In het West-Afrikaanse woestijnland is het gebruikelijk om meerdere keren te scheiden. En wanneer dat gebeurt, vieren de vrouwen feest.
De hennakunstenaar zit over de hand van haar klant gebogen, terwijl ze geconcentreerd naar een afbeelding kijkt op de smartphone naast haar. Daarop staat het patroon dat de klant, een jonge vrouw uit een eeuwenoude woestijnstad in Mauritanië, voor de gelegenheid heeft uitgekozen. Onder het zachte maanlicht zit de jonge vrouw, Iselekhe Jeilaniy, op een matje. Ze houdt zich stil: de natte henna op haar huid mag niet uitlopen. Precies zo zat ze erbij aan de vooravond van haar trouwdag. Maar dit keer gaat ze niet trouwen, ze gaat scheiden. Morgen viert ze een scheidingsfeest.
‘Attentie, getrouwde dames: mijn dochter Iselekhe is nu gescheiden!’ roept Jeilaniy’s moeder naar de dorpsbewoners. Ze ululeert drie keer [een hoog mondgeluid als uiting van blijdschap] en trommelt op een omgekeerd plastic dienblad. Ze voegt er nog geruststellend aan toe dat het huwelijk op een niet al te nare manier ten einde is gekomen: ‘Ze leeft nog, en haar ex ook.’ Jeilaniy giechelt en kijkt naar haar telefoon. Ze is bezig foto’s van de henna op Snapchat te posten – de moderne manier om een scheiding bekend te maken.
In veel culturen wordt scheiden als beschamend gezien en draagt het een groot stigma met zich mee. In Mauritanië daarentegen zijn echtscheidingen niet alleen normaal, maar worden ze zelfs gezien als een reden voor feest; op die gelegenheden wordt bekendgemaakt en gevierd dat de vrouw weer beschikbaar is voor het huwelijk. Al eeuwenlang komen vrouwen samen op elkaars scheidingsfeest om te eten, te zingen en te dansen. Inmiddels worden deze vieringen aangepast aan de behoeften van de selfiegeneratie: naast het traditionele eten en de muziek worden er taarten met teksten erop geserveerd en filmpjes op sociale media gezet.
Twintig keer getrouwd
In dit bijna volledig islamitische land komen echtscheidingen vaak voor; veel mensen hebben er al vijf tot tien huwelijken op zitten, en sommige wel twintig. Sommige geleerden zeggen dat het land het hoogste scheidingspercentage ter wereld telt. Het is moeilijk om dat te controleren, omdat over Mauritanië weinig betrouwbare gegevens beschikbaar zijn. Scheidingsovereenkomsten worden er vaak mondeling vastgelegd en niet gedocumenteerd.
Volgens Nejwa El Kettab, een socioloog die vrouwen in de Mauritaanse samenleving bestudeert, zijn echtscheidingen hier onder andere zo gebruikelijk door de invloed van de Moren. De Moorse gemeenschap is de grootste bevolkingsgroep in het land en heeft van haar Berberse voorouders sterke ‘matriarchale neigingen’ geërfd. Voor de nomadische gemeenschappen van het land waren scheidingsfeesten een manier om de burgerlijke staat van vrouwen bekend te maken. Volgens El Kettab genieten vrouwen in Mauritanië, vergeleken met andere moslimlanden, relatief veel vrijheid en kunnen ze zelfs een ‘huwelijkscarrière’ nastreven. ‘Het is geen probleem als een jonge vrouw gescheiden is,’ zegt El Kettab. Gescheiden vrouwen worden volgens haar gezien als ervaren en dus begeerlijk. ‘Een scheiding kan de waarde van vrouwen verhogen.’
‘Een scheiding kan de waarde van vrouwen verhogen. Ze worden gezien als ervaren en begeerlijk’
Ondertussen is Jeilaniy voorzichtig in de weer met haar melafha – een lange, witte doek die om haar haar en lichaam is gedrapeerd en de donkere henna goed accentueert. Haar moeder, Salka Bilale, loopt heen en weer over de binnenplaats van het huis en poseert met gekruiste armen voor foto’s die later op campagneposters komen te staan. Bilale is ook jong gescheiden. Daarna werd ze apotheker; ze is nooit hertrouwd. Nu stelt ze zich kandidaat voor de nationale volksvertegenwoordiging namens haar woonplaats Ouadane. In het stadje, dat op een heuveltop is gelegen en grenst aan een negenhonderd jaar oude ruïnestad, wonen een paar duizend mensen in eenvoudige stenen huizen. Als Bilale wint, is ze de eerste vrouwelijke volksvertegenwoordiger van Ouadane.
Dankzij haar scheiding heeft Bilale dit alles kunnen doen. Op jonge leeftijd trouwde ze, nog voordat ze haar droom om arts te worden had kunnen waarmaken. Toen ze erachter kwam dat haar man vreemdging, scheidde ze van hem. Haar ex-man, die inmiddels is overleden, wilde dat ze bij hem terug zou komen, maar ze weigerde. Daarop besloot hij haar niet langer financieel te steunen. Eerst gaf hij haar helemaal niets meer, later een luttele 28 euro per maand waarvan ze hun vijf kinderen moest onderhouden, vertelt ze. Omdat ze dringend geld nodig had, opende Bilale een winkel, waarmee ze uiteindelijk genoeg geld verdiende om te gaan studeren. Vorig jaar werd er in Ouadane een nieuw ziekenhuis geopend, waar Bilale, inmiddels begin zestig, eindelijk een baan in de medische sector kreeg.
Andere ervaring
Haar dochters hadden een heel andere ervaring. Jeilaniy trouwde pas veel later, op haar 29ste, en Zaidouba (28) heeft tot nu toe alle huwelijksaanzoeken die ze kreeg afgeslagen; haar studie en een aantal stages gingen voor. Voor veel vrouwen biedt een scheiding mogelijkheden waar ze voor of tijdens hun huwelijk nooit van hadden durven dromen. Vooral na een eerste huwelijk is dat het geval. Hoewel Mauritaniërs door hun omgang met scheidingen vrij modern lijken, verloopt een eerste huwelijk er over het algemeen zeer traditioneel. Het is gebruikelijk dat de ouders zelf de bruidegom kiezen en hun dochters uithuwelijken als ze nog jong zijn; ruim een op de drie meisjes trouwt voor haar achttiende. De vrouwen hebben er dus weinig controle over wie hun huwelijkspartner wordt.
