeren. Toen de verkiezingen van 2023 naderden, was het doel van de partij bescheiden: gewoon de zeven zetels behouden die ze hadden. Dat zou al tellen als overwinning.
‘Niemand van ons was voorbereid op wat er zou komen,’ vertelde Pérez.
Semilla nomineerde Arévalo als voorzitter. De socioloog werd gezien als de intellectueel der intellectuelen, zachtaardig, precies met taal, gematigd tot op het bot. Hij was helaas ook volkomen onopvallend. Volgens een peiling die een maand voor de eerste verkiezingsronde werd gehouden, had hij 0,7 procent van de stemmen.
Volgens een peiling die een maand voor de eerste verkiezingsronde werd gehouden, had hij 0,7 procent van de stemmen
Dat was waarschijnlijk de reden dat de autoriteiten Arévalo niet verboden zich kandidaat te stellen. Maar omdat ze alle andere hervormers hadden geweerd, verzamelden de hervormingsgezinden zich alsnog rond de sociologieprofessor van wie nog nooit iemand had gehoord.
Op 25 juni vorig jaar kwamen de resultaten van de eerste ronde binnen en Arévalo leek net zo verbaasd als iedereen dat hij tweede was geworden met 15 procent van de stemmen. Zes weken later zou hij het in de tweede ronde opnemen tegen een alom gehate voormalige first lady. Bernardo Arévalo was uitgegroeid van een volslagen onbekende tot de gedoodverfde favoriet.
Blunder
Al snel begon het pacto de corruptos rechtszaken aan te spannen om Semilla’s partijregistratie op technische gronden aan te vechten voor rechters die onder hun controle stonden. Een rechter die nauw verbonden is met het pacto deed binnen de kortste keren een uitspraak die Arévalo diskwalificeerde van de tweede ronde. Dit leidde tot verontwaardiging in Guatemala en een krachtige reactie van de Verenigde Staten en de Europese Unie, die de gang van zaken veroordeelden als een bedreiging voor de democratie.
Het pacto beging hiermee een enorme blunder: niets had Arévalo’s anti-corruptieteam meer kunnen oppoetsen dan deze paniekerige poging om hem buitenspel te zetten. De druk om hem toe te laten tot de tweede ronde bleek te groot voor het regime. Het hoogste gerechtshof van het land draaide de beslissing terug en stond Arévalo toe zich kandidaat te stellen. Hij won met een verpletterende 61 procent van de geldige stemmen.
Ze bleef rechtszaken aanspannen en deed de absurde bewering dat Arévalo door fraude had gewonnen
Zelfs toen was het nog niet zeker of hij zijn ambt zou mogen aanvaarden. De machtige procureur-generaal, María Consuelo Porras, bleef vasthouden aan het oude systeem. Ze bleef rechtszaken aanspannen en deed de absurde bewering dat Arévalo door fraude had gewonnen. De mensen waren woedend om deze geleidelijke poging tot een coup.
Toen kwam Totonicapán in het spel. In deze gemeente, zo’n 200 kilometer ten westen van Guatemala-Stad, wonen 405.000 mensen. 98 procent van hen is inheems, voornamelijk K’iche’ Maya’s – dezelfde mensen die in de jaren 1980 zo veel geweld van het leger te verduren kregen. Een lokale ngo uit het gebied, de 48 Cantons of Totonicapán, lanceerde wat een van de meest betekenisvolle campagnes van burgerlijke ongehoorzaamheid in de Centraal-Amerikaanse geschiedenis zou worden.
Demonstranten uit Totonicapán stroomden Guatemala-Stad binnen, wat leidde tot protesten van andere Mayagroepen en Spaanstalige Guatemalteken. Gedurende de eerste drie weken van oktober vorig jaar legden inheemse betogers het land min of meer plat. Ze blokkeerden belangrijke wegen rond de hoofdstad en hielden marsen om te eisen dat de procureur-generaal en de rechter die Arévalo oorspronkelijk had gediskwalificeerd, zouden aftreden.
Mensen zetten wekenlang hun leven op pauze om de protesten te steunen. Ze sliepen in de open lucht op honderden kilometers van hun huis en leefden van aalmoezen die door lokale sympathisanten werden ingezameld.
