De noordkant van de zuidoostelijke krater is ingestort
Bewakingscamera’s hebben maandag bij de Etna ‘een stroom van vulkanisch gesteente vastgelegd die waarschijnlijk werd veroorzaakt door een instorting (…) aan de noordkant van de zuidoostelijke krater’, aldus het Nationaal Instituut voor Geofysica en Vulkanologie. Er werd een rode waarschuwing afgegeven voor de luchtvaartautoriteiten, wat betekent dat de hoogte van de vulkanische wolk wordt geschat op 6,5 kilometer. Dit fenomeen vormde echter geen ‘gevaar’ voor de bevolking, aldus de Italiaanse autoriteiten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De instorting van de krater is een ‘plotseling maar fysiologisch fenomeen, dat zich de afgelopen jaren al vaker heeft voorgedaan’, legt vulkanoloog Mario Mattia uit aan La Repubblica. Aangezien de krater ‘in een vrij onstabiele toestand verkeert, kunnen er in de toekomst nog meer instortingen plaatsvinden’, vertelt hij, maar hij voegt eraan toe dat ‘kleine instortingen zoals die van vandaag in zekere zin minder kwaad kunnen dan volledige instortingen’.
Bij overstromingen op het Indonesische eiland Sumatra zijn zeker zevenendertig mensen om het leven gekomen. Dat meldt Al Jazeera. Zware regen zorgde voor stromen van modder en koude lava, die meerdere dorpen in de bergen van het eiland verrasten.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Moessonregens op de berg Marapi zorgden ervoor dat een rivier buiten haar oevers trad, waardoor zaterdag net voor middernacht dorpen in de bergen in vier districten in de provincie West-Sumatra volledig werden verrast. Mensen werden meegesleurd en meer dan honderd huizen en gebouwen kwamen onder water te staan.
Koude lava, ook bekend als lahar, is een mengsel van vulkanisch materiaal en steentjes dat door regen van de hellingen van een vulkaan naar beneden stroomt. Door het gewicht is dit materiaal nog dodelijker dan modderstromen. Achttien mensen zijn nog vermist, mogelijk liggen zij nog onder het puin. Reddingswerkers zijn op zoek naar overlevenden.
De vulkaan Popocatépetl, op zeventig kilometer van de Mexicaanse hoofdstad Mexico-Stad, is de afgelopen periode toenemend actief. Al meer dan een week spuwt de vulkaan grote pluimen as, lava en rook de lucht in. De Mexicaanse regering heeft het waarschuwingsniveau in de omgeving van de vulkaan verhoogd, zo meldt El Universal.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zo worden in drie provincies tientallen scholen gesloten, wordt er geoefend voor evacuaties en bereidden omwonenden van de Popocatépetl zich voor op een snel vertrek. Daarnaast moet iedereen op twaalf kilometer afstand van de vulkaan blijven. Eerder deze week zorgde aswolken door de vulkaan al voor het stilleggen van vluchten op twee luchthavens in Mexico-Stad.
Het leger heeft daarnaast opvangcentra ingericht die gebruikt zullen worden bij eventuele evacuaties. Daarnaast zijn er ruim zesduizend eenheden in staat van paraatheid gebracht en zullen zij ingezet worden als dat nodig is. De Popocatépetl is een van de meest actieve vulkanen van Mexico, met de meest recente grote activiteit in 2016. Omdat er 25 miljoen mensen in een straal van 100 kilometer van de vulkaan wonen, kan een uitbarsting catastrofale gevolgen hebben.
Vorig jaar kwamen vijftig mensen om toen de Semeru uitbarstte
Op het Indonesische eiland Java hebben autoriteiten ruim tweeduizend omwonenden van de vulkaan Semeru geëvacueerd nadat deze zondag was uitgebarsten. De hoogste alarmfase is ingesteld en alle wegen richting de vulkaan zijn afgesloten, meldt de BBC. De Semeru is een zeer actieve vulkaan: vorig jaar kwamen zeker vijftig mensen om bij een uitbarsting.
