Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer schade er wordt aangericht en hoe moeilijker het herstel wordt. ‘Toetreding tot de EU zou kunnen bijdragen aan het slagen van de wederopbouw.’
Na afloop van die verschrikkelijke oorlog was het land totaal verwoest. Luchtaanvallen hadden de industriële infrastructuur in puin gelegd en de grote steden waren platgebombardeerd, ten koste van veel mensenlevens. Russische soldaten hadden het oosten bezet en joegen met hun geweld miljoenen op de vlucht. Maar de economie van West-Duitsland beleefde na 1945 een wonderbaarlijk herstel – het wordt niet voor niets het wirtschaftswunder genoemd.
De vergelijking gaat in veel opzichten mank. Oekraïne was niet de aanstichter van de oorlog waardoor het momenteel wordt verwoest. Het kan nog als overwinnaar uit deze strijd komen, en zelfs als dat niet lukt zal het niet zo volledig in puin liggen als Duitsland destijds. Maar de wederopbouw wordt wel een enorme klus. De door Poetin ontketende oorlog heeft niet alleen al duizenden levens gekost en miljoenen mensen op de vlucht gedreven (7,1 miljoen binnen Oekraïne, 4,6 miljoen naar het buitenland), maar ook geleid tot de vernietiging van woningen en ziekenhuizen, havens en bruggen. En aangezien het eind van de gevechten nog niet in zicht lijkt, zal die verwoesting voorlopig doorgaan.
De elektriciteitsconsumptie, een graadmeter voor economische activiteit, ligt ongeveer een derde lager dan vorig jaar
Het Centre for Economic Policy Research (CEPR), een netwerk van economen, schat op basis van gegevens over de schade aan onroerend goed, cijfers over de kapitaalkracht van het land en historische vergelijkingen dat de totale kosten van de wederopbouw tussen de 200 en 500 miljard euro zullen bedragen. Het hoogste bedrag is ruim drie keer zo hoog als het bbp van Oekraïne voor de oorlog, het laagste ongeveer viermaal zoveel als het jaarlijkse EU-budget voor internationale hulp.
Hoe langer de oorlog duurt, hoe hoger de schade oploopt en hoe verder de voor het herstel vereiste economische veerkracht wordt uitgehold door de krimp van de economie. De elektriciteitsconsumptie, een redelijk betrouwbare graadmeter voor economische activiteit, ligt ongeveer een derde lager dan vorig jaar.
Productie stopgezet
De denktank Vienna Institute for International Economic Studies (WIIW) schat dat de direct door de oorlog getroffen regio’s samen goed zijn voor zo’n 29 procent van de Oekraïense productie, en dat de economische activiteit daar min of meer tot stilstand is gekomen. Volgens een rapport van de Oekraïense centrale bank heeft 30 procent van de bedrijven in het land de productie volledig stopgezet en heeft nog eens 45 procent zijn productie verlaagd. De Wereldbank gaat ervan uit dat het bbp dit jaar met 45 procent krimpt.
Dat wordt een enorme uitdaging. Maar de manier waarop de wederopbouw straks vorm krijgt en de hervormingen die daarbij komen kijken zijn net zo belangrijk als de hoeveelheid geld die ermee gemoeid is. In principe kan met dat geld meer worden gedaan dan alleen het herstellen van de Oekraïense staat zoals die voor de oorlog was. En dat zou mooi zijn, want die staat functioneerde slecht en kende veel corruptie. Maar om ervoor te zorgen dat de wederopbouw Oekraïne een meer open en dynamische economie oplevert, moet er nog veel veranderen.
Het begrotingstekort alleen al voor maart bedraagt 2,5 miljard euro
Op dit moment probeert de regering vooral te redden wat er te redden valt. Met ruim zes miljard euro aan leningen en financiële hulp uit het Westen houden ze het hoofd nu ternauwernood boven water. In een interview voor Financial Times zei de Oekraïense minister van Financiën dat het begrotingstekort alleen al voor maart 2,5 miljard euro zal bedragen, en voor april en mei voorzag hij maandelijkse tekorten van 4,5 tot 6,5 miljard.
Desondanks krijgen verschillende sectoren van de economie overheidssteun. De boeren krijgen 20 miljard hryvnia (625 miljoen euro) voor de inkoop van zaden en andere productiemiddelen voor het huidige seizoen. Fabrikanten kunnen steun aanvragen voor de verhuizing van hun fabriek binnen het land. En omdat Rusland de belangrijkste exportroute via de Zwarte Zee blokkeert, werkt de regering met de EU aan verbetering van het handelsverkeer over land.
Hoe dan ook zal de economie na de oorlog flink gekrompen zijn, terwijl het land wel voor grote uitdagingen komt te staan. Zo zullen her en der landmijnen en andere explosieven geruimd moeten worden. Al voor de invasie van 24 februari had het Oekraïense ministerie van Defensie becijferd dat het 650 miljoen euro zou kosten om de in 2014 door Rusland binnengevallen Donbas-regio mijnenvrij te maken. Dat bedrag zal nu natuurlijk nog veel hoger uitvallen, maar de baten van het ruimen van de mijnen zijn ook aanzienlijk.