Lakwailia Rweijil, die ook in Ouadane woont, trouwde voor het eerst toen ze nog een tiener was. Haar vader had de huwelijksceremonie zonder haar medeweten georganiseerd. Het duurde niet lang voordat ze van haar man scheidde. Maar sindsdien is ze keer op keer uitgehuwelijkt. Rweijil kon niet kiezen met wie ze trouwde, en dat is niet zonder gevolgen geweest: ‘Ik koester mensen niet diep in mijn hart. Ze komen wanneer ze komen en gaan wanneer ze gaan,’ zegt ze. Van wie ze scheidde heeft ze daarentegen wel zelf kunnen beslissen.
In Mauritanië kunnen vrouwen onder bepaalde omstandigheden een echtscheiding aanvragen. Uiteindelijk zijn het in de praktijk meestal de mannen die het doen, maar vaak is dat op aandringen van de vrouw. Vrouwen hebben na de scheiding meestal meer recht op de eventuele voogdij dan mannen. Hoewel mannen wettelijk verplicht zijn om alimentatie te betalen, wordt die regel nauwelijks nageleefd en komen de financiële lasten doorgaans neer op de vrouw.
Gesteund door maatschappij
Veel Mauritaanse vrouwen kiezen ervoor getrouwd te blijven, maar degenen die wel scheiden kunnen volgens socioloog El Kettab daarna gemakkelijker hun leven weer oppakken dan vrouwen in andere landen. Ze legt uit dat dat komt doordat de maatschappij hen steunt, in plaats van hen te veroordelen. ‘Het is er heel laagdrempelig, waardoor het makkelijker is om de bladzijde om te slaan.’ Die steun komt ook vanuit de eigen kring van de vrouwen, bijvoorbeeld in de vorm van feestjes.
Jeilaniy vertelt dat ze is gescheiden omdat haar man veel te jaloers was en haar soms zelfs verbood om het huis uit te gaan. Nadat ze het verzoek had ingediend, moest ze drie maanden wachten voordat ze de scheiding kon afronden en haar scheidingsfeest kon geven. Die periode is verplicht om te voorkomen dat de vrouw onverwacht zwanger blijkt. Als ze wel zwanger is, wacht het koppel meestal met scheiden tot het kind is geboren.
De dag van Jeilaniy’s scheidingsfeest is aangebroken. Ze smeert foundation op haar wangen en accentueert haar donkere wenkbrauwen met goud, zoals ze op YouTube heeft gezien. Ze wikkelt zich in haar melafha, diep indigo van kleur, stapt de voordeur uit en gaat op weg. Het feest is georganiseerd door een vriendin van haar moeder, die de woonkamer van haar bescheiden stenen huisje beschikbaar heeft gesteld.
De vrouwen dopen dadels in room en gebruiken stukjes platbrood om kamelenvlees en uien mee te pakken. Ze eten handjes rijst uit een grote schaal, die ze tijdens het praten in hun handpalmen tot balletjes rollen. Langzaamaan wordt het feest steeds luidruchtiger. Kleine jongetjes gluren op hun hurken door de open ramen, die zich in Ouadane op straatniveau bevinden.
Er komen steeds meer vrouwen bij, het gezelschap begint te zingen. Vrouwen die al veel scheidingen hebben meegemaakt en veel scheidingsfeesten hebben bijgewoond, zingen over liefde en over de profeet Mohammed. Het is zweverige, lieflijke, soms droevige woestijnmuziek, enkel begeleid door trommels en geklap.
Land van miljoen dichters
Mauritanië, een land van nomaden, kamelen en uitgestrekte maanlandschappen, wordt ook wel het land van een miljoen dichters genoemd. Zelfs een echtscheiding is er poëtisch. ‘Er bestaat hier heel veel poëzie over het verleiden van gescheiden vrouwen,’ zegt Elhadj Ould Brahim, hoogleraar culturele antropologie aan de Universiteit van Nouakchott. Hij benadrukt dat dit in een groot deel van de moslimwereld, waaronder in buurlanden als Marokko, ondenkbaar is. In zijn woorden is het sociale stigma daar zo sterk dat het ‘voor een vrouw dodelijk is om te scheiden’. Er wordt nog steeds poëzie geschreven over scheidingen, zegt Ould Brahim, maar die is tegenwoordig visueler van aard en wordt veelal overgedragen via sociale media. ‘Snapchat is het nieuwe ululeren,’ zegt hij.
Ook Bilale is gearriveerd. Ze ploft neer op het tapijt, dicht bij Jeilaniy, die een groot deel van het feest berichten en selfies versturend op haar telefoon heeft doorgebracht. Het feest begint ten einde te lopen; Bilale kijkt naar haar oudste dochter. ‘Ze is alleen maar geïnteresseerd in trouwen en in mannen,’ zegt ze. ‘Toen ik zo oud was als zij, was ik allang met politiek bezig.’
Ze staat op van het kleed. Jeilaniy mag haar status als gescheiden vrouw dan niet willen gebruiken om carrièrestappen te zetten en onafhankelijker te worden, Bilale doet dat wel. Ze loopt de keuken in, waar ze een aantal potentiële stemmers voor de komende verkiezingen heeft gespot. ‘Ik ga die jongeren overtuigen om op me te stemmen,’ zegt ze.’
‘Sologamie’ is de nieuwste trend op het gebied van relaties. Er is een hele solohuwelijksindustrie in opkomst, die ons het geluk belooft door het vieren van de band met de enige persoon ter wereld die echt de investering van een relatie waard is: ons eigen kostbare zelf.
Afgelopen zomer ben ik voor de tweede keer getrouwd. Was mijn eerste bruiloft elf jaar geleden een formele aangelegenheid in een gemeentehuis, deze was geheel informeel. De ceremonie speelde zich af op het karaokepodium in het Berlijnse Mauerpark, het bouwvallige amfitheater midden in het vroegere niemandsland tussen Oost- en West-Berlijn. Er waren zo’n vijfhonderd gasten, van wie ik de meesten nooit had ontmoet en nooit meer zou zien. Ik droeg een zwarte jurk en hield mijn zonnebril op. Er waren green bruidsmeisjes, geen ambtenaar van de burgerlijke stand, laat staan een priester of rabbi, en aan het eind werd er geen akte getekend. Sterker nog, er was geen bruidegom: ik trouwde namelijk met mezelf – terwijl mijn man en twee kinderen op de eerste rij toekeken.