Op zondag begon de Semeru hete as te spuwen en de rookpluim uit de vulkaan bereikte een hoogte van vijftien kilometer. In de wijde omgeving daalden hete asdeeltjes neer en uit een van de flanken van de vulkaan stroomde lava. Volgens seismologen is er een verband tussen de uitbarsting van de Semeru en de reeks aardbevingen die Java eerder dit jaar troffen.
De Semeru is de hoogste vulkaan van Indonesië, met een hoogte van 3.700 meter. In Indonesië komen vaker vulkaanuitbarstingen voor, omdat het land in de zogeheten Ring of Fire ligt, een gebied met veel vulkanische activiteit. In Indonesië zelf bevinden zich honderden vulkanen, waarvan 142 de status actief hebben.
Mauna Loa barstte 38 jaar geleden voor het laatst groots uit
Het Amerikaanse eiland Hawaï staat op alert nu de grote vulkaan Mauna Loa sinds maandag zeer actief is, meldt persbureau AP. Voor het eerst sinds 1984, toen de vulkaan voor het laatst groots uitbarstte, spuugt Mauna Loa lava, as en vulkanisch gesteente uit. Volgens lokale autoriteiten moeten mensen op het eiland zich voorbereiden op een eventuele evacuatie.
Hoewel het gebied rondom de vulkaan dunbevolkt is, kan een grote uitbarsting gevolgen hebben voor het hele eiland, waarschuwen autoriteiten. Zo kan de Hawaïaanse hoofdstad Hilo op den duur geraakt worden als er sprake is van grote hoeveelheden lava. De regering op het eiland heeft alvast schuilkelders geopend.
Mauna Loa is een van de grootste vulkanen van het Grote Eiland van Hawaï, dat in totaal bestaat uit vijf vulkanen. Het eiland heeft vaker te maken met kleine uitbarstingen van de nog altijd actieve vulkanen, maar de laatste grootste uitbarsting vond decennia geleden plaats. Omdat het eiland vergeleken met veertig jaar terug een stuk dichter bevolkt is geraakt, vrezen autoriteiten dat een zware uitbarsting tot grote aantallen slachtoffers kan leiden.
De onderwateruitbarsting voor de kunst van Tonga in de Grote Oceaan heeft op 15 januari geleid tot een dodelijke tsunami. Een Britse vrouw, die werd meegesleurd door de vloedgolf, is volgens The Guardianhet eerste slachtoffer dat werd geregistreerd. Angela Glover, vijftig, stierf toen ze honden probeerde te redden uit haar asiel, aldus haar familie. Ook een tweede, nog onbekende overledene is bevestigd door de autoriteiten.
De eilanden zijn geïsoleerd van de rest van de wereld. De onderzeese communicatiekabel kan pas over weken worden hersteld en de aswolken verhinderen vliegtuigen om te landen. Militaire verkenningsvluchten van Nieuw-Zeeland hebben ondertussen omvangrijke schade gemeld op sommige eilanden, schrijft The Guardian in een ander artikel. Zo zou onder andere het vliegveld ondergelopen zijn door de overstromingen als gevolg van de tsunami.
Uitbarstingen vulkaan Etna, Catania sluit zijn vliegveld
De vulkaan Etna op Sicilië kende op dinsdag 16 februari zijn spectaculairste uitbarsting in maanden, schrijft La Repubblica. Een regen van as, lava en puin daalde neer op de omgeving van Catania, een stad aan de voet van de vulkaan.
Een ‘lavafontein, een reusachtige aswolk en rondvliegende lapilli’ (lavafragmenten) – tot in Catania: zo beschrijft het dagblad La Sicilia het ‘ongelooflijke gebrul’ van de Etna op dinsdag 16 februari, rond 16.10 uur.
Volgens het Italiaanse Instituut voor Geofysica en Vulkanologie is de activiteit van de Etna geconcentreerd in de zuidoostelijke krater en langs de westelijke wand van de Valle del Bove, waar de lava een hoogte van ongeveer 2000 meter boven de zeespiegel heeft bereikt.
Technici en onderzoekers van het Etna-observatorium hadden op maandag 15 februari vastgesteld dat explosieve activiteit van de vulkaan gestegen was, aldus de site tgcom24.
