Japan is een van de snelst vergrijzende landen ter wereld
In 2024 werden in Japan meer dan 20.000 baby’s geboren met buitenlandse ouders, wat neerkomt op meer dan 3 procent van alle pasgeborenen. Zowel het absolute aantal als het percentage zouden een recordhoogte hebben bereikt.
Buitenlandse inwoners, voornamelijk in de werkende leeftijd, maken ongeveer 3 procent uit van de totale bevolking van Japan. Nu beginnen hun baby’s een rol te spelen in het tegengaan van de daling van het aantal geboorten onder Japanners, schrijft Nikkei Asia.
Het ministerie van Volksgezondheid, Arbeid en Welzijn definieert de ‘geboorte van een buitenlandse burger in Japan’ als een baby die geboren is met buitenlandse ouders of met een ongehuwde buitenlandse moeder.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De definitieve cijfers voor 2024 laten 22.878 van dergelijke geboorten zien, een stijging van meer dan 3.000 ten opzichte van het jaar ervoor en een groei van 50 procent ten opzichte van tien jaar eerder. Ondertussen daalde het aantal geboorten onder Japanse ouders tot 686.173, een daling van 41.115 ten opzichte van het jaar ervoor. Dit betekent dat buitenlandse pasgeborenen meer dan de helft van de daling van het aantal Japanse geboorten compenseren.
Japan is een van de snelst vergrijzende landen ter wereld en heeft moeite om het geboortecijfer op het niveau te brengen dat nodig is om de bevolking, die momenteel ongeveer 125 miljoen mensen telt, op peil te houden.
De niet-Japanse bevolking is de afgelopen jaren sterk gegroeid, omdat er meer arbeidsmigranten worden aangeworven om tekorten op de arbeidsmarkt op te vullen. Dankzij deze trend is immigratie voor het eerst een belangrijk verkiezingsthema geworden, schrijft The Guardian.
Wereldwijd kampen rijke landen met dalende geboortecijfers, vaak onder het niveau dat nodig is om de bevolking in stand te houden. Zuid-Korea spant de kroon: van 1 kind per vrouw in 2018 naar slechts 0,7 geboortes per vrouw nu.
Bijna alle rijke landen hebben hun geboortecijfer onder het vervangingsniveau zien zakken. Meestal komt dat neer op zo’n 1,5 kind per vrouw. In 2021 waren de cijfers voor de Verenigde Staten bijvoorbeeld 1,7, voor Frankrijk 1,8, voor Italië 1,3 en voor Canada 1,4.
Maar Zuid-Korea onderscheidt zich door het feit dat het land in de jaren tachtig al onder het vervangingsniveau terechtkwam en de laatste tijd zelfs nog verder is gedaald: van één kind per vrouw in 2018 tot 0,8 na de pandemie en nu, volgens voorlopige gegevens over het tweede en derde kwartaal van 2023, tot slechts 0,7 geboortes per vrouw.
Generatiewissel
Het is de moeite waard om na te gaan wat dat betekent. Een land met een geboortecijfer op dit niveau houdt van elke tweehonderd mensen in een bepaalde generatie nog maar zeventig mensen over in de volgende generatie. Dat is een grotere ontvolking dan die die de Zwarte Dood in de veertiende eeuw in Europa teweegbracht. Na nog een generatiewissel daalt de oorspronkelijke bevolking van tweehonderd mensen tot onder de vijfentwintig. Nog een generatiewissel verder en je komt in de buurt van de bevolkingscrash die in The Stand [in het Nederlands verschenen als De beproeving] van Stephen King wordt veroorzaakt door een fictieve supergriep.
In vergelijking met andere columnisten ben ik misschien alarmistisch over lage geboortecijfers, maar in sommige opzichten beschouw ik mezelf juist als een optimist. Degenen die zich in de jaren zestig en zeventig zorgen maakten over overbevolking gingen er ten onrechte van uit dat de trend zonder ingrijpen eenvoudigweg zou doorzetten. Op dezelfde manier vermoed ik dat degenen die zwaar pessimistisch zijn over de neerwaartse trend van geboortecijfers – en bijvoorbeeld geloven dat de VS in de 22e eeuw gedomineerd zullen worden door de amish – het menselijk aanpassingsvermogen onderschatten: de mate waarin bevolkingsgroepen die gedijen tijdens een periode van bevolkingsafname laten zien dat een hogere vruchtbaarheid kan lonen en in de loop van de tijd bekeerlingen zullen aantrekken.
Ouderen zullen in de steek worden gelaten, flatgebouwen zullen tot ruïnes vervallen, er zullen uitgestrekte spooksteden ontstaan
In die geest van optimisme denk ik niet dat de Zuid-Koreaanse geboortecijfers daadwerkelijk decennialang zo laag zullen blijven, of dat de bevolking van de huidige ruwweg 51 miljoen zal dalen tot de enkele miljoenen die uit mijn gedachte-experiment naar voren komen. Maar ik geloof wel in de schattingen die voorspellen dat de bevolking tegen het einde van de jaren 2060 onder de 35 miljoen zal liggen, een daling die groot genoeg is om de Koreaanse samenleving in een crisis te storten. Nu de leeftijdspiramide zich omkeert, is het kiezen tussen het accepteren van een steile economische neergang of het verwelkomen van immigranten op een veel grotere schaal dan de aantallen die West-Europa nu al destabiliseren. Ouderen zullen onvermijdelijk in de steek worden gelaten, flatgebouwen zullen tot ruïnes vervallen, er zullen uitgestrekte spooksteden ontstaan en jonge mensen zullen emigreren omdat ze geen toekomst zien als hoeders van een bejaardengemeenschap. En op een gegeven moment zal er mogelijk een invasie komen vanuit Noord-Korea (huidige vruchtbaarheidscijfer: 1,8), als de zuiderburen moeite hebben om een capabel leger op de been te houden.
Geval apart
De rest van de wereld kan uit het geval van Zuid-Korea opmaken dat een geboortetekort veel sneller veel groter kan worden dan de algemene trend in rijke landen tot nu toe laat zien.
Dat wil niet zeggen dat dat ook zal gebeuren, want Zuid-Korea lijkt op een aantal punten een geval apart. Een van de veelgenoemde oorzaken van de Koreaanse geboortedaling is bijvoorbeeld de uitzonderlijke, meedogenloze cultuur van academische concurrentie, waarbij privéonderwijs wordt gestapeld op het normale onderwijs. Dat leidt tot ongerustheid bij ouders en ellende bij studenten. Het gezinsleven wordt daardoor soms tot zo’n hel dat mensen ontmoedigd raken om zelfs maar aan een gezin te beginnen.
Een ander probleem is de kenmerkende wisselwerking tussen het culturele conservatisme van het land en de sociale en economische modernisering. Lange tijd werd de seksuele revolutie in Zuid-Korea deels afgeremd door traditionele sociale zeden; het land kent bijvoorbeeld zeer lage cijfers voor geboortes buiten het huwelijk. Maar uiteindelijk zorgde dat voor een verstrengeling van protesten: feministische rebellie tegen conservatieve sociale verwachtingen en een antifeministische reactie daarop van mannen. Dat bracht een scherpe polarisatie tussen de seksen teweeg, waardoor de politiek van het land veranderde, terwijl het huwelijkspercentage naar een recorddiepte daalde.
De huidige trend in Zuid-Korea is een waarschuwing voor datgene wat ook bij ons mogelijk is
Het helpt ook niet dat het conservatisme in Zuid-Korea historisch gezien meer confucianistisch en privé is dan religieus in westerse zin; ik heb het gevoel dat een sterk geloof een betere stimulans is voor gezinsvorming dan traditionalistische gewoonten. Het land loopt ook al lange tijd voorop in de gamecultuur, waardoor vooral jonge mannen dieper in het virtuele duiken en verder af komen te staan van het andere geslacht.
Welbeschouwd lijken deze patronen eigenlijk geen contrast te vormen met de Amerikaanse cultuur maar een overdrijving te zijn van trends die we in Amerika ook ervaren. Ook wij hebben een vermoeiende meritocratie. Ook wij hebben een groeiende ideologische scheiding tussen GenZ-mannen en -vrouwen. Ook wij seculariseren en ook bij ons ontstaat een cultureel conservatisme dat antiprogressief is maar niet per se vroom – eerder een spiritueel dan een religieus rechts. Ook wij worstelen met de verleidingen en ziektes van het virtuele leven.
De huidige trend in Zuid-Korea is dus meer dan een onaangename verrassing. Het is een waarschuwing voor datgene wat ook bij ons mogelijk is.
Japan is het meest vergrijsde land ter wereld en daarbinnen is Nanmoku het meest vergrijsde dorp. Meer dan twee derde van de bevolking is ouder dan 65 en kinderen maken slechts 3 procent van de bevolking uit. Ongeveer honderd mensen wonen in de twee bejaardenhuizen of gaan er dagelijks heen, terwijl er op de school meer docenten zijn dan leerlingen.
In Nanmoku staan 597 huizen leeg en ze worden maar moeizaam gevuld, terwijl de steden kampen met torenhoge huizenprijzen. Het dorp telt ongeveer 1500 inwoners, evenveel als één volle trein naar Tokyo, dat 130 kilometer verderop ligt. De gemiddelde leeftijd is 68 jaar. De bevolkingspiramide, die hier meer de vorm heeft van een hart, reflecteert de verstedelijking en dalende geboortecijfers in de op drie na grootste economie ter wereld. Beide kwesties stonden centraal bij de Japanse presidentsverkiezingen in september 2024. Een bezoek aan dit bejaarde dorp vertelt ons misschien meer.
‘Ik ben 65 jaar en ik kan het nauwelijks geloven: ik ben het jonkie van het dorp,’ zegt meneer Ichikura, terwijl hij toezicht houdt op enkele bouwvakkers die bij de toegangsweg van het dorp het talud versterken om aardverschuivingen te voorkomen. Meneer Ichikura is geboren in 1958 en als tiener droomde hij ervan om, net als zijn leeftijdsgenoten, de wijde wereld in te gaan, maar het is er nooit van gekomen. Hij was op jonge leeftijd bij een regionaal bouwbedrijf gaan werken en wil na vijftig jaar dienst wel met pensioen. Maar het bedrijf heeft hem gevraagd om te blijven; ze kunnen nergens werknemers vinden zoals hij. Hij is dus van plan op zijn zeventigste met pensioen te gaan.
‘Krijgt u een mooi pensioen?’
‘Ik hoop het!’
De werkzaamheden vinden plaats tegenover een van de drukste plekken in het dorp genaamd Oasis Nanmoku. Daar zijn onder andere een traditionele winkel, een restaurant met Italiaanse aankleding, vier automaten voor snacks en andere producten, een telefooncel en een openbaar toilet. Er loopt een oude man langs die grapt: ‘Zeg maar niks tegen mij, ik kan je toch niet horen!’ Hij koopt wat in de winkel en rijdt weer weg in zijn rode, glimmende Volkswagen Passat.
Herbevolkingsplan
Het dorp met steile straten ligt langs een rivier in een prachtige vallei waar cederbomen groeien. Je kan het water horen kabbelen en de vogels horen fluiten. Ontelbare houten huizen van een of twee verdiepingen staan leeg, zijn schimmelig en vervallen. Veel winkels lijken gesloten. Bij de ingang van het gemeentehuis hangt een bord dat voelt als een intentieverklaring. Bevolking: 1440 bewoners, 753 vrouwen en 687 mannen.
Binnen zit Satomi Oigawa, 25 jaar. Ze is een van de weinige nieuwe bewoners. Ze heeft altijd op het platteland willen wonen, al sinds ze een klein meisje was. Ze studeerde bosbouw aan de universiteit van Tokio en is een paar jaar geleden hierheen verhuisd. Nu is ze immigratiecoördinator, een positie die in dit soort dorpen vaker voorkomt. Er is niet echt een makelaarskantoor, dus neemt zij telefoontjes aan en laat ze woningen aan potentiële kopers zien. Zo’n 150 mensen hebben haar al gebeld, maar slechts twee of drie hebben daadwerkelijk een contract getekend.
Het herbevolkingsplan is vooral gericht op volwassenen die kinderen hebben of van plan zijn ze te krijgen, legt Jin Takayanagi, wethouder voor Algemene Zaken in Nanmoku, uit. De zorgsector moet worden versterkt om te voorkomen dat ouderen naar verzorgingshuizen elders gaan, en tegelijkertijd jonge werknemers aan te trekken, het liefst met een kinderwens. Het plan heeft tot nu toe weinig effect. Op de vraag hoeveel kinderen er dit jaar geboren zijn, antwoorden Takayanagi en Oigawa na even over het aantal te hebben gediscussieerd: ‘Één.’
