Mineralen en de strategische ligging van de Noorse archipel wekken wereldwijde interesse. Waar internationale samenwerking altijd de norm was, probeert Oslo nu zijn greep op deze eilanden te versterken.
Onder de hoge breedtegraden van het Noordpoolgebied, niet ver van de Noordpool, is Spitsbergen (Svalbard) een soort geopolitieke eenhoorn. Deze geïsoleerde archipel is Noors grondgebied, maar wordt ook bestuurd door een uitzonderlijk verdrag dat teruggaat tot de Eerste Wereldoorlog en het mogelijk maakt dat iedereen zich er zonder visum kan vestigen. Al decennialang trekken wetenschappers uit de hele wereld naar het internationale Arctische onderzoeksstation in Ny-Ålesund, gelegen aan de rand van een imposante fjord, omringd door bergtoppen. Chinese studenten scheuren op sneeuwscooters rond met hun Europese medestudenten. Noren en Russen organiseren schaaktoernooien en slurpen samen borsjtsj naar binnen.
Toch probeert Noorwegen vandaag zijn soevereiniteit over Spitsbergen te consolideren en buitenlandse invloeden terug te dringen. De Scandinavische staat heeft buitenlanders die op de archipel wonen het stemrecht ontnomen. De verkoop van lokale grond aan buitenlandse kopers is verboden. Buitenlandse onderzoekers worden strakker in het gareel gehouden; Noorwegen claimt zeggenschap over honderden kilometers zeebodem. De campagne die hiermee is ingezet, gooit jarenlang internationale samenwerking overhoop en werkt door in het leven van Chinese wetenschappers, Russen die in de steenkoolmijnen werken, rijke Noorse grondeigenaren en immigranten die al lange tijd op de archipel wonen. Onder hen zijn twee Thaise broers die bijna hun hele leven op Spitsbergen hebben doorgebracht en zich nu zorgen maken over hun toekomst.
Springplank
‘Het houdt me voortdurend bezig,’ zegt de oudste, Nathapol Nanthawisit (30). De maatregelen passen in een nieuwe geopolitieke conjunctuur, die oorlogszuchtiger wordt naarmate de opwarming van de aarde en de strijd om toegang tot grondstoffen toenemen, en de rivaliteit tussen grootmachten het Noordpoolgebied bereikt. Donald Trump heeft gedreigd Groenland in te lijven. Op Spitsbergen, dat ten oosten ligt van dat ‘eilandcontinent’, wekken Noorse beslissingen eveneens ongerustheid. Ze hebben felle bezwaren opgeroepen, ook bij bondgenoten binnen de Europese Unie en de NAVO, voor wie het verdrag (uit de tijd van de Eerste Wereldoorlog) de Noorse soevereiniteit over de archipel begrenst. Noorwegen houdt vol dat het geen andere keuze heeft dan zijn kleine stukje van het gebied te beschermen, zodat Spitsbergen geen springplank wordt voor vijandige machten.
De archipel is een van de beste plekken ter wereld om satellietgegevens te downloaden en rakettrajecten te volgen. Gewilde afzettingen van zeldzame aardmetalen liggen op de zeebodem eromheen. Het is, om zo te zeggen, de noordelijkste plek waar mensen kunnen wonen. Wie Spitsbergen controleert, verwerft een dominante positie in het Arctische gebied. Amerikaanse regeringsvertegenwoordigers beschuldigen Chinese onderzoekers van illegaal militair onderzoek in het gebied. Rusland maakt aanspraak op de archipel vanuit dezelfde argumenten die bij de invasie van Oekraïne werden opgevoerd.
‘Noorwegen heeft sinds 1945 niet met zo’n ernstige veiligheidssituatie te maken gehad,’ zegt Eivind Vad Petersson, hoge functionaris op het Noorse ministerie van Buitenlandse Zaken. ‘Wanneer Groenland een politieke storm te verduren krijgt, spat die onvermijdelijk ook op Spitsbergen uiteen.’ Volgens hem hebben andere landen Spitsbergen al veel te lang beschouwd als ‘een soort vrijplaats, waar iedereen kan aanmeren en min of meer kan doen wat men wil’. Hij voegt eraan toe: ‘Het is soeverein Noors grondgebied, daarom brengen we de situatie nu duidelijk in kaart.’
‘Het Noordpoolgebied is de boreale versie van Congo’
Marzio G. Mian is ‘een van de beste experts op het gebied van het Noordpoolgebied’, schrijft El País. De Italiaanse journalist en ontdekkingsreiziger richtte zelfs The Arctic Times Project op, ‘een vereniging van internationale journalisten die de klimaatverandering in dit uitgestrekte gebied documenteren’, aldus de Spaanse krant, die hem thuis sprak in Milaan.
Volgens Mian is ‘het Noordpoolgebied de boreale versie van Congo’. Daarmee bedoelt hij: een betwist gebied dat door grootmachten wordt gekoloniseerd, onder meer met het oog op de winning van zeldzame aardmetalen, ten koste van de lokale bevolking.
De voorbeelden die zijn standpunt onderbouwen zijn legio, aldus Mian. Vladimir Poetin verklaarde ooit: ‘Er is geen Rusland zonder het Noordpoolgebied, en er is geen Noordpoolgebied zonder Rusland.’ In 2016 onthulden hij en zijn collega’s dat de Chinese staat ‘een uranium- en zeldzame-aardmetalenmijn in Narsaq’ op Groenland financierde. Wat de Verenigde Staten betreft, wijst hij niet alleen op Trumps wens om dit autonome, aan Denemarken verbonden gebied te annexeren, maar ook op ‘een sterke Amerikaanse inmenging in Groenland onder het presidentschap van Biden’.