Ik bekrachtigde de plechtigheid met karaoke, een muzikaal optreden bij wijze van trouwbelofte voor het oog van de verzamelde getuigen (die daar geen idee van hadden). Met deze ongebruikelijke ceremonie, die alles bij elkaar vierenhalve minuut duurde, zette ik de kroon op een tienweekse onlinecursus ‘met jezelf trouwen’ die ik in het voorjaar had gevolgd. Waarom? Voor driekwart omwille van de ‘sociologische verbeeldingskracht’, zoals C. Wright Mills het in 1959 noemde – het vermogen om de band te zien tussen onze alledaagse ervaringen en de bredere samenleving – en voor één kwart vanuit een grenzeloze nieuwsgierigheid naar het ingewikkelde mechanisme dat de moderne liefde is.
Soul gazing
‘Sologamie’ is de nieuwste trend op het gebied van relaties, niet alleen in Europa en de Verenigde Staten, maar ook in Japan. Er is een hele solohuwelijksindustrie in opkomst, die ons het geluk belooft door het vieren van de band met de enige persoon ter wereld die echt de investering van een relatie waard is: ons eigen kostbare zelf. Coaches over de hele wereld bieden cursussen ‘met jezelf trouwen’ aan, inclusief begeleiding bij de voorbereidende stappen (zoals liefdesgedichten schrijven en trouwbeloften opstellen) en bij het scenario voor de ceremonie zelf.
Een huwelijk met jezelf heeft geen juridische status (je kunt het niet op het gemeentehuis doen, althans: nóg niet), maar het staat open voor iedereen, ongeacht leeftijd of geslacht. Ik was – en ben – niet ongetrouwd, maar dat wil niet zeggen dat ik geen huwelijk met mezelf kon aangaan; mijn coach meldde opgewekt dat het iedereen, van welke achtergrond ook, vrijstond om te leren hoe je jezelf kunt ‘liefhebben en koesteren’.
In de kern is een solohuwelijk een klassiek overgangsritueel dat uit drie fases bestaat: afscheiding, liminaliteit en reïntegratie. De eerste fase – symbolisch sterven – dient om alle banden te verbreken die geen nut meer voor je hebben. In de tweede fase gaat het om het ‘ontdekken’ van je nieuwe liefde voor jezelf, via technieken als aan jezelf gerichte liefdesbrieven en gedichten. En dan is er de derde fase, met alles erop en eraan: de trouwceremonie, bedoeld als bezegeling van de band tussen Jij en Jij, middels de door jezelf uitgekozen trouwbelofte.
Naarmate ik deze fases doorliep, leerde ik minder van mijn koele, feitelijke observatie als medecursist – dat wil zeggen: het eindeloos browsen langs blogs en besloten Facebookgroepen – dan van mijn eigen gevoelens als ik de oefeningen in sololiefde deed die me uit Californië geregeld per e-mail werden toegestuurd. Het werd serieus in week twee, toen ik mezelf opsloot voor de badkamerspiegel, voor een ritueel dat soul gazing [zielstaren] werd genoemd. Volgens de instructies gaat dat zo:
‘Kijk jezelf in de ogen alsof je in de ogen kijkt van iemand op wie je stapelverliefd bent. Zie de diepte, het mysterie, de schoonheid, de tedere kwetsbaarheid. Vraag aan die ogen in de spiegel: Wie ben ik? Wat vind ik lief aan mezelf? Wat zijn mijn dromen en angsten? Waar verlang ik naar? Wat zou ik nu heel graag willen horen?’
Ik keek mezelf aan en moest erg mijn best doen om me op mijn gezicht te concentreren en niet op de gevaarlijk overhellende toren rollen toiletpapier en de stapel vuile kinderkleren achter mijn rug. Al snel werd ik overvallen door een aanval van duizeligheid en zelfs een soort paniek, zoals ik die soms ook krijg aan boord van een vliegtuig of in een lift. Ik wil hier niet in mijn eentje zijn – ik wil eruit, vlug! Nee, ik had helemaal geen zin om nog een seconde langer in mijn eigen ogen te kijken; ik wilde alleen maar mijn gezicht tegen iemands borst drukken – tegen die van mijn man, mijn moeder, mijn vriendin Eli – en hun armen om mijn rug voelen in een stevige omhelzing.
Iets dergelijks ervoer ik een paar dagen later weer, toen ik begon met ‘afrekenen met banden die geen nut meer hebben’ – een taak voor week drie. Daarvoor had ik de hulp ingeroepen van een vriendin, performancekunstenares Anna Semenova-Ganz. Zij heeft een ceremonie bedacht die ze ‘relatiearchivering’ noemt. Eerst zochten we een paar uur lang mijn hele huis af naar elk stukje papier, elke cd en elke persoonlijk voorwerp dat me herinnerde aan wat voor romantische gebeurtenis ook. Alle sporen van mijn relaties, zowel gelukkige als ongelukkige, dienden met evenveel emotionele onverschilligheid behandeld te worden. Toen al deze voorwerpen in een grote hoop op mijn tafel lagen, verzegelde Anna ze een voor een in een plastic zakje, gaf ze een nummer en noteerde ze op een lijst: ‘Zilveren oorknopjes, ingelegd met koraal, gedragen op eerste afspraakje met X’, ‘Trouwkaart van tante Lena’, ‘Briefje dat R. neerlegde aan het eind van de huwelijksreis’.
In haar witte jas en witte handschoenen zag Anna eruit als een lijkschouwer die de resten van mijn liefdesleven stond te ontleden. Onder haar handen werden al deze aandenkens levenloze dingen waar ik inderdaad niets meer aan had. De ceremonie was bedoeld om mij te ‘zuiveren’ zodat de ‘liefde voor mezelf’ gemakkelijk kon binnenstromen – maar ik ging me er juist heel treurig en alleen door voelen. Terwijl ik naar de stapel verzegelde plastic zakjes keek, voelde ik me niet ‘vrij’ om van mezelf te houden; ik voelde me juist beroofd van mijn diepste wezen, namelijk van de sporen van liefde die anderen op mijn ziel en lichaam hadden achtergelaten.
Liefde is een soort relatiesmaakmaker geworden, het glutaminezuur waardoor we inslikken wat we anders niet zouden inslikken – of waar we eerst op zouden moeten kauwen
Het ontbrak mij duidelijk aan echte, onafhankelijke liefde voor mezelf. Nog steeds kon ik me niet werkelijk mens, laat staan geliefd voelen zonder andere mensen. Nog steeds zou ik bij een etentje bij kaarslicht het liefst een ander tegenover me hebben zitten (week 8). Nog steeds vond ik het schrijven van een liefdesbrief aan mezelf (week 7) net zoiets als Beethoven die ‘Für Ludwig’ componeert in plaats van ‘Für Elise’. Hoe kan een solohuwelijk je gelukkiger maken, als het mij zo’n eenzaam gevoel geeft? vroeg ik me af. Maar geleidelijk aan kwam er een antwoord bij me op: een solohuwelijk, dat natuurlijk wordt vastgelegd met behulp van een selfiestick, is een verschijningsvorm van hoge verwachtingen die we tegenwoordig hebben van de romantische liefde.