Trek naar de stad
Toen de jonge Oigawa in het dorp aankwam, werd ze niet zozeer verrast door de stilte van een plaats zonder kinderen, maar meer door de vitaliteit van de ouderen. ‘De mensen zijn heel gezond en enthousiast. Er zijn 90-jarige boeren die nog steeds werken.’ Ze vindt het alleen jammer dat ze alleen woont. ‘Het is niet makkelijk. Als ik ziek ben, moet ik zelf een kwartier naar het ziekenhuis rijden.’ Ze wil graag samenwonen. Ze woont in een huis waar ze 15.000 yen (ongeveer €91) voor betaalt. In Tokio betaalt een student makkelijk 65.000 yen (€395) voor twintig vierkante meter.
Van de 10.500 inwoners die Nanmoku in 1950 telde, is nu nog maar tien procent over
Wat er in Nanmoku gebeurt, lijkt op het leeglopen van het platteland in Spanje. De trek naar de stad is tientallen jaren geleden begonnen. Men vertrekt uit de dorpen en komt meestal niet terug. Van de 10.500 inwoners die Nanmoku in 1950 telde, is nu nog maar tien procent over. Sinds de jaren tachtig zijn er meer mensen boven de 65 dan onder de 14; sinds 2000 zijn er meer bejaarden dan mensen in de werkende leeftijd, en vanaf dat moment valt de trend moeilijk terug te draaien.
Hisakazu Kato, professor in politicologie en economie aan de Meiji-Universiteit, is ervan overtuigd dat Japan de toekomstige demografische crisis heeft onderschat. ‘Als de bevolkingsafname intreedt, zal er misschien wel sprake zijn van een crisisgevoel, maar dan is het, denk ik, te laat,’ schrijft hij in een e-mail.
Een krimpende bevolking
Na de naoorlogse babyboom kreeg Japan te maken met een laag geboortecijfer. In 2008 was er voor het eerst sprake van een bevolkingsdaling. In 2020 deed het Internationaal Monetair Fonds een ernstige voorspelling: ‘De vergrijzing en de bevolkingsafname zullen de Japanse economie onder druk zetten omdat leeftijdsgebonden uitgaven – zoals gezondheidszorg en pensioenen – toenemen terwijl er minder belastingen binnenkomen.’ De overheid schat in dat er in 2060 één 65-plusser zal zijn per werkende volwassene. Dit was in Nanmoku in 2000 al het geval.
Minder baby’s door vrouwonvriendelijke maatregelen
4B-vrouwen zeggen nee tegen huwelijk, bevalling, afspraakjes en seks.
De Zuid-Koreaanse 4B-beweging, die vrouwen oproept om af te zien van huwelijk, daten, kinderen en seks, heeft onverwachts voet aan de grond gekregen in de Verenigde Staten, schrijft magazine Nikkei Asia. Waar de beweging in Zuid-Korea begon als een verzet tegen vrouwenhaat en institutionele ongelijkheid, zien veel Amerikaanse vrouwen 4B nu als een vorm van protest tegen de inperking van reproductieve rechten. ‘Ik zal me door geen man meer laten aanraken zolang ik mijn rechten niet terug heb,’ zegt een aanhanger van de beweging tegen The Guardian. Een ander vertelt aan CNN dat 4B verkent ‘hoe een leven eruitziet waarin mannen niet zo in het middelpunt staan’.
Sociale media zorgden in een mum van tijd voor de verspreiding van de beweging. Video’s over 4B werden sindsdien miljoenen keren bekeken en zorgen voor verhitte discussies. Tegenstanders zien het fenomeen als een overdreven en destructieve vorm van feminisme, terwijl voorstanders benadrukken dat de beweging vooral gezien moet worden als een uiting van diepe frustratie.
Opvallend is dat 4B in Zuid-Korea altijd een nichebeweging is gebleven. Daar werden feministische uitingen in de loop der jaren steeds meer gestigmatiseerd. Dat juist in de VS, waar feminisme nog relatief breed wordt geaccepteerd, een radicale beweging als 4B nu aan terrein wint, heeft duidelijk te maken met de nieu- we conservatieve wind die er waait. De polarisatie rond gendergerelateer- de onderwerpen lijkt een afspiegeling van de bredere maatschappelijke spanningen in zowel Zuid-Korea als de VS. Met andere woorden: het is een internationale noodkreet.
(Zie ook 360-editie 241)
Japan heeft 124 miljoen inwoners en een mediane leeftijd van 49,9 jaar. Volgens het CIA World Factbook is dat de hoogste ter wereld, zonder de microstaat Monaco en het Franse territorium Saint-Pierre-et-Miquelon mee te tellen. Spanje staat ook erg hoog, op nummer acht. [Nederland staat op nummer 44.] Japan heeft bovendien het hoogste percentage inwoners boven de 65. Als de bevolking in het huidige tempo blijft krimpen, heeft Japan volgens officiële schattingen in 2120 nog maar 36 miljoen inwoners.
‘Dan hebben we dezelfde bevolking als in de Meiji-periode (1868-1912),’ zegt Yoshifu Arita, een van de prominente kandidaten voor de Constitutionele Democratische Partij, de voornaamste oppositiepartij; hij staat bekend om zijn kritiek op de Liberaal-Democratische Partij, die sinds 1955 bijna ononderbroken regeert. Arita ziet in dat deze trend niet makkelijk omkeerbaar is. ‘Ik geloof dat Japan moet overstappen van een politiek beleid gericht op groei naar één gericht op volwassenheid,’ zegt hij enkele dagen voor de verkiezingen in zijn kantoor in Tokio. Hij vindt dat het model moet lijken op dat van Noord-Europese landen. Hij stelt voor om de btw van 10 naar 16 procent te verhogen om gezondheidszorg, verzekeringen en onderwijs gratis te kunnen maken. ‘Wij willen een systeem oprichten waarin men zich op zijn oude dag geen zorgen meer hoeft te maken over dit soort dingen.’
‘Het is belangrijk om de kosten van kinderen te verlagen en om traditionele vrouwenrollen te heroverwegen’
Volgens professor Kato moet de regering de klap verzachten door tweeledige maatregelen te nemen. Aan de ene kant moet de productiviteit omhoog door middel van AI en andere technologieën. Aan de andere kant moet het geboortecijfer omhoog. ‘Het is belangrijk om de kosten van kinderen te verlagen en om traditionele vrouwenrollen te heroverwegen.’
In Nanmoku is een project gestart om gezinnen met kinderen aan te trekken. In april werd er een hypermoderne school geopend met een minimalistisch, houten design, waar twintig leerlingen van zeven tot vijftien jaar gemengd les krijgen. In het gebouw is een grote centrale ruimte waar de leerlingen samenkomen, en er zijn klaslokalen waar de lessen gegeven worden. ‘Hier wordt Engels gegeven, daar Japans, daar wiskunde…’ laat adjunct-directeur Kenichi Matsuoka zien. Het is er stil, op de fluitmuziek van een leerling in het muzieklokaal na. Met 26 docenten is er aandacht genoeg, maar er wordt nog gekeken hoe het uitpakt. De grootste uitdaging blijft het samenbrengen van leerlingen van verschillende leeftijden. Toch zegt de adjunct-directeur dat er al gezinnen uit nabijgelegen dorpen zijn die hun kinderen willen inschrijven.
De docenten Engels zijn twee jonge Britten die deel uitmaken van een uitwisselingsproject, en ze hebben niets dan lof voor het leven in het meest vergrijsde dorp in Japan. Ze genieten van de kinderen en het rustige leven op het platteland. Ze hebben een clubje opgericht voor Engelse conversatie waar de oudere dorpelingen naartoe komen. De 27-jarige Alice Nixon zegt dat ze het ‘inspirerend’ vond om 90-jarigen volop te zien zingen bij het laatste karaokefeest.
Twee op de drie dorpen in de Spaanse provincie Granada dreigen leeg te lopen. Vaak liggen ze ver uit elkaar, wonen er weinig kinderen en is er een aanzienlijke werkloosheid. Daarom wordt er nu gekeken naar de lokale sterke kanten, zoals erfgoed en biologische landbouw.
Europese verkiezingen
In aanloop naar de verkiezingen voor het Europees parlement, van 6 tot en met 9 juni, zoomt 360 in op de belangrijkste maatschappelijke kwesties in enkele van de 27 lidstaten. Wat speelt er onder de bevolking? Welke politieke kwesties beheersen er het debat. Deze keer richten we de blik op Spanje.
Zo’n 1,5 miljoen jaar geleden vestigde de eerste mensaap van West-Europa zich in Orce, een dorp in het noordoosten van de provincie Granada. Tegenwoordig telt het dorp 1118 inwoners en staat het bovenaan de lijst met dorpen in de provincie waar het risico op ontvolking het hoogst is.
Orce voldoet aan de twee criteria die de Europese Unie heeft opgesteld voor dorpen die met uitsterven worden bedreigd. Om te beginnen is dat de bevolkingsdichtheid; wanneer er minder dan acht personen per vierkante kilometer wonen, is de kans op ontvolking groot. Vervolgens wordt er gekeken naar de hoeveelheid inwoners: slinkt het aantal mensen in een dorp in tien jaar tijd met meer dan 1 procent, dan bevindt het zich in de gevarenzone. De situatie in Orce is precair: het dorp telt 3,5 inwoners per vierkante kilometer en het aantal inwoners is de afgelopen tien jaar met 11 procent teruggelopen.
Krimp
Het gaat niet alleen om Orce, twee op de drie van de in totaal 174 gemeentes in Granada dreigen uit te sterven. In drie van die dorpen – Capileira, Lanteira en Huélago – is er alleen sprake van een lage bevolkingsdichtheid. In 74 dorpen krimpt het aantal mensen in hoog tempo. Gobernador springt met een terugval van 35 procent extra in het oog: in 2010 woonden er nog 322 mensen in het dorp, in 2022 nog maar 210. Zet deze trend door, dan is er over twintig jaar niemand meer over. Er zijn 38 dorpen waar beide factoren een rol spelen; die baren het meest zorgen.
Deze gegevens zijn afkomstig uit een studie over het risico op ontvolking in de provincie Granada, inclusief voorgestelde maatregelen, uitgevoerd door een groep onderzoekers van de Universiteit van Granada in opdracht van het provinciebestuur. Het doel was een beeld te krijgen van de situatie, zodat er adequate stappen genomen konden worden.
Hoogleraar financiële economie Andrés Navarro leidde het onderzoek. ‘Er is niet alleen gekeken naar de twee criteria van de Europese Unie, maar naar 68 variabelen in elk dorp,’ zegt hij. ‘We hebben ons wel beperkt tot de 167 dorpen met minder dan twintigduizend inwoners, want daar is de provincie vooral in geïnteresseerd. En wij denken zelf dat dorpen met meer inwoners in de nabije toekomst minder risico lopen.’ Aan de hand van de 68 variabelen – te vinden in het door El País ingezien onderzoeksverslag – hebben de onderzoekers de kenmerken beschreven van dorpen die met uitsterven worden bedreigd.
De burgemeester van Orce is een beetje in zijn wiek geschoten omdat zijn dorp bovenaan de lijst staat
Vaak betreft het dorpen met verschillende kernen die ver uit elkaar liggen, wonen er veel 65-plussers en mensen die afhankelijk zijn van zorg, zijn er weinig kinderen onder de zestien, is er een aanzienlijke werkloosheid en bevinden ze zich ver weg van de hoofdstad.
José Ramón Martínez, burgemeester van Orce (voorheen namens Izquierda Unida, nu van Para la Gente), is een beetje in zijn wiek geschoten omdat zijn dorp bovenaan de lijst staat. ‘Onze gemeente beslaat 325 vierkante kilometer, waarvan logischerwijs een groot deel niet bewoond is. Daarom staan we bovenaan. En al hebben we een krimpprobleem, ik denk niet dat wij het meeste risico lopen, al wil ik daarmee het probleem niet ontkennen.’
De jaren vijftig en zestig
Volgens de burgemeester ligt de oorzaak, net als op zoveel andere plekken, in de jaren vijftig en zestig, toen mensen massaal naar de grote steden trokken. Dat tij heeft men niet weten te keren. ‘Dat moeten we wel doen, of we moeten het proces in elk geval proberen te vertragen,’ zegt Martínez. ‘In anderhalf miljoen jaar is er heel wat volk door Orce getrokken en nu wil iedereen weg,’ vervolgt hij gekscherend. ‘Industrie hebben we niet, we moeten ons focussen op onze sterke kanten: erfgoed en biologische landbouw. Daar moeten we zodanig op inzetten dat niemand meer weg wil en er mensen hiernaartoe willen komen.’
Bovendien hoopt hij dat overheden, zoals de provincie en het regiobestuur van Andalusië, hun best gaan doen om te decentraliseren, zodat niet alle afdelingen en loketten zich in de hoofdstad concentreren. Martínez zegt dat ze al een paar maatregelen hebben getroffen om leegloop tegen te gaan, maar hij beseft dat er nog veel meer moet gebeuren.