Volgens La Sicilia zijn er grote lapilli gevallen op de gemeenten Nicolosi, Pedara, Mascalucia en Trecastagni, allemaal ten noorden van Catania. De ‘regen’ van as en lapilli werd ook waargenomen in Catania zelf – een stad met meer dan 300.000 inwoners – van waaruit op 16 februari ‘een kolom van rook en as van bijna 6000 meter hoog’ werd gezien.
Deze imposante aswolk dwong de autoriteiten de luchthaven van Catania te sluiten. Volgens La Repubblica vertrouwen vulkanologen erop dat de uitbarsting ‘geen gevaar oplevert voor mensen, huizen of dorpen’ in de regio.
Trump versus McConnell: oorlog binnen de Republikeinse partij
De voormalige Amerikaanse president Donald Trump gaf dinsdag (16 februari) partijgenoot en senator Mitch McConnell een veeg uit de pan door zijn partij te vragen zich af te keren van de Republikeinse leider in de Senaat. McConnell stelde Trump verantwoordelijk voor het gewelddadige bestormen van het Capitool op 6 januari.
‘Mitch is een norse en nukkige politieke nietsnut die nooit lacht, en als Republikeinse senatoren achter hem blijven staan, zullen ze nooit meer verkiezingen winnen’, zei Trump in een verklaring geciteerd door Politico.
De verklaring bevat ‘geen teken van berouw voor Trumps opmerkingen aan het adres van een menigte aanhangers, die vervolgens op 6 januari het Capitool aanvielen’, schrijft The New York Times.
De senator is van mening dat het voormalige staatshoofd strafrechtelijk kan worden vervolgd, ook al is hij door het Congres vrijgesproken
Volgens een bron uit de omgeving van Trump, schrijft Politico, heeft een opiniestuk dat McConnell zondag publiceerde in TheWall Street Journal, de woede van de voormalige president uitgelokt. De senator stelt daarin dat hij van mening is dat het voormalige staatshoofd strafrechtelijk kan worden vervolgd, ook al is hij door het Congres vrijgesproken. Trumps vernietigende uitspraken over McConnell ‘zullen de strijd tussen Republikeinen over de toekomst van de partij na het presidentschap van Trump vrijwel zeker doen oplaaien’, concludeert Politico.
De voormalige president, die nog steeds door een groot deel van het Republikeinse electoraat wordt gesteund, pleit voor een populistische aanpak, terwijl de senaatsleider wil terugkeren naar een koers gericht op het bevorderen van het bedrijfsleven, met een kleine rol voor de overheid.
Volgens The New York Times overwegen de adviseurs van Trump om actief campagne te gaan voeren voor bijna een dozijn kandidaten die het in de voorverkiezingen gaan opnemen tegen de Republikeinen die voor impeachment hebben gestemd. Deze stap zal de wrijving tussen het kamp-Trump en het kamp-McConnell alleen maar vergroten.
Noord-Koreaanse hackers vallen Pfizer aan
Pyongyang heeft geprobeerd de technologie achter het coronavaccin van Pfizer te stelen uit een laboratorium in de VS. Daar is de Nationale Inlichtingendienst van Zuid-Korea (NIS) achter gekomen, meldt het nieuwsagentschap Yonhap op dinsdag. Het is niet bekend wanneer de vermeende hack plaatsvond en of deze succesvol was.
‘Noord-Korea is een gesloten samenleving, maar wel een met geavanceerde cybereenheden, die bereid zijn andere landen als doelwit te nemen, niet alleen voor geheime informatie maar gewoon voor geld’, stelt Gordon Corera van de BBC.
Pyongyang heeft de afgelopen maanden ook meer dan 255 miljoen euro aan cryptovaluta gestolen via computeraanvallen om verboden kernwapens en raketten te kunnen financieren, volgens een vertrouwelijk VN-rapport dat een paar dagen geleden is gepubliceerd, schrijft Euronews.
