De Iraanse overheid lijkt de populaire thuisvideoserie Sharzhad minder streng te beoordelen dan staats-tv-programma’s. Dat opent wellicht perspectieven.
In de jaren tachtig bestond de belangrijkste vorm van thuisvermaak in Iran uit twee televisiekanalen en twee radiostations. Voor wie genoeg had van het kijken of luisteren naar nieuws over de aanhoudende oorlog met Irak en de westerse sancties, bestond er maar één bron van vermaak: oude films uit de tijd van de voormalige sjah Mohammad Reza Pahlavi. Ondanks het gevaar van een boete of gevangenisstraf bleven mensen naar gesmokkelde en verboden huurvideo’s kijken.
Het kijken naar thuisvideo’s is nog steeds een van de weinige manieren om aan het radio- en televisiemonopolie van de Islamitische Republiek te ontsnappen. En een daarvan, de particuliere geproduceerde en voornamelijk via supermarkten gedistribueerde televisieserie Shahrzad, heeft volgens velen de grenzen van de officiële censuur in Iran verlegd.
Voor alle duidelijkheid: Shahrzad is een plaatselijke, legale productie. De vergunning is verleend door het ministerie van Cultuur en Islamitische Geleide, dat opereert onder supervisie van president Hassan Rohani, en niet door de Iraanse staatszender IRIB.
Shahrzad is de liefdesgeschiedenis van twee studenten in een historische context. Het verhaal speelt zich af aan het begin van de jaren vijftig, op het moment dat zich een van de belangrijkste gebeurtenissen in het Midden-Oosten in die tijd voltrok: de nationalisering van de Iraanse olie-industrie. De staatsgreep van 19 augustus 1953, waarbij de toenmalige premier Mohammad Mossaddeq werd afgezet, komt ook aan bod, en dat vergroot de interesse onder de Iraniërs eens te meer. Hoewel het verhaal zich ontrolt in het kader van de historische pogingen van de premier om de Iraanse olie-industrie te nationaliseren, geloven velen dat de serie alleen maar een excuus is om iets te bespreken wat van alle tijden is.
Maar de meeste verbazing wekt Shahrzad door heel iets anders. Enkele jaren geleden werd door het regime van de ayatollahs opdracht gegeven een peperdure televisieserie te maken ter ere van de zoveelste ‘verjaardag’ van de Pahlavi-dynastie, die tussen 1925 en 1979 als sjah over ‘Perzië’ heerste. De productie ervan neemt nu al jaren in beslag, en tot dusver heeft de Iraanse staatstelevisie nog maar een paar van de tachtig afleveringen van Het raadsel van de sjah uitgezonden. De serie probeert iedereen die banden had met het voormalige Iraanse staatshoofd af te schilderen als corrupt. Ondanks de miljoenen dollars die aan de productie zijn besteed, wordt Het raadsel van de sjah als een mislukking beschouwd.
Komedies en sommige sociale taboes zoals aids en buitenechtelijke verhoudingen werden door de Iraanse televisie niet vertoond. Dit was een gat in de markt voor particulier geproduceerde dvd’s
Mohammad Rezah Adineh, filmregisseur en voormalig manager van het Iraanse Instituut voor Visuele Media, gaf Al Monitor een inkijkje in de oorzaken van het steeds grotere succes van programma’s die door de particuliere sector worden geproduceerd: ‘Komedies en sommige sociale taboes zoals aids en buitenechtelijke verhoudingen werden door de Iraanse televisie niet vertoond. Dit was een gat in de markt voor particulier geproduceerde dvd’s. Iedereen stopte ze in het supermarktmandje, naast het brood en de melk.’
De titelsong van Shahrzad, die verwijst naar het huisarrest van oppositieleider Mir-Hossein Mousavi, en ook de liefdesgeschiedenis en het sociaal-politieke script, hebben allemaal bijgedragen aan het succes van de serie. Componist Behzad Raeisi zei tegen Al Monitor: ‘De oorspronkelijke versie van de titelsong was anders. De laatste versie werd herschreven in samenwerking met scenarioschrijver en regisseur Hassan Fathi. De verwijzingen naar het huisarrest en de hartproblemen van Mousavi zijn wellicht in die tijd aan de tekst van de titelsong toegevoegd.’
Conservatieve kritiek
Aanhangers van Mousavi hebben onlangs zelfs een muziekvideo gemaakt van de song. Maar veel conservatieven in Iran nemen aanstoot aan de toespelingen in de tekst. Conservatieve media hebben tot dusverre milde kritiek geuit op Shahrzad, die louter van technische en artistieke aard was. Toch gaan er geruchten dat degenen die achter Shahrzad zitten uiteindelijk problemen met de conservatieven zullen krijgen.
Filmproducent Gholamreza Mousavi leverde al kritiek met zijn bewering dat de miljarden riyal kostende thuisvideo’s niet rendabel zijn, en dat degenen die zonder artistieke achtergrond in zulke series investeren, dat doen om geld wit te wassen. Hadi Razavi, een van de twee investeerders in Shahrzad, heeft deze opmerkingen van tafel geveegd en gezegd dat hij zeker weet dat zijn serie een financieel succes zal worden.
Shahrzad heeft nog een belangrijke kant. Adineh, de filmregisseur, zei tegen Al Monitor: ‘Het feit dat het ministerie van Cultuur een ander beleid voert dan de staatstelevisie, dat het beoordelingsbeleid daar anders functioneert en dat de regering zich in sommige opzichten flexibel toont om steun te verwerven, zal misschien tot een gevarieerder aanbod leiden.’
Daarom toont journalist Panah Fahradbahman zich een pleitbezorger van een van de succesfactoren van Shahrzad: ‘Het feit dat deze media op een andere manier beoordeeld worden dan gebruikelijk bij de staatstelevisie, en dat men zich minder gevoelig toont voor thuisvideo’s dan in het geval van radio, televisie en bioscoopfilms, heeft ervoor gezorgd dat die producties een andere toon hebben, van dialogen en verhaallijnen tot de kleding van de acteurs.’
De meeste deskundigen benadrukken inderdaad dat de huidige jonge Iraanse samenleving behoefte heeft aan verschillende stemmen op het gebied van kunst en cultuur. Dat is misschien de reden dat een serie als Shahrzad succes heeft, terwijl andere kostbare, door de staat gesteunde televisieseries minder warm worden onthaald.
Auteur: Masoud Lavasani
Vertaler: Peter Bergsma
Al-Monitor
Verenigde Staten | website | al-monitor.com
Website die is opgericht door Jamal Daniel en zijn basis heeft in Washington D.C. Nieuws en analyses uit het Midden-Oosten in zowel eigenhandige als vertaalde artikelen. Werkt samen met de grootste nieuwsorganisaties in het Midden-Oosten.