‘Nu wonen veel mensen alleen maar in de stad omdat daar medische voorzieningen zijn’
‘De situatie in de provincie Granada is niet verontrustender dan die in andere provincies in Spanje, voor zover dat is onderzocht,’ zegt Andrés Navarro. ‘Er zijn geen vergelijkbare onderzoeken naar de stand van zaken op provinciaal niveau, dit is het eerste onderzoek. Er zijn wel gegevens met betrekking tot de autonome regio’s in Spanje, maar die onderzoeken zijn minder gedetailleerd. Castilië-La Mancha en Castilië en Leon blijken de dunstbevolkte regio’s te zijn.’
De groep onderzoekers van de Universiteit van Granada wilde zich niet beperken tot het stellen van een diagnose, maar doet ook suggesties. ‘Is de kwaal eenmaal vastgesteld, dan moet je laten zien hoe je die kunt genezen. Liever geen algemene suggesties, je moet elk geval apart bekijken en op basis van die 68 variabelen acteren op de relevante punten.’ De onderzoekers hebben de suggesties die voor de afzonderlijke gevallen zijn gedaan bij elkaar geveegd en er vijftig maatregelen uit gedestilleerd, verdeeld over vijf strategische pijlers.
Spanje was altijd al leeg
Volgens een onderzoek dat werd gepubliceerd in The Journal of Regional Science is slechts 13 procent van het Spaanse landoppervlak bewoond. Daarmee is Spanje het dunst bevolkte land van Europa; zelfs landen als Finland (30 procent) en Zweden (25,2 procent) zijn dichter bevolkt. Het verschil is helemaal groot als je kijkt naar de buurlanden van Spanje; zo is Frankrijk voor 67,8 procent bevolkt en Portugal voor 46,6 procent. En dit is geen nieuw fenomeen: al in de zestiende eeuw schreven reizigers zoals de Venetiaanse ambassadeurs Federico en Giovanni Cornaro dat Spanje grotendeels leeg was. ‘Spanje is zo dunbevolkt dat het lijkt op een Libische woestijn’, citeert de Spaanse onlinekrant El Confidencial uit een reisverslag van de Venetiërs.
De onderzoekers stellen dat de industrialisatie en de trek van het platteland naar de steden zeker invloed heeft gehad op de verdeling van Spanjaarden over het land. Maar toch ziet Spanje er niet zo heel erg anders uit dan eeuwen geleden. Hoewel er meer mensen uit het binnenland naar de grote steden en de kustgebieden zijn getrokken, is de bevolking in Spanje in de afgelopen eeuwen altijd geconcentreerd geweest in een relatief klein aantal dorpen en steden.
Een van die maatregelen – die voor jongeren vaak al bestaat, maar niet voor 65-plussers – is openbaar vervoer naar Granada (heen en terug op dezelfde dag) en andere gemeenten, zoals die aan de Costa Tropical. Dat gesubsidieerde vervoer zou er dan een paar keer per dag moeten zijn en op dusdanige tijden dat de inwoners van zo’n dorp de nacht thuis kunnen doorbrengen. ‘Het mooist zou zijn als het gratis is,’ zegt Navarro. ‘Dan zouden veel mensen die regelmatig naar de dokter of het ziekenhuis moeten in hun dorp kunnen blijven wonen en gratis en op gepaste tijden naar de hoofdstad kunnen reizen. ‘Nu wonen veel van die mensen alleen maar in de stad omdat daar medische voorzieningen zijn.’
Berggebieden
Francisco Rodríguez, de geliefde voorzitter van het provinciebestuur van Granada, legt uit waarom het noodzakelijk was om dit uitgebreide onderzoek te laten uitvoeren. ‘Het is belangrijk om eerst de situatie goed te doorgronden, zo voorkom je dat er lukraak maatregelen worden getroffen, zoals vroeger weleens het geval was.’ Hij benadrukt dat de provincie wat betreft mobiliteit en vervoer kampt met een paar extra uitdagingen. ‘Allereerst is Granada de provincie met de meeste gemeentes van Andalusië. Daarnaast bestaat een groot deel van de provincie uit de berggebieden Sierra Nevada en Alpujarra, wat het extra lastig maakt.’
Alpujarra, op zijn zachtst gezegd een moeilijk toegankelijk gebied, waar in 20 van de 24 dorpjes de bevolking krimpt, heeft de oplossing voor het probleem gevonden door te investeren in waar ze goed in zijn. Rodríguez: ‘In het dorp Pórtugos wonen steeds meer kinderen en het aantal schoolklassen neemt toe. De oplossing lag in de productie van serranoham, met alles wat daarbij komt kijken, van de bedrijven tot aan de droogkamers. De serranoham-industrie trekt veel gezinnen aan die zich in het gebied vestigen.’ Het blijkt een deel van de oplossing: onderzoek wat lokaal de sterke punten zijn en hoe die verder kunnen worden ontwikkeld.
Het dorp heeft de lokale goudmijn gevonden: de ouderenzorg
Behalve het bergachtige karakter van de provincie is er volgens Rodríguez nog een probleem. De dorpjes liggen her en der verspreid. Een duidelijk voorbeeld is de plaats Loja (20.550 inwoners), waar achttien deelgemeentes onder vallen. Sommige deelgemeentes zijn met tweeduizend inwoners groter dan gemeentes met een eigen gemeentehuis.
Rodríguez is ervan overtuigd dat met de juiste maatregelen de dorpen niet zullen leegstromen. Hij heeft al concrete maatregelen genomen om dit probleem op te lossen. Bijvoorbeeld door meer subsidies en meer budget vrij te maken voor de bouw en voor diensten in de dorpen en gemeentes die met uitsterven worden bedreigd, met name waar de bevolking her en der verspreid woont. ‘Door te blijven inzetten op deze maatregelen en de effectiviteit ervan te evalueren weten we over vijf à tien jaar of we op de goede weg zitten,’ aldus Rodríguez.
‘Orce is de grootste gemeente van de provincie en kan bogen op een paleontologisch erfgoed en op natuurlijk erfgoed, dat ons echter niets oplevert,’ zegt burgemeester Martínez. Maar het dorp heeft de lokale goudmijn gevonden: de ouderenzorg. ‘Meer dan twintig mensen werken als verzorger voor ouderen, een overheidsdienst waar de zorgwet in voorziet. Ik ben me ervan bewust dat het geld afkomstig is uit publieke middelen, maar het is werk en werk creëert welvaart en dat maakt dat de mensen hier willen blijven wonen. Daar zetten we op in.’
Een nieuwe generatie gepensioneerden wil niet meer voldoen aan wat van hen verwacht wordt. Op de kleinkinderen passen ze graag, maar alleen als het hun uitkomt. Cryptogrammen oplossen, zij niet. Het Portugese weekblad Visão ging op zoek naar deze seenagers.
Vol ongeduld op je pensioen wachten om met de pantoffels aan voor de tv te kunnen hangen, op je kleinkinderen te passen of uren met vrienden te kaarten in het buurtpark? Ho ho, hen niet gezien. De vijfenzestigplussers die het werkzame leven achter zich hebben gelaten moeten niets hebben van deze clichés, die hun altijd maar weer worden opgeplakt.
Natuurlijk, de kortingstarieven voor openbaar vervoer en theaters zadelen hen op met het etiket ‘senioren’ en alles wijst erop dat ze aan hun oude dag zijn begonnen. Maar toch herkennen ze zich daar niet in, lichamelijk noch geestelijk. Want deze zestigers zijn opeens bevrijd van de last van grote verantwoordelijkheden (werken, kinderen grootbrengen) en zijn nog altijd jong van geest, terwijl ze twee onmiskenbare voordelen hebben ten opzichte van de jeugd: geld, en niemand die hun zegt hoe laat ze thuis moeten zijn.
Plezier
De beste seks voor de rest van hun leven
‘De meeste zondagochtenden, nadat hij samen met zijn vrouw Anne een kop koffie heeft gedronken en wat fruit heeft gegeten, gaat David naar de slaapkamer, slikt een viagra, trekt de beddensprei recht en neemt een douche, en als hij klaar is voegt Anne zich bij hem.’ De matras is ingedeukt onder de last van de jaren. Zestig jaar huwelijk. Een actief leven. Drie kinderen. Een paar keertjes overspel. Daarna pensioen, eindelijk vrije tijd om nieuwe activiteiten te ontdekken. En hun lichaam, opnieuw. Het Amerikaanse echtpaar, tachtigers, doet onverbloemd hun seksleven uit de doeken in The New York Times. Een taboeonderwerp, ongemakkelijk.
‘Psychologen omzeilen het en bejaardenhuizen negeren het liever,’ verzucht het linkse dagblad. Bij velen neemt de seksualiteit in de loop van de tijd af, komt ze tot stilstand. ‘Maar degenen die volhouden, geven zich er vaker aan over,’ constateert de NYT. ‘Volgens een studie van het New England Journal of Medicine zegt een kwart van de 75- tot 85-jarigen het afgelopen jaar seks te hebben gehad. En van dat kwart verklaarde de meerderheid twee à drie keer per maand intiem te zijn geweest.’ De last van de jaren noopt tot aanpassing. Vaarwel missionarishouding. Erotische massage en spelletjes nemen het over. ‘Ze laten hun telefoon in de keuken en de hond aan de andere kant van de slaapkamerdeur. Ze strelen elkaar, ze knuffelen.’ Dit soort getuigenissen, hoopt journalist Maggie Jones, kan de samenleving een andere kijk geven op het plezier van ouderen. Een ander soort seksualiteit, ongedwongener. ‘Ze zijn minder bang om hun verlangens te delen. Ze hebben geen tijd meer om zich ergens druk over te maken.’ Alleen nog om te genieten.
Kortom, ze zijn vrij. Dit zijn seenagers, senioren en teenagers tegelijk, oftewel ouderen met nog altijd een puberale inborst. Economisch gezien worden ze ook wel aangeduid als de ‘ski-generatie’, afgeleid van het Engelse spending your kids’ inheritance.
En vooral blijven ze nog altijd leren. Nieuwsgierigheid is geen slechte eigenschap, het is een recept om het leven te verlengen. Lichaam en geest in beweging houden is onontbeerlijk, zo houdt de wetenschap ons bij herhaling voor. Dat wordt mooi geïllustreerd door Isabel, die de erfenis van haar kinderen er helemaal niet doorheen jaagt, want in Portugal, waar de pensioenen laag zijn, heeft lang niet iedereen iets na te laten.
Isabel Martins (69) heeft een gezondheid die te wensen overlaat (er is vier jaar geleden darmkanker bij haar vastgesteld) en ze heeft nooit veel geld gehad. Op haar zestigste is ze gestopt met haar baan als onderwijzeres, maar een seenager werd ze pas echt toen ze er niet langer in berustte dat ze ‘dik, lelijk en futloos’ was; ze verhuisde naar Lissabon en werd lid van de vereniging A Avó Veio Trabalhar [‘Oma komt werken’]. ‘Deze vereniging is allesbehalve een bejaardensoos. We zijn een groep vrouwen die samen allerlei handwerk doen; we maken traditionele dingen, maar dan overgoten met een modern sausje. Niemand heeft het over ziekte en zeer, en af en toe maken we een reisje. We zijn een keer gaan kamperen in Porto Covo, net een stel schoolmeiden,’ lacht Isabel.
Optredens
De seenager is ook lid geworden van de batucada-band Nice Groove, die elke woensdag repeteert in Carcavelos. ‘Ik ben de oudste van het stel,’ zegt ze en ze pakt haar smartphone erbij om ons filmpjes van hun optredens te laten zien. Daarna neemt ze een slok van haar cocktail en draait zich om naar de muzikanten die die avond spelen in de bar van haar zoon Francisco (35), in het hartje van de uitgaanswijk Cais do Sodré in Lissabon.
‘Ik heb altijd van uitgaan gehouden, een glaasje drinken, dansen,’ zegt Isabel. ‘Maar na de geboorte van Francisco interesseerde dat me minder. Ik werd een huismus. Nu houdt niets me meer tegen.’ Behalve misschien soms het gebrek aan gezelschap, al zijn er vanavond de vrienden van haar zoon. ‘Bejaarden gaan niet meer uit. Ik ben dus aangewezen op jongeren.’ Als je haar zo ziet, helemaal in het rood en oranje gestoken, met bijpassend haar, kun je moeilijk geloven dat ze ooit minder fit is geweest.
Op korte termijn heeft ze een paar reisjes gepland (‘Ik heb zin om naar Nederland, Parijs en Italië te gaan’), en daarna wil ze weer wat gaan bijverdienen door op markten sieraden te verkopen die ze van antieke knopen maakt.