Het lijkt misschien tegenstrijdig met het heteroseksuele, pro-natalistische ideaal van trouwen in het wit, maar trouwen met jezelf is een logisch – zij het ietwat eigenaardig – uitvloeisel van de romantische cultuur in de laat-moderne tijd. Zonder de sociale structuren die vroeger het leven vorm en richting gaven, leven stedelijke westerlingen nu in groepen waarin de romantische liefde andere betekenisvolle relaties en ervaringen – uitgebreide familiebanden, levenslange vriendschappen, collegiale netwerken, burencontacten en religieuze verbanden – voor een groot deel heeft vervangen. Liefde wordt steeds meer voorgesteld als de drijvende kracht achter menselijke interactie.
Van stewardessen, kelners en verpleegkundigen in ziekenhuizen wordt in toenemende mate verwacht dat zij hun klanten met niets minder dan liefde behandelen. Bedrijven die basale arbeidsvoorwaarden bieden, verklaren vervolgens dat ze ‘van hun medewerkers houden’. Ook speciaalbieren, handgemaakte sieraden, tie-dye T-shirts en biologische jam kunnen niet zonder dat magische ingrediënt; op een veel te duur alcoholisch drankje dat ik afgelopen maand in een Berlijns hipstercafé bestelde, stonden deze ingrediënten vermeld: ‘Riesling, water, liefde, meer niet’. Liefde is een soort relatiesmaakmaker geworden, het glutaminezuur waardoor we inslikken wat we anders niet zouden inslikken – of waar we eerst op zouden moeten kauwen.
Tegelijkertijd zijn er nooit eerder in de geschiedenis in verhouding zo veel eenpersoonshuishoudens geweest als nu in grote westerse steden. Toch heeft die culturele verschuiving naar het singleschap niet zozeer te maken met eenzaamheid als wel met de opkomst van communicatietechnologieën, persoonlijke groei en hedonisme. Bovendien staat single zijn niet meer gelijk aan het ontbreken van romantische liefde; sterker nog, die liefde kun je nu jezelf geven.
Trouwen met jezelf is een van de sprekendste voorbeelden van de manier waarop ‘liefde’ nu wordt gebruikt om een relatie die niet werkelijk romantisch is – zoals de relatie met jezelf – in een nieuw jasje te steken en op te frissen. De meeste handelingen, oefeningen en meditaties uit mijn tienweekse cursus waren in feite overgenomen van gevestigde en beproefde filosofische, religieuze en spirituele tradities. Maar deze ceremonies zijn niet bedoeld om je in jezelf te aarden en daardoor als een beter mens en betere burger een bijdrage te kunnen leveren aan de wereld buiten jezelf, ze zijn puur innerlijk gericht. Je zou zelfs kunnen zeggen dat ze totaal narcistisch zijn.
Momento mori
Zo was week drie van mijn cursus gewijd aan stoïcijnse meditaties over sterfelijkheid, waarin je je moest voorstellen hoe het zou zijn als je wist dat je nog maar één week te leven had. Proberen bewust stil te staan bij je eigen zekere dood is ongetwijfeld een nobel en oeroud streven. Maar terwijl Marcus Aurelius zijn memento mori overpeinsde om een betere dienaar van zijn samenleving te worden, gebruiken deelnemers aan de cursus solotrouwen dit mantra om te ontdekken ‘wie we werkelijk zijn’ en zich te concentreren op hun eigen ‘diepste verlangens’. Zo werden in de cursus ook boeddhistische meditaties, therapeutische schrijfoefeningen en dramaelementen gebruikt als uitingen van zelfliefde, in plaats van als reflectie of analyse. Bij de zoektocht naar onvoorwaardelijke liefde voor jezelf verandert een vraag als ‘Ben ik een goed mens?’ in een bevestiging: ‘Ik ben een goed mens, hoe dan ook.’ Zo verwordt het krachtigste instrument van zelfonderzoek, de innerlijke dialoog, tot een eindeloos mantra van zelfliefde.
Het solohuwelijk leidt er ook toe dat de vrouwen – het zijn inderdaad altijd vrouwen – die hiermee bezig zijn, een gewoon huis-tuin-en-keukenconsumentisme verheffen tot een vorm van hofmakerij. Zo stilt het de behoefte van de vervreemde moderne mens aan rituelen, aan het deel uitmaken van iets wat groter is dan jezelf. De blogs en Facebookpagina’s van de kersverse of aspirant-sologetrouwden wekken de indruk dat bij de relatie met jezelf al die vertrouwde elementen komen kijken: etentjes bij kaarslicht, strandwandelingen, kanten ondergoed, sieraden en weekendjes in een spa. Het consumeren van liefdesattributen wordt de liefde zelf: een reisje naar Ibiza wordt een ‘voorhuwelijksreis’, een verblijf op Bali een ‘periode om de emotionele pijn te helen’ en een spontaan dagje winkelen een ‘heilig geschenk aan Jezelf’. Dit lijkt sterk op intense zelfverwennerij die zich voordoet als intense zelfliefde.
In Japan, dat bekendstaat om zijn romantische eigenaardigheden, krijgt het solohuwelijk een wel heel uitgesproken vorm, waarbij de verplichte overdaad van de westerse witte bruiloft wordt nagespeeld. Daar heeft het solohuwelijk niets te maken met je spirituele ontwikkeling en is het juist alleen maar een uiterlijke kwestie: vrouwen geven solobruiloftsfeestjes om een witte bruidsjurk aan te kunnen trekken en zich te laten fotograferen naast zo’n hoge bruidstaart. In zekere zin zijn deze openlijke gekostumeerde feestjes misschien wel een eerlijkere manier om ‘jezelf te trakteren’ dan een ceremonie die de pretentie heeft om Jou te verenigen met je Hogere Jou.