Dinosaurus uitgestorven door komeet in plaats van planetoïde
Het uitsterven van de dinosaurussen werd veroorzaakt door een komeet, niet door een planetoïde, zoals lange tijd algemeen werd aangenomen. Volgens een onderzoek dat maandag (15 februari) in het wetenschappelijk tijdschrift Scientific Reports is gepubliceerd, was het enorme object dat 66 miljoen jaar geleden de aarde trof, een overblijfsel van een komeet afkomstig uit de verre uithoeken van het zonnestelsel.
Tot dan toe was de meest populaire theorie dat het object dat verantwoordelijk was voor de massale uitsterving afkomstig was uit de hoofdgordel, gelegen tussen Mars en Jupiter, waar zich de grootste concentratie planetoïden bevindt. Maar de frequentie waarmee deze planetoïden de aarde kunnen raken is ‘minstens tien keer te laag’ om de inslag te verklaren, zegt Avi Loeb, medeauteur van de studie en professor aan Harvard.
Volgens Loeb en co zou het zwaartekrachtveld van Jupiter de komeet vanuit een uithoek van het zonnestel richting de zon hebben geslingerd. In de buurt van de zon zou een deel van de komeet zijn afgebroken, dat vervolgens koers zette naar de planeet Aarde, om aldaar in te slaan.
Al in 1980 opperde de natuurkundige Luis Alvarez, gelijktijdig met de Nederlandse Geofysicus Jan Smit, dat het uitsterven van de dinosauriërs veroorzaakt was door een grote planetoïde- of komeetinslag, voegt Ars Technicaeraan toe. Maar tot nu toe werd altijd een planetoïde aangewezen als de meest plausibele dader.
Ook was de waarschijnlijke inslagplaats al lange tijd vastgesteld: een grote krater in Chicxulub, op het Mexicaanse schiereiland Yucatán. Geschat wordt dat bij de inslag meer dan een miljard keer zoveel energie is vrijgekomen als bij de atoombommen die in 1945 op Hiroshima en Nagasaki tot ontploffing zijn gebracht, schrijft Ars Technica. Daardoor ontstonden megatsunami’s, massale branden en een grote stofwolk die de lucht verduisterde en een radicaal effect had op het klimaat van de aarde.
De bevindingen van Loeb en zijn coauteurs tonen aan dat de ongewone samenstelling van de resten aangetroffen in de Chicxulub-krater – koolstofhoudend chondriet – erop wijst dat die afkomstig zijn uit de Oortwolk en niet uit de hoofdgordel van planetoïden, zoals eerder gedacht werd.
Eind december maakten archeologen bekend dat ze een thermopolium, een Romeins eethuisje, hadden opgegraven in Pompeii, de stad waar de tijd kwam stil te staan na de catastrofale uitbarsting van de Vesuvius. De spectaculaire vondst verschaft veel informatie over het dagelijks leven van de lagere klassen in de Romeinse samenleving.
Archeologe en culinair schrijfster Farrell Monaco bereidde op basis van de overblijfselen een Pompejaanse caféhap.
‘In de tweede eeuw na Christus schreef Plinius de Jonge een brief aan de Romeinse historicus Tacitus, waarin hij het begin van de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus memoreert’, schrijft Farrell Monaco. ‘Hij herinnert zich dat hij vanuit zijn villa in Misenum, aan de overkant van de vulkaan aan de baai van Napels, een donkere wolk zag in de vorm van een parasoldennenboom, die de lucht vulde boven de bergen. Wat volgde was iets waarop niemand in het gebied was voorbereid.
Een dag nadat Plinius die donkere wolk opmerkte, bezweek een kleine taverne in het noordoostelijke deel van Pompeii samen met de rest van de stad onder het gewicht van puimsteen en as.
Daarna volgde een snelle pyroclastische golf van heet gas, vulkanisch puin en as die de laatste verwoestende dreun van de vulkaan markeerde: degenen die waren achterbleven in Pompeii en Herculaneum werden op slag gedood door deze helse golf van hitte, die volgens schattingen opliep tot bijna 500 graden Celsius.
De eigenaar van de genoemde taverne was een van de slachtoffers. Hij kon niet op tijd uit zijn onderkomen ontsnappen en stierf ter plekke in bed, evenals een man en een hond die hun toevlucht bij hem hadden gezocht.’