Actieve senioren
In de toekomst zouden actieve senioren als Isabel minder moeite moeten hebben om gezelschap te vinden. Volgens een rapport van het Portugese statistiekbureau INE zal het percentage 65-plussers in Portugal in de periode 2008-2060 bijna verdubbelen van 17,5 tot 32,3 procent, en zullen er in 2060 op elke jongere drie ouderen zijn.
Portugal is niet het enige land dat zo vergrijst. Volgens de VN zal de wereldbevolking in 2030 voor 46 procent uit 60-plussers bestaan, wat neerkomt op 1,4 miljard mensen. Maar Portugal kampt met een zeer vaste levenscyclus, die chronologisch in drie grote stadia is onder te verdelen: opleiding, werk en pensioen. ‘Dat is een kunstmatig model waarin iemand van de ene op de andere fase overgaat, terwijl het verouderingsproces juist geleidelijk verloopt,’ zegt demograaf Maria João Valente Rosa, hoogleraar aan de faculteit Sociale en geesteswetenschappen van de Nieuwe Universiteit van Lissabon.
‘De chronologische leeftijd is sterk bepalend voor wat anderen verwachten, en voor de deuren die geopend blijven’
Ondanks alle wetenschappelijke vooruitgang en de verbetering van de gezondheid en levenskwaliteit van zestigplussers, ‘is de chronologische leeftijd sterk bepalend voor wat anderen van ons verwachten, en voor de deuren die voor ons geopend blijven, zowel op het gebied van werk en opleiding als van vrijetijdsbesteding’, aldus Valente Rosa. ‘Er wordt vaak meteen naar het geboortejaar gekeken, en daarmee worden de betrokkenen, maar ook de hele maatschappij tekortgedaan.’ Als auteur van boeken over veroudering, waaronder Um tempo sem idades [‘Een tijd zonder leeftijd’], stelt ze voor de blik niet langer te richten op de jaren die geweest zijn, maar op de tijd die voor ons ligt.
Volgens António Fonseca, als psycholoog en onderzoeker verbonden aan de Katholieke Universiteit van Portugal in Porto, ‘zijn de stereotypen over ouderen niet langer geldig, omdat de huidige bevolking heel erg heterogeen is. Sommige zestigers of zeventigers zijn zeer actief, en andere invalide. Sommige kopen spullen via internet, terwijl andere al moeite hebben met een pinautomaat.’
Een van de manieren waarop in Portugal de clichés onderuit worden gehaald, is het project Lata 65, dat senioren in staat stelt zich uit te leven in straatkunst in de wijk Beato in Lissabon. Als we haar vragen naar de die dag aanwezige seenagers, wijst Lara Seixo Rodrigues, een van de initiatiefnemers, naar Almerinda Lopes Bento, een voormalig lerares Engels. Al is ‘voormalig’ niet helemaal van toepassing, want Almerinda geeft nog altijd les aan de seniorenuniversiteit in Seixal. ‘Ik heb altijd al willen leren tekenen en schilderen, en dat doe ik nu aan de universiteit,’ vertelt ze, terwijl ze met een potlood de contouren aanbrengt van wat ze de volgende dag op het fresco zal schilderen. Dit weekend is er een graffitiworkshop.
Analyse
Verenigd Koninkrijk is gerontocratie geworden
‘Een diepe generatiekloof deelt het Verenigd Koninkrijk in tweeën’, constateert maandblad The Critic bezorgd. Aan de ene kant de gepensioneerden, aan de andere kant generatie Z. En de millennials. ‘Tot op zekere hoogte zijn wij geen democratie meer, maar een gerontocratie’, durft het conservatieve maandblad zelfs te beweren. Een blik op het beleid van de Tories sinds ze bijna dertien jaar geleden aan de macht kwamen volstaat om te zien hoezeer het land uit balans is.
‘Verblind door een politieke kortetermijnvisie in een verouderende samenleving’ koos premier David Cameron (2010-2016) er destijds voor om de gepensioneerden stroop om de mond te smeren; zij waren onmisbaar ‘voor het behoud van sleutelposities in het parlement’, aldus het blad. Ontheffing van kijk- en luistergeld hier, gratis ov-abonnement daar. ‘De relatie van Cameron met 60-plussers kwam niet voort uit maatschappelijke overwegingen, maar was een vorm van cliëntelisme’, constateert journalist Mike Jones tot zijn spijt. En bij gebrek aan nieuwe ideeën zijn zijn opvolgers, van Theresa May tot Rishi Sunak, blindelings in zijn voetsporen getreden. ‘Met als resultaat dat de Conservatieve leiders zich liever richten op het uitdelen van douceurtjes aan gepensioneerden dan op de ontwikkeling van de economie in het algemeen. Tegelijkertijd stemmen de afgevaardigden voor belastingverhogingen waar de jongere generaties buitensporig hard door worden getroffen.’ De millennials ‘betalen een hoge prijs voor de pensioenen van ouderen, terwijl een op de vier gepensioneerden in theorie miljonair is, dankzij de prijs van onroerend goed die in dertig jaar tijd explosief is gestegen’, foetert The Critic.
Een jaar geleden liet Almerinda, die heel erg van lezen houdt, haar eerste tatoeage zetten: een boek, uiteraard. Omdat ze niet meer werkt en dus alle tijd heeft om te lezen (vorig jaar zeventien boeken) en omdat de pandemie het einde betekende van de leesclub waarvan ze lid was, besloot ze er zelf een op te richten, op de universiteit.
‘Ik ga graag uitdagingen aan. Je kunt niet zomaar zeggen dat iets je niet lukt, je moet doorzetten,’ aldus de vrouw met het korte haar, die er ingetogen en jeugdig uitziet in haar spijkerbroek met blauw-witte streepjestrui. ‘Buiten het werk is er van alles te doen en te leren, waarmee je de gebaande paden kunt verlaten en niet in een sleur vervalt. Ik beperk me niet tot mijn huis en mijn gezin,’ zegt Almerinda, die een man en een zoon van eenenveertig heeft. Reizen (recentelijk nog Londen, Bilbao en Madeira, en binnenkort Dublin) is ook een vast onderdeel in het leven van deze seenager.
Dynamiek
Een ander bewijs van de dynamiek van deze generatie: de cursus ondernemerschap voor 45-plussers die de Universiteit van Porto kortgeleden in het leven heeft geroepen, bezwijkt bijna onder zijn eigen succes. ‘We hebben al meer dan zevenhonderd inschrijvingen, en ook voor de volgende edities stromen de aanmeldingen al binnen. Het bewijs dat er een hele nieuwe generatie van mensen op hogere leeftijd bestaat die actiever, nieuwsgieriger en toekomstgerichter is,’ zegt Elísio Costa, coördinator van Porto4Ageing, een competentiecentrum van de Universiteit van Porto dat zich richt op actief en gezond oud worden. ‘Oud worden is pas dramatisch als je je rol in de samenleving ziet verdampen.’
’Oud worden is pas dramatisch als je je rol in de samenleving ziet verdampen’
Want na ons zestigste hebben we nog alle recht en reden om naar de toekomst te kijken, bevestigt de wetenschap. Dank is daarbij verschuldigd aan de Amerikaanse geneticus Fred Gage, die het idee dat onze hersenen niet zouden regenereren doorprikte: in 1998 toonde hij aan dat we ook op volwassen leeftijd nog nieuwe neuronen blijven aanmaken.
De hersenen beschikken over een groot aanpassingsvermogen en er zijn manieren om de aftakeling ervan tegen te gaan: zo kan 40 procent van de dementiegevallen worden voorkomen, of in elk geval vertraagd. Ook moet de bloeddruk in de gaten worden gehouden, want het staat vast dat hoge bloeddruk tot vermindering van de cognitieve vermogens kan leiden en het risico op bepaalde vormen van dementie vergroot.
Kwaliteit van leven
En daarnaast moeten we voor onszelf zorgen. Om op gevorderde leeftijd een goede kwaliteit van leven te behouden moeten we naar de mening van de wetenschap bepaalde principes in acht nemen: gezond eten (veel fruit en groente, weinig vet en suiker), de calorie-inname beperken om overgewicht te voorkomen, zorgen voor een goede nachtrust, regelmatig sporten (zonder daarbij tot het uiterste te gaan), een actieve rol in de directe omgeving blijven vervullen en positieve sociale betrekkingen blijven onderhouden. Volgens een onderzoek van de medische faculteit van de Harvard-universiteit, waarbij 120.000 mensen van rond de dertig betrokken waren, kan het op jonge leeftijd naleven van deze leefgewoonten – bij voorkeur vóór het vijftigste levensjaar (hoe eerder, hoe beter) – de levensverwachting met twaalf à veertien jaar verlengen. Het niet in acht nemen van de regels, daarentegen, verhoogt het risico op kanker en hart- en vaatziekten.
Levensverwachting
‘De levensverwachting is sterk toegenomen,’ constateert Nuno Marques, cardioloog en voorzitter van het Portugese Verouderingsobservatorium, dat in maart 2022 werd opgericht. ‘Maar we moeten actiever werken aan de verbetering van de kwaliteit van leven, door levenslang in te zetten op ziektepreventie, bevordering van een gezonde levensstijl en betere herstelmogelijkheden.’
Muziek
In Leeds ‘zal het oude punkers worst wezen’
‘Het zal me worst wezen wat de mensen van me denken,’ laat Alison Dunne zich ontvallen tegenover The Guardian. Op haar 58ste is de Britse toegetreden tot een radicaal, vrijgevochten collectief in Leeds, in het noorden van Engeland. Een verzameling punkgroepen voor ‘ouwe besjes’, in het kader van het project Unglamourous Music, begin 2022 gelanceerd door Ruth Miller, inwoner van de stad. ‘Het is zeker geen ding voor lieve omaatjes die willen kennismaken met punk. We gaan echt los,’ waarschuwt Dunne, artiestennaam Fish. Binnen enkele maanden is het collectief erin geslaagd twaalf verschillende groepen op te richten, die afgelopen maart allemaal hebben opgetreden tijdens een concert in het kader van de Internationale Vrouwendag. Muzikale ervaring is niet vereist.
‘Wat telt, is zin om los te gaan,’ constateert het Londense dagblad enthousiast. Fish, een voormalige theaterproducent, geeft volmondig toe dat ze ‘amper een ukelele kan bespelen’. Maar Miller prijst zich gelukkig, want de songs ‘zijn geweldig’. ‘De mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding die voor een vrouw van zekere leeftijd passend worden geacht, zijn nogal beperkt,’ constateert de zestiger spijtig. ‘Als je bijvoorbeeld van muziek houdt, verwachten ze dat je bij een koor gaat. Maar wij hebben veel te melden over alles wat ons woest maakt.’ Deze rebelse mentaliteit, die strookt met de geschiedenis van Leeds, de bakermat van de postpunkbeweging, dringt door in de teksten van The Verinos, de groep van de oprichtster: ‘Raise your eyebrows, we don’t care/ ’Cos we’re not gonna do the things we’re supposed to do, oh yeah’.
Gualdino is zevenenzeventig jaar en doet sinds zijn drieëndertigste aan sport. We ontmoeten hem samen met dertig anderen, onder wie veel senioren, die zich elke zaterdagmorgen verzamelen voor een wandeltocht van acht à tien kilometer door het bosrijke Monsanto-park in Lissabon, onder leiding van een docent lichamelijke oefening. ‘Ik heb er duidelijk baat bij, vooral als ik me lichamelijk moet inspannen, zoals in de tuin,’ zegt Gualdino, die sinds zijn pensionering fanatiek is gaan tuinieren. Luís van negenenzeventig waardeert ook de prettige sfeer: ‘Bewegen is belangrijk voor mijn manier van leven en mijn kijk op het leven.’
‘We moeten ons concentreren op deze gewonnen jaren,’ benadrukt psycholoog Daniela Craveiro. ‘Op papier zijn we momenteel getuige van een grote breuk in het traditionele beeld van de levenscyclus.’ En het is belangrijk dat we ons nuttig blijven voelen. ‘Ook na het pensioen blijven we actief, het is geen tijd meer die alleen maar beperkt blijft tot vrijetijdsbesteding. We moeten volop bij de samenleving betrokken blijven. Dat is bovendien goed voor de gezondheid, en een manier om eenzaamheid en depressie tegen te gaan.’
Niets meer te hoeven
Een perfect voorbeeld hiervan is Isabel Cristina (62). Sinds het nest leeg is weet deze vrouw, die twee dochters van 32 en 29 heeft en een kleinzoontje, niet meer van ophouden. Eigenlijk wist ze dat daarvoor ook al niet, omdat ze voor haar werk veel moest reizen om modecollecties uit te zoeken die ze vervolgens in Portugal verkocht. Zes jaar geleden besloot ze gas terug te nemen en kocht ze een huis in Grenoble, waar ze inmiddels de helft van het jaar doorbrengt.