Maar misschien ben ik niet eerlijk. Per slot van rekening is het gewoon zo dat de samenleving nog steeds star en gesloten is als het gaat om de vraag wie er aanspraak mag maken op dingen die bij een relatie horen. Als een alleenstaande vrouw pas in haar eentje naar een restaurant durft wanneer ze dat een ‘date met zichzelf’ kan noemen, moeten we misschien eens goed nadenken over onze eigen opvattingen over wie wat zou mogen doen. Als het nabootsen van romantiek de enige manier is om dingen te krijgen of te doen die voor iedereen beschikbaar zouden moeten zijn, dan is trouwen met jezelf misschien een slimme en zelfs revolutionaire manier om de maatschappelijke orde te verstoren.
Van een conservatief (of zelfs reactionair) instrument tot sociale regulering verandert het huwelijk in een instrument voor de emancipatie van die groepen die niet in het geijkte voortplantingsideaal passen. Heteroseksuele paren uit de middenklasse hebben het huwelijk steeds meer de rug toegekeerd en gekozen voor alternatieve soorten van langetermijnrelaties, zoals geregistreerd partnerschap. Maar voor degenen die minder bevoorrecht zijn – immigranten, raciale en etnische minderheden, mensen die in armoede leven en, vooral, stellen van dezelfde sekse – blijft het huwelijk een betrouwbare vorm van maatschappelijke mobiliteit.
Op een aantal terreinen, van belastingen tot kinderopvang, krijgen getrouwde stellen nog steeds vaak een voorkeursbehandelingen en het huwelijk is nog steeds de handigste manier om niet alleen als mens maar ook als burger erkend te worden. In die zin klopt deze bewering: wat de gelijkschakeling van het huwelijk heeft betekend voor de homogemeenschap – erkenning en een juridische status – zou trouwen met jezelf kunnen betekenen voor een groep die vaak gediscrimineerd wordt en als bedreiging gezien: alleenstaande vrouwen.
‘Het solohuwelijk is gewoon een extreme manier om te zeggen dat we niets missen in ons leven’
Het is misschien niet verrassend dat de solohuwelijksindustrie zich vrijwel uitsluitend richt op alleenstaande vrouwen van middelbare leeftijd. Door hun keuze om single te zijn een ‘huwelijk’ te noemen kunnen zij zich losmaken van het stereotype van de oude vrijster. Via het schrijven van liefdesbrieven en huwelijksbeloften aan zichzelf proberen de aanstaande bruiden – vrij letterlijk – hun levensverhaal te herschrijven; ze veranderen het verhaal over de oude maagd die alleen sterft om vervolgens opgegeten te worden door dieren – herdershonden in Het dagboek van Bridget Jones, of mieren in Six Feet Under – in het verhaal van de vrouw die zelf haar leven in de hand heeft, die kan genieten van het alleen zijn zonder last te hebben van eenzaamheid. Dit is precies het gevoel dat de Britse comédienne Ariane Sherine uitdrukte in het artikel dat ze vorig jaar voor The Spectator schreef: ‘Als we de prins op het witte paard niet kunnen vinden, regelen we iets anders; het solohuwelijk is gewoon een extreme manier om te zeggen dat we niets missen in ons leven.’
Maar eerlijk gezegd ben ik niet overtuigd. De consumentistische clichés, de fases van zelfhofmakerij, het uitspreken van de huwelijksbelofte, het komt allemaal toch voort uit de collectieve normen en ideeën over hoe het in een ‘goede’ relatie hoort te gaan. De solobruiloft mag dan het individu in het zonnetje zetten, maar baseert zich nog steeds op het traditionele overgangsritueel en gebruikt dat voor het bewerkstelligen van ‘zelfgroei’. Nu de betekenis van ‘liefde’ steeds minder eenduidig wordt, lijken we des te sterker vast te houden aan de uiterlijke aspecten van de romantische liefde. Zo is het solohuwelijk geen uitdaging van de conventies over wat een begeerlijke levensstijl is, maar juist de bevestiging daarvan.
Het solohuwelijk is niet alleen traditioneel doordat het zich bedient van de traditionele huwelijksterminologie. Wat het tot zo’n typerend voorbeeld van de moderne romantiek maakt, is de voorwaarde dat ware liefde alleen verdiend kan worden via een eindeloze cultivering van de eigen soevereiniteit. ‘Jij bent genoeg!’ is een formule uit het boek The Six Pillars of Self Esteem (1994), maar die zien we nu ook terug in de mantra’s van meditatieoefeningen, op koelkastmagneten en op T-shirts.
Westerlingen groeien op met deze boodschap, in diverse uitingsvormen. Terwijl hij oppervlakkig bezien niets anders betekent dan ‘Wees lief voor jezelf’, heeft deze slogan ook een sterke normatieve onderstroom: jij móét genoeg zijn, zo helemaal in je eentje, anders ben je zielig en onvolwassen.
Het heersende idee in de westerse romantische cultuur is dat er pas van je gehouden kan worden als je niet langer de liefde van andere mensen nodig hebt. We worden geacht onszelf alles te geven wat we nodig hebben, ook genegenheid, en daarvoor niet van anderen afhankelijk te zijn. Dit principe gaat veel verder dan de esoterische wereld van de sologamie. Datingsite Match.com zegt tegen bezoekers:
‘Altijd naar liefde verlangen is een cyclus die zo snel mogelijk doorbroken moet worden. Als je je eigen positieve kanten gaat zien en leert voor jezelf te leven, zal die liefdescyclus uiteindelijk stoppen. Dan ga je beseffen dat je geen liefde van anderen nodig hebt om gelukkig te zijn met je leven. Uiteindelijk zou je wel eens verrast kunnen worden: als je jezelf echte liefde geeft, doen anderen dat misschien ook.’
Onder al deze aansporingen om je ware zelf te vinden en lief te hebben schuilt een emotionele meritocratie. Het verhaal van de verplichte zelfontdekking bepaalt wie liefde verdient en wie niet; het levert met name vrouwen een relatie met een ander op en beveelt hun tegelijkertijd om hun autonomie te bewaken. Zo wordt het solohuwelijk een manier om alles te krijgen, om de liefde te krijgen die je verdient – op de manier waarop je die verdient.
Een met zichzelf getrouwde vrouw schreef op haar Facebookpagina: ‘Ik moest quality time met mezelf doorbrengen. Ik moest met mezelf uit. Mezelf het hof maken. Intiem zijn met mezelf. Ik yogade. Ik huilde. Ik moest ook een paar harde en kwetsbare gesprekken met mezelf voeren. Terwijl ik mezelf er ook aan herinnerde hoe mooi en geweldig ik ben.’