Rijk aan landbouwgrond
Oekraïne is rijk aan landbouwgrond en waarschijnlijk wel in staat om zijn mensen van voedsel te voorzien. Onderdak is een ander verhaal. Een door de Kyiv School of Economics ontwikkelde teller voor de schade aan vernietigde woningen staat inmiddels al bijna op 27 miljard euro. Herstel van de infrastructuur en industriële faciliteiten zal nog meer kosten, evenals de problemen die worden veroorzaakt door de terugval in productie, gebrek aan onderhoud en het wegvallen van investeringen in het vastgoed dat de oorlog doorstaat.
In een studie van het WIIW uit 2020 werd geconcludeerd dat dit type waardevermindering na de invasie van de Donbas 60 procent uitmaakte van de in totaal op 8 miljard euro geschatte verliezen aan infrastructuur als gevolg van die oorlog. Als je een navenant percentage optelt bij de door de Kyiv School of Economics geschatte 46 miljard euro aan schade als gevolg van de huidige verwoesting van energiecentrales, fabrieken, bruggen en wegen, lijkt de Oekraïense premier Denys Sjmyhal er ineens niet meer zo ver naast te zitten met zijn recente schatting van 110 miljard euro als de totale kosten van de wederopbouw.
De regering heeft al een herstelfonds opgezet en de ministeries komen met voorstellen over wat er hersteld moet worden. Maar met de gekrompen economie en de enorme schuldenlast die de regering al heeft zal het geld daarvoor voornamelijk van buiten moeten komen. Van diverse kanten, ook door het hoofd van de centrale bank, is geopperd om bevroren Russische tegoeden hiervoor in te zetten. Verder zal het moeten komen van westerse regeringen, internationale organisaties en private investeerders.
Het probleem is dat de Oekraïense economie heel lang door boeven is gedomineerd. De OESO denkt dat Oekraïne met zijn procedures voor aanbestedingen sinds 2014 wel meer concurrentie mogelijk maakt, maar helemaal koosjer gaat het er nog niet aan toe. Het IMF heeft er herhaaldelijk (vorig jaar nog) op aangedrongen dat de regering meer werk maakt van de rechtsstaat en de corruptiebestrijding. En bij zo’n wederopbouw zal het om veel grotere aanbestedingen gaan. Het CEPR heeft raamovereenkomsten aangeraden, langdurige contracten waarin bedrijven beloven de overheid een bepaald product voor een vaste prijs te leveren, zodat het voor zowel de centrale als gemeentelijke overheden makkelijker wordt om op betrouwbare en transparante wijze zaken in te kopen.
Economische achterstand
Allicht bestaat er zorg over waar het wederopbouwgeld straks terechtkomt, want de economische achterstand van het land is groot. In 2019 was het bbp per hoofd van de bevolking lager dan in elk van de 27 EU-lidstaten: nog niet de helft van dat in Bulgarije, nog geen kwart van dat in Polen. Omgerekend was het zelfs lager dan bij de val van de Sovjet-Unie – een ontluisterende blijk van het langdurig achterwege blijven van hervormingen (al speelde de oorlog in Donbas ook een rol). Veel van de 1500 staatsbedrijven in Oekraïne zijn nauwelijks winstgevend of maken verlies. Om van de wederopbouw een succes te maken wordt politieke steun voor moeilijke hervormingen van cruciaal belang. Het kan helpen dat de regering het als een kans ziet om de economie moderner en concurrerender te maken, met goedkopere en groenere energie en meer ICT.
In de vijftien jaar na de Poolse EU-toetreding is het Poolse bbp per hoofd van de bevolking met meer dan 80 procent gestegen
Het verleden leert dat verdere integratie met Europa kan bijdragen aan het welslagen van een wederopbouw. Dat bleek jaren geleden in West-Duitsland, en ook de snelle groei van Polen wordt vaak aan die integratie toegeschreven: in de vijftien jaar na de Poolse EU-toetreding in 2004, een periode waarin het land meer dan 160 miljard euro aan steun ontving, is het Poolse bbp per hoofd van de bevolking met meer dan 80 procent gestegen.
Oekraïne was al in toenemende mate op het Westen gericht. Het aandeel van de export dat naar de EU ging steeg van zo’n 30 procent in 2014 naar 36 procent in 2020, terwijl het aandeel Russische export daalde van 18 naar 5,5 procent. Hervormingen kun je stimuleren door ze tot voorwaarde te maken van verdere integratie in Europese markten en toeleveringsketens – op het pad naar EU-lidmaatschap bijvoorbeeld. ‘Het mooie van toelating [tot de EU] is dat het binnen de Oekraïne een consensus zou opleveren over het eindpunt van een pijnlijk hervormingsproces en zo de richting van de hervormingen zou borgen,’ stelt Beata Javorcik van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling.
Dat zal allemaal niet makkelijk worden. Voor de hervorming van vastgeroeste instellingen moet de politieke wil aanwezig zijn. Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer schade er wordt aangericht en hoe moeilijker de wederopbouw wordt. En alle geld ter wereld kan het oorlogsleed niet goedmaken. Maar al lijkt Oekraïne nu een onwaarschijnlijke kandidaat voor een wirtschaftswunder, als de wederopbouw verstandig wordt gepland en uitgevoerd, kan het land daarmee een betere en robuustere toekomst tegemoetzien.