Belastingen op alcohol, tabak en brandstof leveren Europese overheden jaarlijks miljarden op. Maar nu er steeds minder mensen roken en alcohol drinken en de verbrandingsmotor verdwijnt, zoekt de EU naar nieuwe zonden om te belasten.
Kun je nog gebukt gaan onder zondebesef op een continent dat zo goed als goddeloos is, zoals Europa vandaag de dag? Van prostitutie kijkt niemand meer op in België, waar prostituees inmiddels arbeidsbescherming genieten. Blowen is nota bene in Duitsland al toegestaan. Gokken in een loterij of met mobiele apps is praktisch nergens omstreden. Maar als je graag de druk van maatschappelijke afkeuring wilt ervaren, probeer dan eens een fles wijn te kopen in Zweden. Al sinds 1955 berust het monopolie op de verkoop van drank daar bij een staatsbedrijf dat met tegenzin alcohol verkoopt aan wie het dan koste wat kost wil hebben. Dat Systembolaget, zoals het heet (‘Systeembedrijf’), straalt aan alle kanten afkeuring uit. De filialen zijn schaars en op zondag gesloten. En als je dan een vestiging vindt, moet je er geen affiches van aantrekkelijke wijngaarden verwachten: het interieur houdt het midden tussen een Albanees overheidsloket en een apotheek. Nooit is er iets afgeprijsd en klantenkaarten kun je ook vergeten. De wijn wordt er niet gekoeld, want een klant mocht eens in de verleiding komen de fles ter plekke aan de mond te zetten. In de rij bij de kassa kom je als klant altijd langs een ‘spijtmand’, een stille wenk om alsnog iets van je voorgenomen aanschaf in de winkel te laten. In Zweden lijkt de weg naar de hel geplaveid met lauwe flessen sauvignon blanc.
Rokers zijn allang gewend aan een prijsinflatie van sigaretten die doet denken aan de dagen van de Weimarrepubliek
Dure flessen ook nog. Want niet alleen de winst van dit Systembolaget vloeit naar de schatkist, ook de forse accijnzen op alles wat er wordt verkocht. Zowel in winkels als in de horeca is drank hier schreeuwend duur: van alcohol word je in Zweden niet alleen lichter in het hoofd maar ook in je portemonnee. Vormen van zulke ‘gedragsbelasting’ zijn overal in Europa gemeengoed geworden, en het zijn fijne extraatjes voor de schatkist in elke verzorgingsstaat die tegen zijn grenzen aanloopt. Rokers zijn allang gewend aan een prijsinflatie van sigaretten die doet denken aan de dagen van de Weimarrepubliek. Een tiental Europese landen, waaronder Frankrijk en Polen, heft belasting op suikerhoudende dranken. Automobilisten met een voertuig dat rijdt op vervuilende benzine worden met energieheffingen om de oren geslagen. Met zulke ‘belastingen op zondig gedrag’ kunnen Europese politici twee van hun grootste hobby’s botvieren: de burgers betuttelen én de schatkist vullen. Helaas staan die twee doelstellingen wel op gespannen voet met elkaar, want hoe duurder de zonde, hoe minder zondaars.
Europa heeft een bijzondere (en aanvechtbare) rechtvaardiging voor het heffen van belasting op de onzalige drie-eenheid drank, sigaretten en benzine: de door de overheid gefinancierde gezondheidszorg betaalt uiteindelijk de rekening voor de slechte leefgewoonten van de burgers, en de samenleving als geheel zal uiteindelijk de prijs betalen voor de benodigde aanpassing aan de opwarming van de aarde.
Een harde schop
Het terugdringen van dergelijke ‘externe kosten’ door middel van belastingheffing heeft een lange verleden, dat op zijn minst teruggaat tot de Britse heffingen op tabak in de zeventiende eeuw. In plaats van een zacht duwtje in de goede richting geven die heffingen de consument inmiddels een harde schop onder de kont. Ierse rokers tellen tegenwoordig 18 euro neer voor een pakje sigaretten, en tachtig procent daarvan gaat naar de staat. Op een fles wodka van Absolut wordt in Zweden 14 euro accijns geheven, meer dan de helft van de prijs in het Systembolaget. In Nederland heft de staat 0,79 eurocent accijns op elke liter benzine, meer dan het hele bedrag dat je in Amerika voor die liter bij de pomp betaalt. Drank en sigaretten leveren de verschillende Europese schatkisten jaarlijks ruim honderd miljard euro op, en de brandstofaccijnzen nog eens ruim twee keer zoveel: toch een paar procentpunten van het bbp die weer mooi meegenomen zijn. Voor sommige landen zijn die inkomsten onmisbaar: milieuheffingen en accijnzen zijn in Bulgarije goed voor ongeveer een tiende van de totale overheidsbegroting.