Zuurtsofmaskermantra
Psychologen, bloggers en anderen die over relaties schrijven, blijven eeuwig het ‘zuurstofmaskermantra’ herhalen, en hameren zo het idee erin dat je eerst voor jezelf moet zorgen, voordat je dat voor anderen kunt doen. Recent neuropsychologisch onderzoek heeft echter een sterk en overtuigend argument opgeleverd tegen deze cynische toepassing van een noodmaatregel op het dagelijks leven. In Social: Why Our Brains Are Wired to Connect (2013) betoogt neurolinguïst Matthew Lieberman dat onze behoefte aan andere mensen nog fundamenteler, basaler is dan onze behoefte aan voedsel en onderdak. Daarom gebruikt ons brein de tijd die het overheeft om kennis op te doen over de sociale wereld, over andere mensen en onze relaties met hen, en niet om lofzangen op onszelf te componeren.
Deze sociale aanleg, zo concludeert Lieberman, zorgt ervoor dat we onze zelfzuchtige impulsen vaak beheersen ten bate van het grotere geheel. Van zelfhulpboeken moeten we misschien naar bubbelbaden en schoenwinkels, maar wat we werkelijk nodig hebben om ons geliefd – en gezond – te voelen, zijn andere mensen, dat wil zeggen: die andere mensen die ons niet alleen zoenen en knuffelen, maar ook op ons mopperen en onze ‘zelfontwikkeling’ belemmeren met hun oordelen. In zekere zin zijn de conclusies van Lieberman een echo van de stelling van Hannah Arendt dat we een publiek nodig hebben om verantwoordelijk en moreel gezond te blijven.
Deze erkenning van mijn behoefte aan de Ander – en anderen – vormde de basis van mijn eigen solohuwelijksceremonie op het de Berlijnse karaokepodium afgelopen zomer. Met een microfoon in mijn hand stond ik op, onderdrukte mijn zenuwen en zong ‘Worrisome Heart’ van Melody Gardot.
I need a hand with my worrisome heart, I need a hand with my troubling ways, I would be lucky to find me a man Who could love me the way that I am, With all my troubling ways.
De meeste getuigen waren toevallige toeschouwers die waren gekomen voor de zondagse vlooienmarkt, op zoek naar koopjes, straatmuziek en onverwachte optredens. Dat ik voor hun ogen op het podium ging staan en mijn gelofte zong over ‘een man nodig hebben’ was mijn eigen afhankelijkheidsverklaring: de afhankelijkheid van het feit dat ik onderdeel ben van de samenleving, de afhankelijkheid van iets groters dan alleen mijzelf.
Als Gardot het heeft over ‘een man’ nodig hebben, bedoelt ze waarschijnlijk ‘een heteroseksuele kerel’. Maar op dit moment, terwijl ik naar al die mensen keek (die zo aardig waren me niet van het podium te fluiten) bedoelde ik met ‘man’ een ‘mens’ – een andere persoon, de vergeten Ander naast me, een vriend en minnaar. Als we onszelf willen bevrijden van de hoge verwachtingen die een op jezelf gerichte emotionele meritocratie met zich meebrengt, moeten we eerlijker zijn over onze behoefte aan verbondenheid. De herontdekking en heruitvinding van verbondenheid zou moeten gelden voor alle soorten relaties, seksueel of niet, romantisch of niet, intiem, hartstochtelijk of professioneel. In welke context ook, verbonden zijn betekent empathie tonen, bereid zijn pijn te voelen en erkennen dat we anderen nodig hebben om volledig mens te zijn.
Deze site, met als motto ‘lees dieper’, werd opgericht in september 2012 en publiceert dagelijks een essay, waarbij de relativering van het snelle dagelijks leven vooropstaat.
Voor Chinese jongeren ligt de gemiddelde trouw‑ leeftijd tegenwoordig op 24 jaar. Daarom besluit de 23-jarige arbeiderszoon Zheping Huang zijn geluk te beproeven op een huwelijksmarkt.
Shanghais zevende jaarlijkse ‘Liefdes- en huwelijksexpo’ werd dit jaar gehouden in het Aima Palace, in de noordoostelijke voorstad Baoshan – in het district waar ik woon. Het paleis en het omliggende park zijn ontworpen voor trouwceremonies in westerse stijl, maar op 31 oktober kwamen er meer dan vierduizend vrijgezel‑ len bijeen, op zoek naar hun wederhelft.
Als 23-jarig enig kind uit een arbeidersgezin in Shanghai ben ik niet naarstig op zoek naar een vriendin. Maar tegenwoordig is het in China de norm om op jonge leeftijd te trouwen. Dat vinden mijn ouders ook. Sinds ik een baan heb, stellen ze zo nu en dan de indirecte vraag: ‘Heb je al een doel?’ Met ‘doel’ bedoelen ze vriendin – eentje met wie ik een stabiele en serieuze relatie heb en die ik mee naar huis kan nemen om Chinees Nieuwjaar te vieren.
Mijn moeder heeft me niet gedwongen naar die huwelijksmarkt te gaan. Wel bracht ze tijdens elk telefoongesprek het onderwerp ter sprake: ‘Je kunt toch gewoon even gaan kijken?’ zei ze steeds. Dus daar stond ik dan, netjes gekleed, te kijken naar een groot mededelingen‑ bord, waarop ik mijn foto tussen honderden andere zag hangen, met daaronder de tekst:
Naam: Huang
Opleiding: Masterdiploma
Geboortedatum: maart 1992
Jaarsalaris: …
Toen ik me online inschreef, had ik mijn jaarinkomen ingevuld – dat was een verplichte vraag, net als de vragen over je lengte, gewicht, sterrenbeeld en of je een eigen huis hebt of een auto. Maar ik had niet verwacht dat ze van iedere deelnemer een poster zouden ophangen waarop zijn of haar salaris voor iedere voorbijganger zichtbaar zou zijn.
Volgens mijn eigen telling hingen er ongeveer tweeduizend mannen en tweeduizend vrouwen op die muur, maar op de bijeenkomst waren er meer vrouwen dan mannen. Terwijl ik die posters aan het lezen was, zag ik daar een meisje staan. Ze leek me tussen de twintig en dertig jaar, had lang, mooi geverfd bruin haar, en droeg een spijkerhemd en een zwarte legging, een beetje de Koreaanse stijl. We keken elkaar aan. Ze stapte op me af.