Ze heeft geleerd om te genieten van het uitzicht op de bergen, haar moestuin te verzorgen, veel te lezen en wandelingen door de natuur te maken. Maar wat ze het fijnst vindt, is de spontaniteit, niets meer te hoeven, vrij te zijn om te gaan en staan waar ze wil, zonder dat iets haar daarvan weerhoudt. Isabel Cristina is nog altijd graag in het gezelschap van anderen en maakt het nog steeds graag laat. ‘Maar toch ga ik vroeg naar bed, anders kost het me drie dagen om bij te komen van een avond uit,’ zegt ze geamuseerd met een sigaret in haar ene hand en een glas Martini in de andere.
Op de voorpagina
‘Het pensioen: droom of nachtmerrie?’
Niet alleen in Frankrijk wordt het nieuws beheerst door pensioenen. Op 19 maart wijdde ook het Duitse weekblad Die Zeit zijn voorpagina aan deze levensfase, ‘die een beetje lijkt op de kinderjaren, maar dan met een zekere financiële onafhankelijkheid en zonder ouders’ die ons een handje helpen. Een moment dat door veel werkenden wordt gezien als ‘het hoogtepunt van hun carrière’ en waarvan de noodzaak nauwelijks ter discussie staat. Toch, constateert het linkse blad, gaat de weg van een gepensioneerde lang niet altijd over rozen. Na een eerste ‘wittebroodsfase’ neemt de tevredenheid van de gepensioneerden dikwijls af, waarschijnlijk omdat het niet meevalt om je dagen zonder werk door te komen. ‘Niet iedereen vindt voldoening in het schrijven van een roman of het passen op de kleinkinderen.’
Een vriend van haar, Jaime Pereira Gomes (64), omringt zich het liefst met andere mensen. De wetenschap geeft hem gelijk: vrienden hebben is goed voor je gezondheid. Hij heeft van zijn 26ste tot zijn 62ste als IT’er in de bancaire sector gewerkt, zonder Lissabon ooit te verlaten. ‘Maar twee jaar geleden had ik er genoeg van, ik vond het niet leuk meer.’ Toen heeft hij zijn huis verkocht en de balans opgemaakt: er bleef genoeg over om het uit te zingen tot zijn pensioengerechtigde leeftijd van 66 – hij heeft twee kinderen, twee stiefkinderen, vier kleinkinderen en drie ex-vrouwen, maar geen financiële verplichtingen meer.
Koning van de dansvloer
‘Dansen is mijn favoriete bezigheid, ik ben de koning van de dansvloer!’ zegt hij lachend. Een jaar geleden heeft Jaime al zijn schepen achter zich verbrand om in São Roque te gaan wonen, in het binnenland van Brazilië, samen met zijn nieuwe Braziliaanse vrouw en haar drie kinderen. Hij woont in een boerderij en houdt zich bezig met tuinieren, gymnastiek, yoga, pilates en andere, ‘wat spirituelere’ activiteiten. Hij moet deze maand naar Lissabon voor de verjaardag van een van zijn kleinkinderen; daarna zullen ze van de gelegenheid gebruikmaken om door Europa te reizen – zonder verplichtingen, maar vol enthousiasme.
Rapamycine heeft bij ratten de kans op leven in goede gezondheid met 60 procent verhoogd
‘De huidige oude dag heeft niets meer te maken met het clichébeeld van vroeger, toen ouders, kinderen en kleinkinderen allemaal harmonieus en solidair met elkaar onder één dak woonden en elkaar hielpen,’ zegt psycholoog António Fonseca. En een van de grote problemen is huisvesting. Fonseca is behalve onderzoeker ook auteur van het boek Envelhecimento em casa e na comunidade [‘Thuis oud worden te midden van je naasten’], waarin hij het eigen huis benoemt als de beste plek om ouder te worden. ‘Dat is de meest natuurlijke oplossing, waar je als mens de zeggenschap behoudt over de dynamiek van alledag, over je autonomie en je privéleven. Het is een plek die verbonden is met je identiteit; heel belangrijk als je ouder wordt, want je verliest al zo veel andere dingen,’ aldus de psycholoog. ‘Als ik het heb over oud worden in eigen huis en in de eigen omgeving, dan denk ik meer in het algemeen aan een leven waarin iemand sociaal actief blijft. Een eenzaam leven is niet beter dan een leven in een instelling.’
Ook zien nieuwe woonvormen het daglicht, voorlopig nog zelden in Portugal maar vooral elders in Europa en in de Verenigde Staten. Een voorbeeld is cohousing, waarbij generatiegenoten ieder hun eigen zelfstandige woning hebben, maar elkaar ook kunnen ontmoeten in de gemeenschappelijke ruimte. ‘Daarmee verklein je de kans op eenzaamheid en houd je langer het gevoel dat je controle hebt over je eigen woonplek; en bovendien zitten er nog financiële voordelen aan ook,’ aldus Fonseca.
Therapeutisch effect
Om eenzaamheid onder ouderen te voorkomen heeft het gemeenschapscentrum van Vermoim/Sobreiro in de gemeente Maia, dat deel uitmaakt van een keten van Portugese katholieke gezondheidscentra, naast andere activiteiten ook een zangkoor. ‘Dat is geen therapie in de eigenlijke zin van het woord, maar het heeft wel een therapeutisch effect. Het maakt veel emoties los,’ zegt António Miguel Teixeira, die leiding geeft aan dit koor, dat Cor da Voz is gedoopt. Wanneer het koor begint te zingen – traditionele gezangen, Portugese liedjes en eigen composities – is het alsof je de zorgen ziet wegvliegen, de ogen beginnen wat meer te stralen. ‘Sommige van onze koorleden leidden hiervoor een heel eenzaam bestaan en hebben een ware verandering doorgemaakt.’
Maatschappij
Duitsland beziet oud worden in een nieuw licht
In Duitsland proberen gepensioneerden ‘nieuwe manieren van leven’ te bedenken, meldt Der Spiegel. Thuishulp wordt er binnenkort beperkt wegens gebrek aan personeel. De babyboomers moeten zich dus voorbereiden op ‘een instorting van de zorg’ die zich aankondigt voor hun oude dag. ‘En zelfs als ze geen zorg nodig hebben, zullen de boomers andere sociale relaties moeten aanknopen dan hun voorgangers’, vanwege het hoge scheidingspercentage en de geografische afstand die hen dikwijls scheidt van hun kinderen.
‘Al deze veranderingen dwingen de senioren ertoe hun oude dag in een ander licht te bezien,’ aldus het weekblad uit Hamburg. Temeer omdat ze, wanneer ze stoppen met werken, ‘vaak een betere conditie hebben dan de gepensioneerden uit voorgaande generaties’. Originele initiatieven, zoals de oprichting van ‘plurigenerationele huizen’ of partnerschappen van kinderdagverblijven en verenigingen die strijden tegen dementie, komen steeds vaker voor. Het doel: jongeren en ouderen met elkaar in contact brengen, om sociaal isolement te bestrijden en senioren in staat te stellen zo lang mogelijk zelfstandig te blijven.
In Sobreiro, een arme wijk van Maia, heeft het centrum veel gedaan om de banden tussen de bewoners onderling aan te halen. ‘Hier is iedereen gelijk en leren mensen van elkaar,’ zegt directeur Mário Figueiredo. De 78-jarige Domingos Vasconcelos, gepensioneerd leraar, herinnert zich een repetitie van Cor da Voz waarbij de koorleden met elkaar over gewoonten en tradities spraken. ‘Er was een vrouw bij die in het begin heel timide was, maar naarmate ze meer aan het woord was steeds verder leek te groeien.’
De 69-jarige Maria José Teixeira werkte jarenlang als kok in het gemeenschapscentrum. Doordat ze altijd het koor hoorde zingen, kreeg ze zin om zich erbij aan te sluiten als ze eenmaal met pensioen zou gaan. ‘Ik ben geen type dat thuis gaat zitten niksen,’ zegt ze. Ze zong al in het koor van haar kerk, en om haar stem samen met die van anderen te laten klinken is voor haar een bron van ‘vrede, vreugde en liefde’. Het centrum biedt ook andere activiteiten, zoals workshops kunstnijverheid en cognitieve stimulatie, en wedstrijdjes boccia, een Portugese variant van jeu de boules.
Maatgerichte oplossingen
In Portugal lijdt helaas maar liefst 71,4 procent van de 65-plussers aan een chronische ziekte of een langdurige kwaal. Bij het verouderingsproces zijn heel veel variabelen in het spel: naast de levensstijl en bronnen van stress spelen ook genetische, epigenetische en omgevingsfactoren een belangrijke rol. ‘Het is een terrein dat we op een multidisciplinaire manier moeten aanpakken en waarbij we, om doeltreffend te zijn, naar diverse en maatgerichte oplossingen moeten kijken; het effect van deze factoren verschilt namelijk per persoon,’ zegt Nuno Marques, arts bij het Portugese Verouderingsobservatorium.
De onderzoekers zijn op zoek naar het geheim van de eeuwige jeugd, waarbij je niet moet denken aan een facelift, maar aan remedies die het verouderingsproces werkelijk kunnen vertragen: bijvoorbeeld het voorkomen van bepaalde leeftijdsgebonden aandoeningen die worden veroorzaakt door cardiologische of neurologische degeneratie.
Vorig jaar is een team van de Universiteit van Cambridge erin geslaagd om huidcellen die bij een 53-jarige vrouw waren afgenomen met dertig jaar te verjongen, dankzij een methode van cellulaire herprogrammering die verwant is aan de methode die werd gehanteerd bij Dolly, het eerste gekloonde schaap. De wereld stond versteld van deze verjongingskuur, die ons de huid van toen we twintig waren belooft terug te geven. Maar de belangrijkste vraag is of deze ontdekking ook kan worden toegepast op andere weefsels van het organisme.
Verandering van perceptie
Het onderzoek naar veroudering zal ongetwijfeld tot controverses leiden, maar het brengt momenteel al tal van gerenommeerde wetenschappers in beweging. En ook grote investeerders uit de technologische sector laten van zich horen; zo heeft Google geld gestoken in het gespecialiseerde laboratorium Calico Life Sciences, en ondersteunt Amazon-baas Jeff Bezos het onderzoeksbedrijf Altos Labs. Het zegt veel over de verandering van perceptie: veroudering wordt niet langer gezien als een natuurlijk proces, maar als een ziekte die behandeld kan worden, en misschien wel genezen. In het stadium van klinisch onderzoek zijn er al nieuwe verjongingskuren die de aandacht trekken vanwege de resultaten bij cellen of proefdieren.
2,1 miljard grootouders over 25 jaar
The Economist schat dat het aantal opa’s en oma’s in 2050 ongeveer 22 procent van de wereldbevolking zal bedragen. ‘Dat zou iets meer zijn dan het aantal kinderen onder de vijftien,’ schrijft het Britse weekblad, dat zich verbaast over het gebrek aan universitaire belangstelling voor deze categorie van de mensheid. ‘We hebben twee onderzoekers moeten vragen een schatting te maken op basis van de VN-cijfers, aangepast aan de demografie en de familiestructuren in elk land.’ De gemiddelde leeftijd van opa’s en oma’s verschilt sterk per wereldregio, van 53 in Oeganda tot 72 in Japan. Deze intree van ‘het grootoudertijdperk’, zoals het liberale blad het noemt, ‘zal vergaande consequenties hebben en zou, dankzij het oppassen op de kinderen, tot een grootschalige sociale revolutie kunnen leiden: de toetreding van meer vrouwen tot de arbeidsmarkt’. Soms, geeft The Economist toe, ‘ten koste van het persoonlijk leven van de ouderen’.
Zo blijkt metformine, dat wordt gebruikt bij de behandeling van diabetes type 2, veelbelovend voor de verjonging van cellen en weefsels. Quercetine, dat in sommige vruchten en groenten zit en al wordt verkocht als voedingssupplement, is bij dieren doeltreffend gebleken voor het vertragen of voorkomen van bepaalde aandoeningen; proeven bij mensen laten nog op zich wachten. Rapamycine, een immunosuppressivum dat bij mensen die een orgaantransplantatie hebben ondergaan wordt gebruikt om afstoting te voorkomen, heeft bij ratten van middelbare leeftijd de kans op een leven in goede gezondheid met 60 procent verhoogd. Nu moet de wetenschap alleen nog de bijwerkingen van al deze moleculen onder controle zien te krijgen, om te voorkomen dat er gezonde cellen worden aangevallen.
De wetenschap, zo weten we, heeft tijd nodig. Omdat er tot dusver nog geen wondermiddel is gevonden, kun je je voorlopig maar het best aan de volgende twee regels houden: vermijd alles wat slecht is voor je gezondheid en blijf vooral zo lang mogelijk doen wat je leuk vindt.