Antieke snackbar
In december vorig jaar maakten archeologen van het Archeologisch Park van Pompeii bekend dat ze de overblijfselen van deze twee mannen en de hond hadden gevonden bij de opgraving van een antieke ‘snackbar’, thermopolium genoemd.
‘Gelegen in een nog niet uitgegraven deel van Pompeii, vormen de goed bewaard gebleven toonbank van het thermopolium, de dolia, zoals keramische vaten voor opslag worden genoemd, en de kunst op de muren gezamenlijk een van de meest ontroerende vondsten die recentelijk zijn gedaan’, aldus Monaco.
In één dolium werden de overblijfselen van een van de mannen gevonden, daar waarschijnlijk in gedeponeerd door achttiende-eeuwse plunderaars
De grote gemetselde toonbank is versierd met fresco’s die scènes uit het dagelijkse leven in het etablissement weergeven: schalen en kookgerei hangend boven de bar, een afbeelding van een bezorger, een Griekse zeenimf rijdend op een zeepaard en afbeeldingen van wilde eenden, een kip en een hond. Tegen de toonbank leunden amforen, de keramische wijnvaten waarin lokaal geproduceerde en geïmporteerde Griekse wijnen werden bewaard.
Sommige van de dolia bevatten de botten van verschillende soorten dieren en in één dolium werden de overblijfselen van een van de mannen gevonden, daar waarschijnlijk in gedeponeerd door achttiende-eeuwse plunderaars.
‘Als klassiek archeoloog wiens onderzoek zich richt op voedsel en voedselbereiding in het Romeinse Middellandse Zeegebied’, schrijft Monaco, ‘ben ik dolgelukkig met dergelijke vondsten. Ze werpen een helder licht op het dagelijkse leven van delen van de Romeinse samenleving die in oude literaire bronnen slecht zijn vertegenwoordigd, zoals slaven en de doorsnee werkende Romeinen. Plekken zoals dit thermopolium geven archeologen zoals ik een realistisch beeld van hoe de Romeinse eetcultuur eruitzag.’
Voor Monaco en anderen bieden ze een noodzakelijk contrast met de sensationele weergaves van de Romeinse eetcultuur, zoals bekend van het satirische Trimalchio’s Banket van Petronius, of van de weelderige fresco’s die de muren van de eetkamer sieren in het Huis van de Vettii, een uitzonderlijk goed bewaard gebleven luxe woning.
Alledaags eten
Het opgegraven thermopolium biedt aanwijzingen over waar en wat de doorsnee Pompejaan at. In het gebied rond de Vesuvius had slechts 40 procent van de stadswoningen voor werkende armen een vuurhaard om te koken, denkt Anna Maria Sodo, directeur van het Antiquarium van Boscoreale. Van de woningen voor de middenklasse was 66 procent uitgerust met een kookgelegenheid. Dat betekent dat veel mensen buiten de deur aten.
De site moet nog verder worden uitgegraven, maar volgens archeoloog Massimo Osanna telde Pompeii minstens tachtig eet- en drinkgelegenheden. Die bieden inzicht in het soort voedsel dat aan gewone burgers werd geserveerd.
Om een maaltijd te reconstrueren die in de buurt komt van wat mogelijk werd opgediend, bieden de overblijfselen allerlei aanwijzingen, schrijft Monaco. Dat geldt voor zowel de fresco’s die op de toonbank zijn geschilderd, als voor de inhoud van de amforen en de dolia.
Een van de dolia bevatte de botten van eenden, varkens, geiten en vissen, evenals schelpen van landslakken. De eendenbotten komen overeen met het fresco van twee wilde eenden op de voorkant van de toonbank, dat mogelijk diende als een picturaal menu voor de ongeletterde meerderheid van de bevolking.
Sommige wetenschappers denken uit deze resten op te kunnen maken dat de Pompejanen uit de eerste eeuw stoofschotels of soepen aten die werden gebrouwen van alle gevonden dieren tezamen. Monaco betwijfelt dat, want het zou ongebruikelijk zijn voor de oude Romeinse keuken. Omdat dolia normaal gesproken werden gebruikt voor het bewaren van droog en vloeibaar voedsel en niet om te koken, acht Monaco het mogelijk dat de botten en schelpen die in het dolium werden gevonden, voedselresten zijn van een eigen slagerij, van voedselbereiding die aan de toonbank plaatsvond, of van resten die werden achtergelaten door klanten.