‘Hé, in welk jaar ben jij geboren?’ vroeg ze me in een Shanghais dialect. De manier waarop ze ‘hé’ zei, was niet erg beleefd. Voordat ze vervolgens meteen weer doorliep, zei ze: ‘Ik ben bijna een cyclus ouder dan jij.’ Een ‘cyclus’ betekent de cyclus van twaalf jaar van de Chinese dierenriem. Ze vond mij te jong voor een date, dus wilde ze geen seconde langer tijd aan mij verspillen.
Ik wilde liever zelf een vriendin zoeken
Hoe langer ik op de expo was, des te meer het me opviel dat iedereen (behalve ik dan misschien) zo efficiënt, gefocust en doelgericht bezig was, of het nu de mannen, de vrouwen, hun ouders of de huwelijksmakelaars van de veertig deelnemende bureaus waren. Terwijl ik door het paleis liep, vroegen verscheidene moeders mijn geboortejaar, maar zodra ik 1992 zei, liepen ze allemaal meteen weer door. Huwelijksmakelaars trokken me hun standje in om me in te schrijven als cliënt, en telkens als ik mijn persoonlijke informatie opschreef, waren ze onder de indruk – in elk geval deden ze alsof – van mijn lengte, mijn hukou (woonvergunning) voor Shanghai, mijn mastersopleiding en mijn jonge leeftijd. Maar ze waren allemaal teleurgesteld als ik op de vraag over het hebben van een eigen huis antwoordde dat mijn familie bij mijn trouwen een appartement voor mij zou kopen. Maar als troost zeiden ze dat ik nog erg jong was, dus dat het eigenlijk geen probleem was dat ik nog geen eigen huis had.
Eén huwelijksmakelaar bezwoer me dat ze me nooit kosten zou berekenen, zelfs al vond ik via haar bureau een date. Volgens haar varieerde het tarief voor een vrouw van een paar honderd tot enkele duizenden yuan, en het bureau hield vrouwen niet langer dan een half jaar in de portefeuille. Maar als man was ik een ‘kostbaar goed’, zei ze. Ze vertelde dat het cliëntenbestand van haar bureau een ongelijke man-vrouwverhouding kende: één man op de vier vrouwen.
Dat lijkt misschien vreemd. Ten slotte is de verwachting dat er in China in 2020 24 miljoen meer mannen dan vrouwen zijn in de leeftijd tussen 20 en 45 jaar. Een hoogleraar Economie heeft onlangs voorgesteld om toe te staan dat een vrouw met meer dan één man mag trouwen om die ongelijkheid enigszins weg te nemen. Maar in de grootste steden van China, en vooral onder de universitair geschoolde jongeren, lijkt eerder het omgekeerde het geval – daar is er een enorm overschot aan jonge vrouwen die willen trouwen.
Volgens mij komt dat doordat de meeste Chinezen een huwelijk willen dat gelijkwaardig is in termen van bezit, opleiding en culturele achtergrond. Dat geldt met name voor Shanghai, dat, ondanks het feit dat het een zeer internationale stad is, de naam heeft weinig gastvrij te zijn voor ‘vreemdelingen’ uit andere delen van China.
Het verlangen naar een gelijkwaardig huwelijk betekent dat er in de steden voor jonge vrouwen maar een beperkt reservoir aan geschikte mannen is, omdat vrouwen vaker hoger opgeleid zijn, een goede baan hebben en hun eigen smaak en hobby’s hebben. Tegelijkertijd staan vrouwen door de norm om jong te trouwen en door het sociale stigma dat aan ongetrouwde vrouwen van boven de rijpe leeftijd van 27 kleeft, onder grote druk om te trouwen en dit soort huwelijksmarkten te bezoeken.
Een recent landelijk onderzoek laat zien dat 26 jaar de gemiddelde trouwleeftijd is in China. Meer dan 90 procent van de vrouwen in China is voor haar dertigste getrouwd. Voor de generatie van na 1990 (mijn generatie) ligt de gemiddelde leeftijd nog lager: 24 jaar.
Rode tafels
Het was niet zo dat ik niet wilde praten met de meisjes op de expo. Maar het was ongemakkelijk tussen al die mensen, met ook nog eens de huwelijksmakelaars die zich met je gesprek bemoeiden omdat ze het liefst hadden dat de communicatie via hen verliep, of de ouders van het meisje die me waarschijnlijk wilde vragen waarom ik geen eigen huis had. Dus schreef ik me in voor iets wat ‘Vind de ware aan de rode tafels’ heette. Het was speciaal bedacht voor de Aziaat die te verlegen is om een gesprek aan te knopen met de andere sekse. In principe was het gewoon een soort lopende band. Vijf mannen en vijf vrouwen zaten om een tafel waarop een rood kleedje lag, en ze hadden zes minuten de tijd om met elkaar te praten. Dan verhuisden de vijf mannen met de klok mee naar de volgende tafel. Bij elkaar waren er tien tafels, dus iedere sessie duurde een uur. Dat was de officiële manier om een leuk, diepgaand, persoonlijk gesprek te voeren met iemand die je aardig leek.
Toen honderd deelnemers, onder wie ik, waren gaan zitten, wees de gespreks leider bij iedere tafel één persoon aan die zichzelf moest voorstellen. Eén meisje zei dat ze haar salaris niet in het openbaar wilde prijsgeven. ‘Niet zo terughoudend,’ zei de gespreksleider. ‘Anders vind je nooit iemand.’
De gespreksleider herinnerde de mannen eraan dat hij twee dingen wilde horen: eigen huis en salaris. Een man van in de dertig, die werkte op het hoofdkantoor van de Bank van China, zei met valse bescheidenheid: ‘Ik verdien niet zo veel, iets tussen de 300.000 en 400.000 yuan [43.000-57.000 euro] per jaar.’
In het uur dat erop volgde had ik een gesprek met een paar meisjes van ongeveer mijn leeftijd. Sommige gesprekken liepen wel aardig, andere heel stroef.
Vier misses
#1 Miss Xu, 1993, uit Yancheng, provincie Jiangsu
Na langer dan een minuut ongemakkelijke stilte zat Xu nog steeds naar een brochure op tafel te staren, en ze leek niet van zins om met mij of die man naast haar te gaan praten. ‘Waarom ben je hierheen gekomen?’ vroeg ik om het ijs te breken. Toen vertelde ze dat ze moest van haar moeder en tante, die met haar meegekomen waren. Ik zei dat ik min of meer in dezelfde situatie zat. We spraken wat over waar we vandaan kwamen, de universiteit, en ons beroep (ik ben dat van haar alweer vergeten). Daarna was ik door mijn gespreksstof heen. Ze bleef geïnteresseerder in de brochure dan in mij. We werden vrienden van elkaar op WeChat. Ongeveer een uur na de sessie zag ik haar daar iets op posten: ‘Het was zo stom.’