Het nadeel van een belasting op zondig gedrag is dat de overheidsfinanciën eronder lijden als mensen hun leven beteren.
Het aantal rokers en drinkers vertoont de afgelopen decennia een sterke daling. Het is maar de vraag of dat te wijten is aan de hoge heffingen of aan andere factoren. Jonge Europeanen blijven meer op het rechte pad dan hun ouders, ook wat betreft onbelaste zaken als seks en drugs. Maar het resultaat is dat de schatkistopbrengst uit roken en drinken als aandeel van het bbp de afgelopen tien jaar ongeveer met een vijfde is gedaald. De milieuheffingen zullen een nog groter gat in de overheidsbegrotingen achterlaten. Vanaf 2035 worden er in de Europese Unie geen auto’s met verbrandingsmotor meer verkocht. De EU heeft zich voorgenomen in 2050 tot netto nul CO2-uitstoot te komen. Dat zal de ministers van Financiën zorgen baren. De baten van de dalende verkoop van deze zondige middelen laten zich pas na vele jaren voelen, de begrotingspijn van de dalende inkomsten slaat meteen toe.
Heffingen op niet-gerecycled plastic vloeien nu al direct naar de schatkist van de EU
En er kleven nog andere problemen aan het belasten van zondig gedrag. Zo worden de armen er onevenredig zwaar door getroffen, aangezien een groter aandeel van hun inkomen naar roken, drinken en gokken gaat en ze in oudere, benzineslurpende auto’s rijden. Verder zijn belastingen die maar door één land worden geheven gemakkelijk te omzeilen, zeker in de EU, waar burgers gewoon in een buurland met lagere accijnzen kunnen gaan winkelen om hun Marlboro’s, cognac en diesel in te slaan. En belastingen zijn nooit populair, maar de accijns op benzine strijkt burgers wel heel erg tegen de haren in. Het was een verhoging van de Franse brandstofaccijnzen die in 2018 tot de protesten van de gele hesjes leidde.
En hoe zit het trouwens met het argument dat ongezonde gewoontes zoals roken juist goed zijn voor de schatkist? De Tsjechische tak van sigarettenboer Philip Morris stelde in 2001 zelfs dat rokers de staat geld bespáren: ze sterven immers jonger, en iedereen die vroegtijdig overlijdt kost de overheid geen geld meer aan pensioenen, zorg of huisvesting.
Nu de inkomsten van bestaande belastingen op zondig gedrag teruglopen, zijn ministers van Financiën naarstig op zoek naar nieuwe accijnzen om dat gat mee te vullen. Na suikerhoudende dranken is straks misschien vlees aan de beurt voor een speciale belasting: methaan uitstotende koeien zijn de volgende slag in de strijd tegen de klimaatverandering. De EU barst van de ideeën over nieuwe zonden die kunnen worden belast, niet in de laatste plaats in de hoop daarmee zelf een deel van de eigen begroting te kunnen financieren. Heffingen op niet-gerecycled plastic vloeien nu al direct naar de schatkist van de EU. Op 16 juli heeft de Europese Commissie voorgesteld de accijnzen op tabak uit te breiden naar vapes, en ook een deel van de opbrengst van de verkoop van emissierechten direct ten goede te laten komen aan de EU.
Verslaafd
Waarom zou je het daarbij laten? Roken, drinken en de planeet laten overkoken zijn zonder meer slechte dingen. Maar beleidsmakers kunnen nog meer zonden op de lijst zetten die voor een belasting in aanmerking komen. Is er ook maar één Europeaan bij zijn volle verstand die erop tegen zou zijn om de inkomstenbelasting te verdriedubbelen van mensen die in het openbaar vervoer doodgemoedereerd naar filmpjes zitten te kijken zonder oordopjes in? Karel de Grote zou geen moeite hebben met een toeristenheffing voor influencers die een puik Parijs cafeetje ineens bombarderen tot het decor voor een Instagram-post.
En elektrische steps dan, ook bloedirritant. Het probleem met belasting heffen op verslavingen is dat politici er zelf maar al te makkelijk verslaafd aan raken.