Bouillon
Maar het is ook mogelijk dat deze overblijfselen op iets heel anders wijzen, aldus Monaco. De schelpen en botten zouden bestemd kunnen zijn geweest voor een basisbouillon die werd gebruikt in de gerechten. Het thermopolium bevond zich tenslotte in de buurt van een fontein en een watertoren, waardoor het makkelijk was om dagelijks een grote hoeveelheid bouillon te maken. Verwijzingen naar dergelijke gerechten komen voor in historische teksten.
Zo klaagt Cicero in zijn bijtende scheldrede Tegen Piso uit de eerste eeuw voor Christus over de ‘stank en rook’ van stoofhuizen. En Athenaeus van Naucratis, een Grieks-Egyptische schrijver uit de derde eeuw, verwijst naar voedsel in de ‘gewone eethuizen’ als ‘niets anders dan bouillon en wat stukjes vlees’. De historicus Dio Cassius uit de tweede eeuw heeft het zelfs over keizer Claudius die een verbod uitvaardigde op herbergen waar gekookt vlees en heet water werd verkocht, aldus Monaco.
Thermopolium of popina
‘Het is zeer waarschijnlijk dat de opgegraven ruimte in feite een taverne was’, meent Monaco. ‘Ondanks het feit dat veel publicaties de eetgelegenheden in Pompeii ‘thermopolie’ noemen, vermeldt de Loeb Classical Library slechts twee voorbeelden van de gebruikte term.
Deskundigen zoals Tonnes Kleberg, Mary Beard, Steven Ellis en Claire Holleran hebben allemaal opgemerkt dat de Latijnse term popina veel vaker voorkomt en een geschiktere naam is voor dit soort gelegenheden. Doorgaans vertaald als ‘taverne’, wordt het soms ook vertaald met ‘volkshuis’, of met het modernere ‘café’. Om je de sfeer van oude Romeinse tavernes voor te stellen, kun je gewoon naar de fresco’s kijken die de muren van dergelijke ruimtes in Pompeii sieren, met scènes van drinken, minnekozen, gokken en gestoei.
‘Dergelijke informatie in acht nemend’, vervolgt Monaco, ‘en ervan uitgaande dat Latijnse teksten over “gekookt vlees”, “bouillon en stukjes vlees” en de “stank en rook” van stoofschotels verwijzen naar een popina, geeft ons de mogelijkheid om te speculeren dat het bot- en schelpmateriaal in het nu opgegraven dolium bestemd was voor bouillon. Suggereert dit dat vlees gekookt in bouillon van de popina op de hoek, de Romeinse versie is van onze huidige café-hap? Ik denk van wel en het brengt ons dichterbij een voorstelling van een 1ste eeuwse Romeinse maaltijd.’
Eend volgens Apicius
In het kookboek De Re Coquinaria van fijnproever Marcus Gavius Apicius uit de 1ste eeuw staat een recept voor eend of kraanvogel in bouillon. Het lijkt misschien een wat duur gerecht voor een eenvoudige popina op de hoek, maar de bereiding is redelijk eenvoudig en het recept bevat enkele van de meest gebruikte ingrediënten en smaakmakers uit die tijd, aldus Monaco. Ze beschrijft vervolgens eerst het recept van Apicius:
‘Pluk en was de vogel en doe hem in een grote kookpot. Voeg water, zout en dille toe en kook tot de vogel stevig is. Haal hem halverwege het kookproces uit de pot en doe hem in een andere pan met olie, een bundel oregano en koriander en liquamen (vissaus van gefermenteerde vis en zout).
Voeg als het bijna gaar is een beetje defrutum (wijnsiroop) toe voor de kleur. Maal peper, lavas, komijn, koriander, laserwortel, wijnruit in een vijzel, voeg caroenum (enigszins vergelijkbaar met defrutum) en honing toe, giet er wat van de kookvloeistof over en breng op smaak met azijn. Giet dit terug in de pan om op te warmen. Bind met zetmeel. Leg de vogel op een serveerschaal en giet de saus erover.’