Voor het eerst in zestig jaar is in China, het land met de meeste inwoners, het bevolkingsaantal gedaald. In China werden vorig jaar in totaal 9,56 miljoen geboorten geregistreerd, tegenover 10,41 miljoen sterfgevallen, maakte het Nationaal Bureau voor de Statistiek (NBS) dinsdag in een rapport bekend. Deze daling zal volgens veel demografen enkele decennia aanhouden, schrijft South China Morning Post.
Voor het jaar 2022 kan deze daling met name worden verklaard door de sterk gestegen kosten van levensonderhoud, door het hogere opleidingsniveau van vrouwen, waardoor zwangerschappen worden uitgesteld, en door het gebrek aan een kinderwens bij de jongere generaties. Deze ‘demografische crisis’ in combinatie met ‘een snel vergrijzende bevolking zal ongetwijfeld verstrekkende economische gevolgen hebben’, merkt het dagblad uit Hongkong op. Dit zal naar verwachting leiden tot ‘een krimpende beroepsbevolking, verminderde koopkracht en een onder druk staand pensioenstelsel’, aldus SCMP.
In 2021 werden de beperkingen opgeheven op het krijgen van drie kinderen
De laatste keer dat China een bevolkingskrimp meemaakte was in 1961. Sinds 2016 nam de bevolkingsgroei al af, hoewel Beijing tal van maatregelen heeft genomen om koppels meer kinderen te laten krijgen. Zo werd in 2021 de beperkingen opgeheven op het krijgen van drie kinderen, waardoor ouders recht kregen op kinderopvang en andere voordelen. Ook werden er op lokaal niveau subsidies uitgedeeld aan mensen die één tot drie kinderen hadden. Maar uit onderzoek blijkt dat die maatregelen weinig effect hebben gehad, bericht SCMP.
‘Gekoer, gegiechel en het getrippel van kleine voetjes vermengen zich met het geluid van rollators en rolstoelen in dit verzorgingstehuis in het zuiden van Japan. In deze vergrijzende natie heeft dit tehuis een ongewone type werknemers aangeworven om de dagen van de bewoners op te fleuren’, begint The New York Times haar reportage over het verzorgingstehuis Ichoan in de Japanse stad Kitakyushu. Daar heeft de directie een programma gestart waarbij kinderen van nul tot vier worden ingezet om eenzaamheid onder de oudere bewoners – het merendeel boven de tachtig – te verminderen.
De baby’s, vergezeld van hun ouders of verzorgers, geven de bewoners knuffels. In ruil daarvoor ontvangen ze luiers, zuigelingenvoeding, gratis babyfotoshoots en tegoedbonnen voor een café in de buurt. Wetenschappelijk onderzoek brengt sociale interactie in verband met minder eenzaamheid, vertraagde mentale achteruitgang, lagere bloeddruk en een lager risico op ziekten en overlijden bij ouderen. Voor kinderen is aangetoond dat intergenerationele interacties de sociale en persoonlijke ontwikkeling bevorderen, schrijft de Amerikaanse krant.
Urueña heeft meer boekhandels dan schoolgaande kinderen
Het dorp Urueña in het Noordwesten van Spanje heeft, net zoals veel plattelandsdorpen, te maken met ontvolking en vergrijzing. Maar in de afgelopen tien jaar is er één zaak die wel floreert in Urueña: boeken. Op honderd inwoners zijn er elf boekwinkels te vinden, waaronder negen met speciale boeken, schrijft The New York Times. Dat zijn meer boekhandels dan er kinderen naar het plaatselijke schooltje gaan.
‘Ik ben geboren in een dorp waar geen boekhandel was en waar de mensen zich veel meer bezighielden met het bewerken van hun land en met hun dieren dan met boeken,’ zegt Francisco Rodríguez, de drieënvijftigjarige burgemeester van Urueña. ‘Deze ommezwaai is een beetje vreemd, maar ons kleine dorp is er trots op dat het een cultureel centrum is geworden.’
In 2007 ontving Urueña drie miljoen euro om dorpswoningen te verbouwen tot boekwinkels
In 2007 ontving Urueña drie miljoen euro om dorpswoningen te verbouwen tot boekwinkels. Mensen die een boekhandel wilden runnen, konden voor een symbolisch bedrag van tien euro per maand een pand huren. Het plan was om Urueña levend te houden met boektoerisme, naar het voorbeeld van andere literaire centra op het platteland in Europa, bijvoorbeeld Montmorillon in Frankrijk en Hay-on-Wye in Groot-Brittannië.
Spanje is een van de Europese landen die de meeste onafhankelijke boekhandels telt. Om kleinere bedrijven te helpen concurreren met de grote boekhandels, heeft het Spaanse ministerie van Cultuur deze maand negen miljoen euro uitgetrokken voor subsidies om de kleine boekhandels te helpen moderniseren en digitaliseren.
‘Het inwoneraantal van Griekenland is sinds 2010 voortdurend gedaald’, schrijft het Griekse dagblad Ta Nea. Verwijzend naar een demografische studie die eind september werd gepubliceerd op basis van gegevens van het Griekse bureau voor de statistiek, maken de kranten van het land zich zorgen over deze aanhoudende tendens.
‘In de periode van 1 januari 2011 – toen het land nog 11,1 miljoen mensen telde – tot 1 januari 2020 is het inwoneraantal van het land afgenomen met 3,7 procent (405.000 mensen)’, aldus Ta Nea.
De krimpende bevolking van Griekenland is een grote uitdaging voor het land. ‘Als de trend niet wordt omgebogen, zal Griekenland in 2080 een bevolking van 7,2 miljoen hebben, tegenover 100 miljoen inwoners in 2040 in Turkije‘, waarschuwt I Avgi. ‘Dit moet boven aan de agenda staan,’ verzekert het linkse dagblad.
‘Economische groei ontwikkelen in een land met een kleine bevolking is bijna onmogelijk’
De economische, politieke en sociale crisis die het land nu al tien jaar doormaakt, blijkt de belangrijkste oorzaak te zijn van de bevolkingsafname. Financiële moeilijkheden en onzekerheid over de toekomst hebben een remmende werking gehad op het geboortecijfer. Veel studenten hebben hun studie in het buitenland voortgezet en de betere baankansen elders in Europa hebben de daling en de vergrijzing van de bevolking versterkt.
‘Alle jongeren die in het buitenland hoger onderwijs volgen, zullen het moeilijk hebben om terug te keren naar een economie die geen interessante banen of bevredigende levensomstandigheden biedt’, schrijft I Avgi.
Met een werkloosheidscijfer van 37,6 procent onder jongeren tot vijfentwintig jaar staat Griekenland onderaan in de Europese Unie. Het minimumloon bedraagt 758 euro per maand.
‘In dit geval kun je niet zeggen dat “kwaliteit boven kwantiteit” gaat‘, betoogt Naftemporiki. ‘Economische groei ontwikkelen in een land met een kleine bevolking is bijna onmogelijk’, waarschuwt de toonaangevende zakenkrant.
To Vimaspreekt van ‘een tijdbom’ en wijst erop dat niet alleen de bevolking krimpt, maar ook de samenleving vergrijst, met ‘42 procent van de bevolking ouder dan 62 jaar in 2060’.
Deze situatie ‘brengt de toekomst van het zorgverzekeringsstelsel en de mogelijkheid om pensioenen te garanderen in gevaar‘, aldus de toonaangevende centrumrechtse krant.
Nog geen gerechtigheid een jaar na de explosies in Beiroet
Op 4 augustus 2020 werd de hoofdstad van Libanon verwoest door een dodelijke ontploffing waarbij meer dan tweehonderd mensen omkwamen en duizenden gewond raakten. Sindsdien wachten de slachtoffers nog steeds op gerechtigheid.
Het is een ‘zeer gespannen dag’ die Libanon te wachten staat op de noodlottige eerste verjaardag van de enorme explosie die een jaar geleden de hoofdstad Beiroet verwoestte, aldus de Libanese krant L’Orient-Le Jour.
Op deze dag van nationale rouw organiseren de families van de slachtoffers van de tragedie een ‘minutieus voorbereide‘ volksplechtigheid. Een stilte tocht trekt door de getroffen wijken, met een stop in de haven van Beiroet ‘om de families te steunen en om gerechtigheid te vragen’. Ook wordt er een minuut stilte gehouden om het moment van de ontploffing om 18.08 uur te markeren en een mis, terwijl anderen zich naar het Parlement begeven, beschrijft de Franstalige krant uit Beiroet.
‘Er is één element dat de loop van de dag kan veranderen: de woede van het volk’
‘Maar er is één element dat de loop van de dag kan veranderen: de woede van het volk’, schrijft L’Orient-Le Jour. De Libanese website Al-Modon vreest zelfs dat de dag ‘bloedig’ zou kunnen verlopen.
Veel Libanezen zijn woedend over de ‘criminele’ nalatigheid en straffeloosheid van de verantwoordelijken die op de hoogte waren van de enorme voorraad ammoniumnitraat die jarenlang zonder voorzorgsmaatregelen was opgeslagen in een loods in de haven, en waarvan de brand de enorme explosie veroorzaakte.
‘We proberen elke dag ons verdriet en woede om te zetten in daadkracht om het onrecht te bestrijden’, schrijft de Libanese website Daraj. Het verzoek van de rechter die met het onderzoek is belast, Tarek Bitar, om de immuniteit van bepaalde ambtenaren op te heffen, is uiteindelijk een dode letter gebleven, ondanks de intentieverklaringen van verschillende politieke leiders in het land die hebben verklaard voorstander te zijn van opheffing van de immuniteit.
Zoals Daraj in een ander artikel samenvat: ‘Er is een jaar voorbij. Het onderzoek heeft niets opgeleverd en geen enkele ambtenaar is berecht.’
Het aantal pasgeboren baby’s in China is in de eerste helft van het jaar sterk gedaald, volgens gegevens van lokale overheden. De cijfers bevestigen dat ’s werelds meest bevolkte land afstevent op een demografische crisis. China publiceert geen gegevens over de nationale bevolking op kwartaal- of halfjaarlijkse basis, maar recente cijfers uit verschillende districten, steden en provincies bieden een nieuw inzicht in de krimpende bevolking van het land, aldus South China Morning Post.
De afnemende bevolking zal volgens experts invloed hebben op de productiviteit, het pensioenstelsel en de toekomstige consumptie. ‘Negatieve bevolkingsgroei is onvermijdelijk’, aldus Li Jianxin, demograaf aan de Universiteit van Beijing, vorige week maandag op een forum in de hoofdstad, waar SCMP aanwezig was. China vergrijst ook in een ongekend tempo, deels vanwege het vroegere eenkindbeleid dat inmiddels is losgelaten. Het lage vruchtbaarheidscijfer van het land en de vergrijzende samenleving zullen waarschijnlijk van invloed zijn op de toekomstige concurrentiepositie ten opzichte van landen als de Verenigde Staten en India, aldus Li.
Inwoners van Azerbeidzjan zullen binnenkort een vaccinatiebewijs moeten kunnen overleggen om de meeste openbare gebouwen te mogen betreden, bericht Eurasianet. De nieuwe regelgeving werd eind juli aangekondigd en komt feitelijk neer op een nationale vaccinatieplicht. Vanaf 1 september moeten mensen van 18 jaar en ouder een vaccinatiebewijs in een ‘covidpaspoort’ kunnen tonen om onder meer restaurants, cafés, winkelcentra en hotels te mogen betreden. In onderwijsinstellingen moeten leerlingen en studenten van 18 jaar en ouder kunnen bewijzen dat ze zijn ingeënt.
Tot nu toe is 26 procent van de Azerbeidzjanen minstens één keer gevaccineerd. Tachtig procent van de werknemers van overheidsinstanties, medische en farmaceutische bedrijven en wetenschappelijke en onderwijsinstellingen zal vanaf 1 september een eerste inenting moeten hebben en een tweede in oktober. De vaccinatieplicht leidt nu al tot wijdverbreide omkoping en een zwarte markt in valse covidpaspoorten.
Het is moeilijk voor te stellen dat in deze wereld met een recordaantal van bijna 71 miljoen op drift geraakte burgers er naast een vluchtelingencrisis tegelijkertijd een waarachtige voortplantingscrisis bestaat. En toch is het zo.
Al tientallen jaren worden er minder kinderen geboren. Hoezeer ook het beeld wordt geschapen dat Europese landen de meeste vluchtelingen moeten opnemen, zijn de grootste gastlanden in werkelijkheid Turkije, Pakistan, Oeganda, Soedan en Libanon. Sterker nog, het overgrote deel dat huis en haard moest verlaten – iets meer dan 41 miljoen – zijn mensen die in hun eigen land op de vlucht zijn geslagen en daar ook worden opgevangen. En hoezeer er ook gedacht mag worden dat het Europese continent ‘vol’ is, noemt de gemeente Fermoselle zich de hoofdstad van het lege Spanje met net zoveel wethouders als er kinderen staan ingeschreven: vijf namelijk. De laatste twee jaar werd er geen een kind geboren, nul.