Daar komt nog bij dat het eiland tot de verbeelding spreekt van Silicon Valley, benadrukt Mian, en dat er in het verleden sprake was van ‘een brutaal kolonialisme van de Verenigde Staten, Canada en Denemarken in Groenland, met medeplichtigheid van de katholieke en anglicaanse kerken, waar nauwelijks over wordt gesproken’.
Weinigen zouden Noorwegen omschrijven als een doordauwer. Dit rijke Scandinavische land roept eerder associaties op met internationale diplomatie en de Nobelprijs voor de Vrede. Maar de tijden veranderen. Dat zegt ook Leif Terje Aunevik, burgemeester van Longyearbyen, de belangrijkste plaats op Spitsbergen, dat iets weg heeft van een kruising tussen een skidorp en een militaire basis. De achtenvijftigjarige werd in zijn jeugd aangetrokken door de reputatie van het pool gebied als ‘exotische plek’. ‘Ik dacht altijd: Hoe verder naar het noorden, hoe excentrieker de mensen.’ De burgemeester geeft toe dat dat tegenwoordig meevalt. Longyearbyen heeft chique restaurants en hotels, dagelijkse vluchten naar het Noorse vasteland en vijfentwintighonderd inwoners – meer dan het dubbele van het aantal toen Aunevik er aankwam. Die bevolking komt uit zo’n vijftig verschillende landen.
Eeuwen geleden was Spitsbergen zo afgelegen en angstaanjagend dat de Noren het als terra nullius beschouwden: niemandsland. De naam (uit het Oud- noors) is opvallend eenduidig: sval (‘koud’) en bard (‘rand/bergrug/klif’). Noorse mijnwerkers en Russische pelsjagers waren ongeveer de enigen die de winters trotseerden.
Na de Eerste Wereldoorlog erkenden de overwinnaars de Noorse claim op het gebied – maar niet zonder kanttekeningen. Het Spitsbergenverdrag van 9 februari 1920 bepaalt dat de betreffende gebieden ‘nooit voor oorlogsdoeleinden mogen worden gebruikt’ en kent alle ondertekenaars gelijke toegang toe tot jacht, visserij, mijnbouw en grondbezit – bepalingen die vrijwel nergens ter wereld voorkomen. Een aantal landen tekende meteen, waaronder Denemarken, Frankrijk, Italië, de Verenigde Staten en Japan. De Sovjet-Unie sloot zich kort daarna aan, evenals China. Sindsdien hebben bijna vijftig staten, waaronder Afghanistan en Noord-Korea, zich bij de lijst gevoegd, wat hun dezelfde toegang geeft als alle anderen.
‘Kijk zelf maar,’ zegt Aunevik over Spitsbergen. ‘Het is een unieke infrastructuur, een open samenleving, een lokale democratie.’ Hij ziet een piek in investeringen, officiële bezoeken en strategische aandacht. Ieder- een denkt tegenwoordig: ‘We moeten daar aanwezig zijn.’
Spitsbergenverdrag
De concurrerende landen worden op Spitsbergen ook verleid door wat de oceaan verbergt. Recente studies tonen aan dat de oceaanbodem aanzienlijke hoeveelheden koper, zink, kobalt, lithium en zeldzame aardmetalen bevat, soms op meer dan drie kilometer onder zeeniveau. Het zijn precies deze mineralen die nieuwe technologieën aandrijven, zoals batterijen voor elektrische auto’s en windturbines. Noorwegen bewaakt die buit nauwgezet.
Al bijna een eeuw gaan vrijwel alle landen ervan uit dat het Spitsbergenverdrag de verdragsstaten niet alleen rechten geeft op de archipel zelf, maar ook op de omliggende wateren en de zeebodem.
In januari 2024 kondigde de regeringspartij in Noorwegen aan dat het land diepzeeprospecties zou gaan uitvoeren om mineralen te zoeken op een immens oppervlak – ter grootte van Duitsland –, ook rond Spitsbergen. Die aankondiging wekte bezorgdheid. In Noorwegen verzetten milieuorganisaties en linkse partijen zich ertegen, en wezen ze op het gevaar voor kwetsbare mariene ecosystemen.
Buiten het land werd de aankondiging opgevat als een landjepik die het toepassingsgebied van het verdrag ver overschreed. ‘We willen Noorwegen er opnieuw aan herinneren dat het geen onvoorwaardelijke soevereiniteit uitoefent’ over Spitsbergen, verklaarde het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, dat de beslissing ‘illegaal’ noemde.
Jeff Landry, de ‘spookgezant’
Hij heeft er nog geen voet aan wal gezet, maar de thermische schok belooft aanzienlijk te worden. De gouverneur van Louisiana, Jeff Landry, werd eind december door Donald Trump naar voren geschoven als zijn vertegenwoordiger in het Groenland-dossier.
In een spottend portret vraagt The Washington Post zich af hoe juist deze voormalige Republikeinse advocaat en zakenman, zonder noemenswaardige dossierkennis, op die post is beland. Landry was bovendien niet eens uitgenodigd voor de bijeenkomsten over Groenland in het Witte Huis.
De Amerikaanse krant citeert enkele van zijn merkwaardigste uitspraken: ‘[De Groenlanders] vertellen me dat ze graag jagen, vissen en plezier maken. Mijn antwoord luidt: “Dan horen jullie thuis in Louisiana.”’ Volgens The Washington Post dankt Landry zijn benoeming vooral aan zijn Cajun-afkomst – en aan het feit dat Louisiana ooit door Frankrijk aan de Verenigde Staten werd verkocht. Precies het soort deal dat Trump ook met Groenland voor ogen zou hebben.