‘Als begeleiding van het hoofdgerecht’, gaat Monaco verder, ‘koos ik ervoor om mensae toe te voegen, een platbrood dat zowel als bord als bestek werd gebruikt.’
Dit blijkt onder meer uit de Aeneis van Vergilius. Nadat Aeneas en zijn mannen hun voedsel van platbroden hebben gegeten roepen ze uit: ‘Oh, kijk! Wij eten ook onze tafels op!’
De keukenspullen van Monaco
Monaco bereidt haar eend met klassiek kookgerei ‘om de originele kooktechnologieën en de “stank en rook” van Cicero’s stoofpotten zo goed mogelijk te simuleren.’
‘Ik besloot om mijn terracotta foculus (draagbare vuurpot) en ollae (kookpotten) voor dit recept te gebruiken. Maar mijn draagbare keuken is misschien meer geschikt voor een van de slaven in de Satiren van Juvenalis, dan als vervanging voor een vast fornuis in een popina. Thuiskoks kunnen een aarden pot aan een driepoot gebruiken boven barbecuekolen of hout, of gewoon kookgerei op conventionele fornuizen om een vergelijkbaar resultaat te bereiken.’
Het recept
Ingrediënten:
Voor de gestoofde eend:
2 eendenborsten of eendenbouten
Een klein bosje dille of 1 theelepel (2 gram) gedroogde dille
Snufje zout
2 eetlepels (20 gram) olijfolie
2 theelepels (6 gram) colatura d’alici of Red Boat-vissaus
Een klein bosje verse oregano of 1 theelepel (2 gram) gedroogde oregano
Een klein bosje verse koriander of 1 theelepel (2 gram) gedroogde koriander
3 eetlepels (60 gram) defrutum / caroenum (die je kunt maken met dit recept) of melasse van druiven uit de winkel
1 eetlepel (20 gram) rode wijnazijn
1 theelepel (5 gram) honing
1 theelepel (5 gram) gesneden groen van paardebloemen (cicoria, in het Italiaans) ter vervanging van wijnruit (die potentieel giftig is in grote hoeveelheden)
½ theelepel (2 gram) gedroogde gemalen zwarte peper; lavas; komijn; koriander; asafoetida (ook bekend als hing en verkrijgbaar in veel Aziatische winkels of reformzaken) ter vervanging van laser (silphium)
1 eetlepel (15 gram) bloem
1 eetlepel (15 gram) eendenvet, reuzel of ongezouten boter
Takjes verse oregano (voor garnering)
Voor de mensae:
250 gram steengemalen volkorenmeel
60 gram zuurdesembrood‘starter’ (Geen starter bij de hand? Maak een ‘spons’ bestaande uit gelijke delen bloem en water met 1 theelepel (5 gram) commerciële bakkersgist. Gebruik 60 gram van deze spons voor dit recept.)
160 gram water
2 gram zout
Olijfolie (als je wilt frituren in plaats van grillen)
Bereidingswijze:
1.
Bereid het deeg voor de mensae: los de starter op in het water, meng met de bloem en het zout, kneed het deeg, dek het af en laat een uur rusten op een warme plek.
2.
Doe de eend in een pan, dompel hem onder in water, voeg de dille en een snufje zout toe en breng aan de kook. Dek af en laat 45 minuten op medium-laag vuur sudderen om een lichte bouillon te creëren. Als je het durft, voeg dan een paar slakkenhuisjes, geitenbotten en varkensbotten aan de bouillon toe voor extra smaak.
3.
Nadat het mensae-deeg heeft gerust, snijd je het doormidden en kneed je elke helft tot een bal. Gebruik een deegroller of de palm van je hand om van elke bal vervolgens een schijf te maken. Dek af met een vochtige theedoek en laat het deeg nog eens 30 minuten rusten.
4.
Meng in een andere pan de olijfolie en de vissaus met de oregano en koriander en verwarm op middelhoog vuur.
5.