Ook Rusland, Hongarije, Zweden, Duitsland en Frankrijk weten van gekkigheid niet meer hoe ze hun vrouwelijke ingezetenen naar het kraambed kunnen lokken. Gratis ivf. Geld toe. Het kan niet op. In Denemarken, je zou er als jonge ouder een moord voor plegen, is twaalf maanden doorbetaald ouderverlof nog geen prikkel om aan gezinsuitbreiding te beginnen. Sociologe Anna Louie Sussman wijst slechte zowel als uitstekende sociale en economische omstandigheden aan als spelbreker bij gezinsuitbreiding. Welvaart spoort aan tot individualisme. En bij gebrek aan middelen doemt een onzekere toekomst op. Hoe het ook zit, er worden nog steeds te weinig baby’s geboren worden in het Scandinavische land, dat er alles aan doet om de bevolkingsgroei op peil te brengen. Als het maar niet met asielzoekende aanwas hoeft. De Deense premier Mette Frederiksen zei vrijwel direct na haar intrede immigratie zo veel mogelijk te willen inperken.
Wie snapt het nog? Baby’s genoeg, maar blijkbaar gaat het om ‘eigen baby’s eerst’ en verhelpt immigratie uit over-bevolkte landen de vergrijzing niet. Om de leeftijdsopbouw stabiel te houden, rekende het Nederlands interdisciplinair demografisch instituut, zou Nederland er in 2025 27 miljoen inwoners bij moeten hebben. Dan is gewone voortplanting handiger. Maar om daartoe te worden aangezet, zocht een groep wetenschappers van de Kansas University uit, is er juist een economische crisis nodig die mannen onzeker maakt over hun toekomst, waardoor ze hun genen willen verspreiden om uitsterven te voorkomen.
Het dorp Concesti, in het noorden van Roemenië, dreigde langzaam uit te sterven. Daarom biedt de gemeente er sinds kort gratis huizen aan. De belangstelling is enorm.
Het project had maar één doelstelling: ervoor zorgen dat de gemeente Concesti, in het departement Botosani, niet verder vergrijst en van de kaart verdwijnt ten gevolge van de ontvolking. Het ging eind 2015 van start, toen de gemeente aankondigde een gratis woning te willen aanbieden aan ieder gezin dat bereid was zich in het dorp te vestigen. Veel mensen dienden een aanvraag in, en de gemeente moest dus het principe ‘wie het eerst komt, die het eerst maalt’ toepassen.Zo kwamen er gezinnen uit de departementen Alba, Hunedoara, Iasi en Neamt, met andere woorden uit bijna het hele land. Twee jaar later zeggen de mensen die een nieuwe start wilden maken in Concesti dat ze een waar paradijs hebben aangetroffen in vergelijking met de plaats waar ze vroeger woonden. Ook de plaatselijke autoriteiten zijn blij. ‘De mensen hebben zich aangepast, ze houden van werken. Ze hebben hier trouwens kinderen gekregen en de bevolking is gegroeid. Iedereen is gelukkig,’ aldus Constantin Grosu, loco-burgemeester van Concesti.De gemeente, die vlak bij de grens met Oekraïne en Moldavië ligt, leeft voornamelijk van de akkerbouw en de veehouderij. Zoals elk dorp in deze streek heeft Concesti last van de vergrijzing. In 2016 telde de gemeente 2250 inwoners, van wie de meerderheid ouder was dan zestig. Het geboortecijfer bleef gestaag dalen. ‘Het was een hopeloze situatie en we moesten iets doen om niet simpelweg van de kaart te verdwijnen,’ aldus Grosu.In datzelfde jaar verwierf de gemeente eerst vijf leegstaande huizen met 250.000 lei [53.600 euro] van de gemeentelijke begroting. De huizen waren geërfd door kinderen van overleden dorpsbewoners die in de stad of in het buitenland waren gaan wonen. De aldus aangekochte huizen werden vervolgens gratis weggegeven, na een openbare bekendmaking die gericht was aan iedere Roemeen die naar Concesti wilde verhuizen. De enige twee criteria waren dat de kandidaten bereid moesten zijn aan het werk te gaan en dat ze kinderen moesten hebben. ‘Dat laatste was een absolute voorwaarde, want langzamerhand moesten we onze scholen gaan sluiten, omdat er te weinig leerlingen waren,’ zo legt Grosu uit. De huizen en de bijbehorende grond werden aan de begunstigden aangeboden voor de duur van hun gehele leven, zonder huur. Ze waren eerst met geld van de gemeente gerenoveerd en voorzien van de basisvoorzieningen voor een modern leven, zoals elektriciteit.
Sindsdien wordt het gemeentehuis overspoeld met aanvragen voor huizen. In twee jaar tijd hebben er honderden Roemenen een huis aangevraagd. De gemeente heeft het er niet bij laten zitten, en nog eens vijf huizen gerenoveerd, zodat er nu tien van deze ‘immigranten’-gezinnen wonen.‘Het herbevolkingsproject heeft de gewenste gevolgen gehad,’ verzekert de gemeente. Het belangrijkste, positieve, gevolg is dat de scholen zijn gered. Deze gezinnen zijn met meer dan vijftig kinderen gearriveerd, allemaal in de schoolgaande leeftijd. Het aantal leerlingen is bijna verdubbeld. De nieuwe inwoners hebben dus voor een demografische verjongingskuur gezorgd. ‘Overal in het departement daalt het aantal leerlingen. Het project heeft zijn vruchten afgeworpen, dat weten we, omdat met die vijftig nieuwe kinderen het aantal leerlingen is verdubbeld en de gemeente is verjongd.’De nieuwe inwoners en met name de gezinnen met meerdere kinderen hebben zich snel aangepast aan het dorpsleven. Het zijn allemaal akkerbouwers en veehouders, zoals de rest van de inwoners. Ze werken over het algemeen op plaatselijke bedrijven. En het aantal aanvragen voor Concesti neemt niet af. De gemeente Concesti beschikt niet over de middelen om nog meer huizen aan te kopen en te renoveren. Maar zodra het zover is, zal het project een nieuwe fase ingaan.
‘Daar, in Deleni, moest ik alles wat ik verdiende afgeven aan hun vader voor sigaretten en drank. Concesti is mijn redding geweest’
De gemeente heeft een aantal alleenstaande moeders met kinderen zien komen. Valentina Sotir, 44 jaar, is afkomstig uit het gehucht Deleni, in het departement Iasi. Ze heeft acht kinderen en heeft haar toevlucht in Concesti gezocht om te ontsnappen aan het leven dat zij leidde met hun vader. Ze zijn gewoon gevlucht op een mooie dag, na de bekendmaking te hebben gelezen in de krant. ‘We woonden in een huurappartement en het was zwaar. Hier betaal ik geen huur, het is warm, het is prima, en het geld dat ik verdien, gebruik ik voor mijn kinderen. Daar, in Deleni, moest ik alles wat ik verdiende afgeven aan hun vader voor sigaretten en drank. Concesti is mijn redding geweest. De gemeente helpt ons ook met kleine dingen, vooral met brandhout in de winter,’ aldus een enthousiaste Valentina.Een stukje verderop woont Brandusa Budeanu, een moeder met vier kinderen. ‘Ik huurde iets in Darabani, met mijn man en kinderen. Het leven was zwaar, we hadden niet veel, en de huur was enorm hoog. Hier is het echt geweldig, we hebben alles wat we nodig hebben – water, elektriciteit. Mijn man werkt en ik zorg voor de kinderen. ’s Zomers werk ik ook, in de landbouw. We willen hier nooit meer weg.’
China neemt afscheid van de eenkindpolitiek. In de stad Rudong blijkt waarom: meer dan een kwart van de bevolking is ouder dan 65 jaar. Wie moet al die bejaarden verzorgen?
Meneer Zhu is op 73-jarige leeftijd gestorven in zijn huurappartement. Pas na drie dagen heeft de eigenaar van zijn appartement hem aangetroffen, nadat hij de voordeur had geforceerd. In het stadsrumoer van Rudong heeft dit sterfgeval niet voor beroering gezorgd. ‘Hij was zo oud, en zijn kinderen waren er niet… Zijn ex-vrouw heeft zelfs de begrafenis moeten regelen,’ zegt een buurman. Een sterfgeval zoals dit is geen zeldzaamheid in Rudong, wat veel zegt over de vergrijzing van de stad. Volgens officiële rapporten zou Rudong, gelegen in de provincie Jiangsu in de Yangtze-delta, de prefectuur zijn met de oudste bevolking van heel China. ’s Avonds zijn de straten verlaten, en overdag lijken de mensen die op het land in de omgeving werken allemaal boven de zestig te zijn en vraag je je af wie dit land in de toekomst zal bewerken.
De cijfers bevestigen deze indruk. Eind 2012 was van de 1,05 miljoen inwoners van Rudong 27,6 procent ouder dan 60 jaar en 20 procent ouder dan 65 jaar. Deze cijfers liggen beduidend hoger dan de landelijke gemiddelden [respectievelijk 15,5 procent en 10,1 procent in 2014]. Al in 1982 bleek bij de derde volkstelling dat Rudong een vergrijzende bevolking had, zeventien jaar vóór de rest van het land. Sinds 1997 wordt er jaarlijks een negatieve bevolkingsgroei geconstateerd. In 2010 maakte de directeur van de burgerlijke stand op de plaatselijke televisie bekend dat als de trend zich in dit tempo voortzette, ‘de bevolking in 2035 voor meer dan 50 procent zal bestaan uit ouderen, tenzij het nationale beleid wordt herzien’.
Rudong heeft zich het best gehouden aan de geboortecontrole, maar ondervindt nu ook de ergste gevolgen
De mensen in Rudong zien drie oorzaken van deze vergrijzing: de geboortecontrole, het onderwijsniveau en de lange levensduur van de bevolking. Sinds de invoering van de eenkindpolitiek in het begin van de jaren zeventig, is Rudong ‘koploper’ op dit gebied. De bewoners van Rudong hebben het eenkindbeleid snel omarmd, waardoor het geboortecijfer zich op een laag peil heeft gestabiliseerd. Sinds 1979 waren er in Rudong 500.000 geboortes minder dan in het naburige Rugao. Bovendien hecht men in Rudong veel belang aan goed onderwijs. Elk jaar worden drie- tot vierduizend uitzonderlijk begaafde leerlingen gerekruteerd door onderwijsinstellingen buiten de prefectuur. Het is zelfs voorgekomen dat in een jaar veertig leerlingen van het lyceum van Rudong werden toegelaten om deel te nemen aan het toelatingsexamen van de universiteit van Nankin. Minder dan 20 procent van die leerlingen keert terug met een diploma op zak, ondanks de stimuleringsmaatregelen die worden getroffen om hen aan te moedigen een bedrijf te beginnen of een baan te vinden in de prefectuur. Tot slot staat Rudong bekend om de lange levensduur van zijn inwoners. Met de stijging van de levensstandaard en de verbetering van de sanitaire voorzieningen is de gemiddelde levensduur van de mensen blijven stijgen, tot 80,12 jaar in 2010 [tegen 74,8 jaar landelijk], en neemt het aantal ouderen voortdurend toe.
Strenge controle
Het is al een tijd geleden dat Wang Taishan zijn oud-collega’s meneer en mevrouw Yang heeft gezien, die niet ver bij hem vandaan wonen. Die hebben twintig jaar geleden hun enige zoon, die leed aan leukemie, verloren. Sinds die tijd wordt er weinig meer gelachen in huize Yang. ‘Vroeger kaartten we vaak samen, maar sinds de dood van hun zoon leiden ze een teruggetrokken bestaan en als ik ze toevallig op straat tegenkom, zien ze er altijd terneergeslagen en een beetje afwezig uit,’ aldus een trieste Wang, die aangeeft dat mevrouw Yang, toen hun zoon stierf, nog wel kinderen had kunnen krijgen, ‘maar dat het van staatswege verboden was en dat niemand de regels durfde te overtreden’. Wang Taishan vertelt ook over een ander stel, dat hun enige dochter een jaar of zeven, acht geleden verloor aan een ziekte. Twee jaar geleden zijn ze met pensioen gegaan, maar hun pensioenuitkering van ongeveer 3500 yuan [515 euro] was te karig om de kosten te dekken, en daarom blijven ze kleine klusjes doen in de haven van Changzhou, ondanks hun gevorderde leeftijd.