#2 Miss Xu, 1990, uit Shanghai
Xu werkte bij de metro in Shanghai. Ze hield van films, winkelen en badminton. Haar werk bestond uit het opladen van vervoerskaarten van forenzen die hun kaart wilde opwaarderen, en ze had de supervisie over ‘dorpelingen’ die de metrostellen inspecteerden en repareerden. ‘Dorpelingen’ was een neerbuigend woord dat ze gebruikte voor mensen van buiten de stad die in Shanghai kwamen werken. Ze zei dat ze alleen wilde daten met iemand uit Shanghai. Ze sprak ook alleen maar in het Shanghaise dialect, ook al gaf ik antwoord in het Mandarijn, omdat ik dat passender vond voor een bijeenkomst met mensen uit het hele land. Een man uit het noorden van China wilde ook met ons praten, maar begreep ons niet. ‘Tjemig,’ zei hij, ‘jullie komen allemaal uit Shanghai.’
#3 Miss Fang, 1992, uit Shanghai
Fang was net afgestudeerd en werkte nu als lerares biologie aan een vooraanstaande middelbare school in Shanghai. Eigenlijk had ze helemaal niet naar de expo willen komen, maar haar moeder had erop aangedrongen. Ik vertelde dat ik op de middelbare school biologie altijd heel leuk had gevonden en begon over een bepaald vraagstuk waarbij de genen van de ouders werden gegeven en je de kans moest berekenen dat hun kind dubbele oogleden zou krijgen. Dat vond ze interessant. Een verveelde oudere vrouw aan onze tafel, die kennelijk niemand van haar leeftijd had om mee te praten, zei dat we wel een stelletje leken.
#4 Miss Ik-heb-niet-eens-haar-naam-gevraagd, 1990, uit Shanghai
De reden dat ik niet eens haar naam vroeg – en zij ook niet de mijne – was dat ze alleen geïnteresseerd was in mannen die ‘minstens vier jaar ouder waren dan zij’. Ik vroeg haar waarom. Ze zei dat ze in recente relaties had ervaren dat mannen van mijn leeftijd te onvolwassen waren en te veel met zichzelf bezig.
Gekscherend zei ze dat ik mijn geluk maar eens moest beproeven op een universiteitscampus.
Na een uitputtend uur van rondetafelgesprekken verliet ik de bijeenkomst. Ik zocht nog even naar de biologielerares, maar ik kon haar niet vinden. Ik vond het wel welletjes allemaal. Maar één iemand stond me op te wachten, mevrouw Chen, de moeder van een 22-jarige dochter. Ze was al eerder op me afgestapt toen ik ergens een hapje stond te eten waar een wedstrijd liefdesliedjes zingen werd gehouden. Er was maar één man het podium op geklommen en hij zong verschrikkelijk vals. Niemand luisterde. In dat gesprek was ik al veel te weten gekomen over de dochter van mevrouw Chen. Ze was 22 jaar, afgestudeerd in computerkunde en werkte nu voor een jong bedrijf dat een Japanse game voor de smartphone ontwikkelde. Ze was heel gehoorzaam, zei mevrouw Chen, en was niet iemand voor losse contacten, zoals veel andere meisjes. De moeder liet me ook een selfie van haar dochter zien – die waarschijnlijk heel erg verfraaid was door Meitu Xiuxiu, een populaire fotoshop-app.
Settelen
Ik begrijp de wens van mijn ouders wel dat ik me moet gaan settelen. Zij trouwden toen ze dertig waren, en twee jaar later werd ik al geboren. Sommige vrienden van hen hebben al kleinkinderen. Ze gaan bijna met pensioen en stellen zich voor dat ze dan een appartement voor me kopen in Shanghai, dichtbij komen wonen en mijn toekomstige vrouw en mij helpen met het schoonmaken van het huis, iedere dag voor ons koken en helpen bij de opvoeding van ons kind (of misschien twee kinderen). Het gaat ze niet om een stamhouder, ze willen alleen graag dat drie generaties bij elkaar wonen, een genoegen dat al zoveel vijftigers in Chinese steden smaken.
Maar toen ik thuiskwam vertelde ik mijn ouders niet over de dochter van mevrouw Chen. Ik zei alleen maar dat ik geen interessante meisjes had ontmoet. Ik wilde liever zelf een vriendin zoeken en zelf haar aantrekkelijke kanten ontdekken bij etentjes, in het café of bij vrienden, en niet gekoppeld worden bij een bijeenkomst waar wederzijdse ouders hun goedkeuring geven aan onze relatie op basis van op onze opleiding, hukou, huis en salaris. Als ik op eigen kracht niemand kan vinden, zal ik over enkele jaren misschien wel weer naar zo’n huwelijksmarkt gaan – als ik 26 ben of zo.
Mevrouw Chen zei dat ze had rondgekeken maar geen mannen had gezien die haar geschikt leken voor haar dochter. Ze wilde graag meer van mij weten
Mevrouw Chen zei dat ze had rondgekeken maar geen mannen had gezien die haar geschikt leken voor haar dochter. Ze wilde graag meer van mij weten. Maar eerst wilde ze nog een paar dingen controleren. Vond ik het bezwaarlijk dat haar dochter was afgestudeerd aan een hogeschool en niet aan een universiteit? Ik zei nee. Vonden mijn ouders of ik het bezwaarlijk dat haar dochter niet uit Shanghai kwam, maar uit Wuhan in Midden-China? Ik zei nee. Ten slotte vroeg ze hoe vaak ik terug zou komen naar Shanghai en waar ik in de toekomst zou gaan wonen. Ik zei dat ik dat niet wist. Dat hing af van mijn partner en mij.
Ze leek tevreden. We wisselden telefoonnummers uit. Ik stelde voor om vrienden te worden met haar dochter op WeChat, maar ze wilde haar liever eerst zelf nog even spreken. En ik moest eerst ook maar met mijn ouders spreken, om er zeker van te zijn dat haar dochter en haar familie hun goedkeuring konden wegdragen. Ik vroeg mevrouw Chen waarom haar dochter niet zelf was gekomen. Ze zei dat haar dochter te verlegen was voor dit soort gelegenheden. ‘Kinderen hebben geen haast, maar hun ouders wel,’ zei ze.
In 2012 opgericht door onlinefanaten die met dit nieuwsportal willen inspelen op de nieuwe wereld na de financiële crisis.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