TikTok
Arévalo steunde de protesten en een klein leger van activisten van Semilla Gen Z documenteerde het hele gebeuren op TikTok. Hun socialemediaspel was uitzonderlijk en mobiliseerde medestanders tegen de coup tot ver buiten de K’iche’ Maya-groep die de coup had gelanceerd. Dit soort samenwerking tussen verschillende gemeenschappen – inheemse plattelandsbewoners van Guatemala die over de etnische kloof heen met Spaanstalige stadsbewoners een doel nastreven – is zeldzaam in Guatemala, en het maakte de beweging onstuitbaar.
Het pacto probeerde de machtsoverdracht tot aan de dag van de inauguratie te dwarsbomen
Terwijl de gemoederen steeds verder verhit raakten, herhaalde een internationale coalitie onder leiding van de regering-Biden de boodschap van de demonstranten in diplomatieke kringen. In 2022 plaatsten de Verenigde Staten procureur-generaal Porras op een lijst van gesanctioneerde Centraal-Amerikaanse functionarissen die vermoedelijk corruptie ondersteunen. Nu deed de EU hetzelfde.
Internationale druk zorgde er uiteindelijk zelfs voor dat delen van Guatemala’s conservatieve zakenelite op het toneel verschenen: de machtige werkgeverslobby, het Coördinatiecomité van landbouw-, handels-, industriële en financiële verenigingen (CACIF), riep op tot de beëdiging van Arévalo. Voor de Guatemalteken was de aanblik van CACIF die hetzelfde eiste als de radicale inheemse straatprotesten welhaast surrealistisch – een onvoorstelbare coalitie tussen mensen van wie lang werd aangenomen dat ze niets met elkaar te maken hadden.
De beweging slaagde – net. Het pacto probeerde de machtsoverdracht tot aan de dag van de inauguratie te dwarsbomen, onder andere door op het laatste moment te besluiten om vertegenwoordigers van Semilla uit te sluiten van leidinggevende functies in het congres, maar het lukte niet om de overdracht van de uitvoerende macht te blokkeren. De beëdigingsceremonie liep lang uit, tot in de vroege ochtenduren van maandag 15 januari. In een ceremonie waar de mensen in het hele land laat voor opbleven, legde de nu eenendertigjarige Samuel Pérez, net verkozen tot hoofd van het congres van Guatemala, de ambtseed af aan Arévalo.
Masterclass
In 2015 dacht Arévalo dat Semilla nooit van de grond zou komen door een gebrek aan steun van de inheemse bevolking. Vandaag heeft hij zijn presidentschap te danken aan de inheemse groepen die zich gemobiliseerd hebben om hem te steunen, vooral de K’iche’ Maya van Totonicapán. De dag nadat hij was beëdigd, namen Arévalo en zijn vicepresident deel aan een Maya-ritueel om namens hem de bescherming van de goden te verzoeken.
Arévalo leidt nu een uniek experiment in hoe democratie kan terugvechten tegen een maffiastaat. Er liggen nog veel gevechten in het verschiet. Het openbaar ministerie blijft in handen van Porras, net als het machtige constitutionele hof, wat betekent dat elke minister slechts één misstap verwijderd is van de gevangenis.
Hun strijd is nog lang niet voorbij
In Guatemala-Stad bekruipt je het griezelige gevoel dat Semilla in functie is, maar nog niet helemaal aan de macht – tenminste niet tot oktober 2024, wanneer de termijnen van de Guatemalteekse magistraten van het Hooggerechtshof aflopen en het pacto de corruptos uit de hoogste gerechtelijke functies kan worden verjaagd. De termijn van Porras loopt tot 2026.
‘Wat we nu hebben gezien,’ vertelde Andrea Villagrán, congreslid van Semilla, ‘is geen verandering van regering, maar een verandering van regime.’ Semilla lijkt een masterclass te hebben gegeven in hoe je zonder bloedvergieten een liberale revolutie kunt bewerkstelligen in de eenentwintigste eeuw.
Om maffiastaten te verslaan, moeten democratische krachten coalities vormen over schijnbaar definitieve scheidslijnen heen. Guatemalteken wijzen de weg, met een mengeling van politieke durf en voorzichtigheid, pragmatische coalitievorming en morele ijver, en ook veel geluk. Hun strijd is nog lang niet voorbij. Maar op dit moment is Semilla aan de winnende hand.