Slimme ondernemers in Rudong zijn op het idee gekomen om te profiteren van de ‘economie van de zilvergrijze haren’
Zelf is meneer Wang gepensioneerd medewerker van een plaatselijk scheepsbouwbedrijf, maar nu rijdt hij van ’s ochtends tot ’s avonds op een taxi, samen met zijn vrouw, om hun kind financieel bij te staan. Van zijn acht broers en zussen heeft alleen zijn oudste broer twee kinderen, de anderen hebben er slechts een. ‘Indertijd heeft dat tweede kind mijn broer zijn baan gekost en hij heeft er spijt van gehad, maar als we het er nu over hebben, is hij heel tevreden dat hij twee kinderen heeft en wij benijden hem zelfs!’ De vrouw van meneer Wang verwachtte ook een tweede, maar werd gedwongen het te laten weghalen. Wanneer meneer Wang aan die tijd denkt, windt hij zich nog op en vindt hij dat er veel te streng werd gecontroleerd: ‘Zodra de autoriteiten ontdekten dat je een tweede kind verwachtte, werd je linksom of rechtsom gestraft!’ Boetes, ontslagen, gedwongen abortussen waren aan de orde van de dag. Zoals een blogger stelt: ‘Rudong is de prefectuur in China die zich het best gehouden heeft aan de geboortecontrole, maar ondervindt nu ook de ergste gevolgen.’
Door de vergrijzing van de bevolking zijn slimme ondernemers in Rudong op het idee gekomen om te profiteren van de ‘economie van de zilvergrijze haren’ [voor senioren], door zo veel mogelijk producten te ontwikkelen voor ouderen, zoals wagentjes, reizen, woningen, ziektekostenverzekeringen, bejaardenwoningen, enzovoort. Ook makelaars en projectontwikkelaars zijn zeer geïnteresseerd in deze doelgroep, maar de omstandigheden zijn er nog niet naar om deze markt goed te ontwikkelen. Er is te weinig mankracht, het opleidingsniveau daalt en er moeten steeds meer pensioenen worden uitbetaald. De meeste behoefte is er aan diensten voor ouderen die vaak alleen zijn, omdat hun kinderen elders zijn gaan werken. In andere gezinnen wonen juist weer vier generaties samen in een huis, en is de jongste alleen; die moet zes ouderen verzorgen. ‘Het tempo van de vergrijzing verontrust en beangstigt ons,’ vertrouwt Chen Jianhua, voorzitter van de Raadgevende politieke conferentie van de prefectuur, me toe. Wat hem het meest zorgen baart is niet zozeer de vraag wie het land in de toekomst zal bewerken, maar wat hij met zijn familieleden zal doen wanneer ze op leeftijd zijn.
Gezien deze onweerlegbare trend, hadden de autoriteiten al in juni 2012 voorgesteld maatregelen te treffen om in 2015 het volgende schema te hanteren voor de verzorging van ouderen: in 90 procent van de gevallen blijven de ouderen thuis wonen, waar de familie voor hen zorgt; in 7 procent van de gevallen worden er door de wijkgemeenschap zorgdiensten aan huis verleend; en ten slotte wordt 3 procent opgenomen in speciale instellingen. Dit schema wordt ook aangehouden door de prefectuur van Rudong.
In de wijk Sanyuan, in het stadsdeel Juegang, is voor het eerst geëxperimenteerd met de tweede formule: sinds 2008 verleent deze gemeenschap met circa 7000 bewoners zorgdiensten aan huis voor ouderen, terwijl er ook een dagverblijf is voor senioren. ‘We hebben een “vrijwilligersrekening” ingevoerd, dat wil zeggen een kaart waarop de tijd geregistreerd wordt die iemand besteedt aan het helpen van anderen waardoor je als je zelf oud bent ook in aanmerking komt voor die hulp die dan geleverd wordt door mensen die jonger en sterker zijn dan jijzelf,’ verklaart Wang Lili, secretaris van de Partijafdeling in Sanyuan. Toch zijn sommige mensen sceptisch, met name de leden van de plaatselijke overheid. Wie is er verantwoordelijk voor de beoordeling van dit krediet? Hoe kun je garanderen dat zo’n systeem op termijn werkt?
Een andere aantrekkelijke optie is het initiatief van de woonwijk Guchi, eveneens in het stadsdeel Juegang. Hier heeft men een plan bedacht voor een ‘intelligente gemeenschap’. ‘We zijn van plan om in onze wijk een platform op te richten voor noodoproepen, waardoor een oudere die in de problemen zit alleen maar op een knop hoeft te drukken om direct toegang te krijgen tot de centrale,’ legt adjunct-secretaris Zhang Jingjing van de Partij uit. ‘We zijn nu met de plannen bezig en hebben nog geen concrete tests gedaan.’
Medische kliniek
De meest vergevorderde van alle formules om ouderen in Rudong op te vangen, zijn bejaardenwoningen met een medische kliniek, ook al gaat het om nog geen 3 procent van de bevolking. Acht jaar geleden hebben meneer en mevrouw Qiu, die dachten dat deze sector gunstige kansen bood, het bejaardentehuis Tianyi geopend met een startkapitaal van 10 miljoen yuan [1,45 miljoen euro]. Toch kampt het tehuis met een capaciteit van 260 bedden al jaren met de bezettingsgraad, omdat er in het gunstigste geval hooguit 40 bedden bezet zijn: ‘Elk jaar verliezen we honderdduizenden yuans.’
Doorn in het oog van meneer Qiu is het bejaardencomplex Binshan, dat op nog geen 500 meter bij hen vandaan is gebouwd. Dit is het eerste medische bejaardencomplex in de provincie Jiangsu, een centrum dat is goedgekeurd door het plaatselijke sociale zekerheidskantoor. De eerste drie verdiepingen zijn bestemd voor de opvang van zieken, terwijl op de derde en vierde verdieping ouderen worden opgevangen. ‘Zij mogen medische zorgdiensten aanbieden en dat trekt natuurlijk mensen aan, maar de autoriteiten hebben ons dat verboden!’ aldus meneer Qiu.
Het wordt nog steeds als een gebrek aan eerbied voor je ouders beschouwd als je ze in een bejaardenhuis onderbrengt
De directeur van het bejaardencomplex Binshan, Yuan Yehua, heeft echter net zo goed problemen met de bezettingsgraad, omdat er maar 45 gepensioneerden wonen, en hij vraagt zich af hoe hij het complex beter gevuld krijgt. In Rudong wordt het nog steeds als een gebrek aan eerbied voor je ouders beschouwd als je ze in een bejaardenhuis onderbrengt, en de ouderen ervaren het ook als een schande. Het tarief dat het complex Binshan hanteert, bedraagt 1635 yuan per persoon per maand [238 euro], min of meer hetzelfde bedrag als gevraagd wordt in Tianyi. ‘Aan de opvang van ouderen verdienen we geen geld. We kunnen alleen iets verdienen aan de medische verzorging. We hopen dat het deel “bejaardenhuisvesting” de activiteiten van de kliniek stimuleert en vice versa.’
Chen Jianzong, directeur van de propaganda-afdeling van Rudong, verklaart: ‘Natuurlijk moet het bestuur van de prefectuur een meer stimulerende houding innemen op dit gebied, maar we moeten ook onder ogen zien dat de verzorging van ouderen niet alleen kan worden opgelost op dit niveau. Er moet een algemene aanpak komen op staatsniveau. Dan kunnen we proefprojecten uitvoeren en nieuwe mogelijkheden onderzoeken om ouderen te verzorgen.’
Auteur: Guo Xiaowei
Vertaler: Dirk Zijlstra
Xin Zhou Kan China, tweemaandelijks, oplage 285.000
Opgericht in 1996, wordt over het algemeen gelezen door een welgesteld, jong en stedelijk publiek. Het blad is onafhankelijk, maakt geen deel uit van een grote mediagroep.
Alle Chinezen mogen binnenkort twee kinderen krijgen, zo meldde het dagblad Diyi Caijing Ribao, en deze hervorming zou voor eind 2015 worden doorgevoerd. Een ommekeer, na vier decennia van streng eenkindbeleid. Maar China moet iets doen aan de continue vergrijzing van zijn bevolking: in 2014 was 16,5 procent van de bevolking jonger dan 15 jaar, tegenover 26 procent wereldwijd, en dat percentage was met 0,1 procent afgenomen ten opzichte van 2010. Tegelijkertijd nam het percentage 60-plussers toe van 13,3 procent tot 15,5 procent, terwijl de beroepsbevolking afnam. In 2014 werd een eerste versoepeling van de wet doorgevoerd voor echtparen waarvan ten minste een van de partners enig kind was. Eind mei 2015 hadden 1.450.000 echtparen een aanvraag ingediend om in aanmerking te komen, ofwel slechts 13 procent van de echtparen die aan de voorwaarden voldoen.
Afrikaanse leiders worden vaak bekritiseerd om hun hoge leeftijd. Maar is het echte probleem niet dat ze te lang blijven regeren?
Toen de 73-jarige Ronald Reagan zich in 1984 kandideerde voor een tweede presidentstermijn, verklaarde hij: ‘Leeftijd speelt voor mij geen rol: ik zal de jeugdigheid en onervarenheid van mijn opponenten niet uitbuiten voor politiek gewin.’ Met deze handige omdraaiing maakte de Republikeinse politicus van zijn hoge leeftijd – in principe zijn zwakke plek – juist zijn kracht. De voormalig acteur werd herkozen. Dertig jaar later vormt de leeftijd van Hillary Clinton – 69 jaar oud tegen de tijd dat ze zal moeten aantreden – opnieuw onderwerp van discussie.
Kan iemand vanaf een bepaalde leeftijd nog wel regeren? Bij opiniepeilingen over dit thema hangt het antwoord veelal af van de politieke voorkeur van de ondervraagde: Democraten die eerst Reagan te oud vonden, geven nu ontwijkend antwoord op de vraag of het aantal lentes van Clinton een probleem vormt of niet. De kiezer denkt er schijnbaar pragmatisch over.
Ook Afrika ontsnapt niet aan deze polemiek. De lawine aan commentaren die de benoeming van de negentiger Robert Mugabe als hoofd van de Afrikaanse Unie losmaakte, was te voorzien. ‘Mugabe is te oud om zich nog te kunnen concentreren,’ reageerde de Zuid-Afrikaanse politicoloog William Gumede. Sowieso hoor je vaak dat er op het continent wel erg veel oude despoten al decennialang aan de macht zijn.
De leeftijd van de leiders ligt nauwelijks boven het wereldwijde gemiddelde
Toch zien we dit niet terug in de cijfers. Weliswaar komen drie van de vijf oudste presidenten ter wereld van het Afrikaanse continent, maar de gemiddelde leeftijd van de leiders is er nauwelijks hoger dan het wereldwijde gemiddelde: 63 versus 61 jaar. Is de vraag niet veel wezenlijker hoelang iemand al aan de macht is? Op dit punt scoort Afrika inderdaad het allerhoogst.
Alleen al het drietal Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (Equatoriaal-Guinea), José Eduardo dos Santos (Angola) en Paul Biya (Kameroen) regeert samen al meer dan een eeuw. Of neem Omar Bongo Ondimba (Gabon): hij was 41 jaar lang ononderbroken aan de macht, heel wat langer dan de 31 jaar van Fidel Castro of de 21 jaar van de Noord-Koreaan Kim Il-sung… Macht is slopend en veel leiders beseffen dat te laat: ‘Ik merk dat ik, na dertig jaar in de slangenkuil van de politiek, doodop ben,’ gaf de president van Burkina Faso, Blaise Compaoré, kort na zijn val toe. Werden Ben Ali en Mubarak dan soms verdreven omwille van hun leeftijd? Absoluut niet. Maar de wijsheid schijnt met de jaren te komen. Dan zouden deze aan het pluche verslaafde heersers toch moeten inzien dat ze beter kunnen plaatsmaken, als ze de teugels niet uit handen willen laten glippen.
Te oud? Niet per se. Te lang aan de macht? Zodra die vraag zich voordoet, is het antwoord bijna altijd een volmondig ‘inderdaad’.
Wat zegt de grondwet? In de meeste Afrikaanse landen vermeldt de grondwet een minimumleeftijd om je verkiesbaar te mogen stellen als president (35 tot 40 jaar). Maar er zijn er maar weinig waar ook een maximumleeftijd geldt. Congo (70 jaar), Ivoorkust (75 jaar) en Tsjaad (70 jaar) zijn zulke uitzonderingen. Veel gebruikelijker is het dat een grondwet stipuleert dat een kandidaat gezond moet zijn. In Niger bijvoorbeeld bestaat geen maximumleeftijd, maar wel de grondwettelijke bepaling dat ‘niemand het presidentschap mag bekleden die niet in goede geestelijke en lichamelijke gezondheid verkeert’. De tekst gaat zelfs nog verder en eist ‘een goede moraal, vast te stellen door een hiertoe geëigende overheidsdienst’. In de Algerijnse grondwet is zo’n clausule niet opgenomen, tot grote spijt van de Algerijnen: de kranten staan vol van de gezondheidsproblemen van president Abdelaziz Bouteflika.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