Haal de eend uit de bouillon en braad hem aan in de pan met de olie, vissaus en kruiden. Besprenkel met de helft van de defrutum (of druivenmelasse). Als de eend bruin is, haal je hem uit de pan en zet je hem apart. Bewaar het vocht in de pan.
6.
Meng in een kom de overgebleven defrutum (of druivenmelasse) met de rode wijnazijn, honing, het gesneden groen van paardebloemen (of cicoria), gemalen zwarte peper, lavas, komijn, koriander en asafoetida en klop het door elkaar.
7.
Voeg in de pan de bloem en het eendenvet (of reuzel of ongezouten boter) toe aan het overgebleven vocht en maak een roux door de bloem en het vet samen op laag vuur op te lossen. Gebruik een garde om klonteren te voorkomen.
8.
Maak een mengsel van honing, azijn en kruiden met 215 gram eendenbouillon en voeg de vloeistof langzaam toe aan de roux in de pan, op laag vuur, en klop het samen totdat het begint te verdikken tot een saus.
9.
Bereid beide mensae door een grill of een koekenpan met olijfolie op middelhoog vuur te verwarmen. Leg elke mensa op de hete grill of in de pan en verhit ze tot ze beginnen op te blazen. Draai ze dan om tot de andere kant goudbruin wordt. Verlaag de temperatuur als de mensae te snel bruin worden voordat ze zijn opgeblazen.
10.
Leg een grote toef saus op elke bord. Snijd het eendenvlees in hapklare stukjes en leg ze op de saus. Besprenkel de stukjes eend met extra bouillon en garneer met takjes verse oregano.
11.
Snijd de gegrilde mensae in partjes en serveer ze naast de gesneden eend om de saus en de bouillon op te nemen.
‘En dan’, schrijft Monaco, ‘neem je je bord met gestoofde eend en je brood, en stel je je voor dat je in een Pompejaanse popina bent. Zoek een kruk op een plek met voldoende licht om je eten te kunnen zien. Misschien kom je naast een vreemde terecht, dus pas op je portemonnee. Het beste kun je nu stoppen met wijn drinken. De grond trilt altijd onder je voeten als je te veel hebt gedronken en dat gebeurt nu.
Maak je geen zorgen, de bouillon en het brood zullen je net genoeg ontnuchteren om de voordeur uit te kunnen strompelen, langs die hond die maar blijft blaffen naar iets in de verte. Aai hem over zijn kop om hem af te leiden en ga er dan vandoor. Tijd om op pad te gaan nu er nog daglicht is.’
Een verslag van de ontdekking door archeoloog Massimo Osanna.
Verhalen over dieren die aardbevingen, tsunami’s en vulkaanuitbarstingen voelen aankomen, doen al sinds de oudheid de ronde. Onderzoekers proberen er nu achter te komen hoe dit ‘zesde zintuig’ werkt.
Er was iets vreemds aan de hand met de padden, dat had Rachel Grant meteen gemerkt. In 2009 wilde de biologe van het Britse Hartpury University Centre onderzoek doen naar het paringsgedrag van de amfibieën in de Italiaanse provincie L’Aquila.
Maar midden in de voor het soortbehoud zo belangrijke paartijd raakten de diertjes plotseling de belangstelling voor elkaar kwijt en zochten een schuilplaats. Ruim een week heerste er een spookachtige stilte. Toen kwam de klap: een aardbeving met een kracht van 5,8 op de schaal van Richter deed de regio Abruzzen trillen, verwoestte duizenden gebouwen en eiste 308 levens. Een paar dagen later zetten de padden hun paringsrituelen voort, alsof er niets was gebeurd. Sindsdien is Grant ervan overtuigd dat padden een ‘zesde zintuig’ hebben. Ze lijken te voelen dat er een aardbeving in aantocht is, terwijl de mens er meestal door wordt overrompeld.
De Britse is meer bewijzen voor haar stelling aan het verzamelen. In 2011 volgde ze met cameravallen verscheidene diersoorten in het Parque Nacional Yanachaga in Peru. Ook hier liet zich in de week voor een zware aardbeving plotseling geen dier meer zien – een hoogst ongebruikelijke rust voor een soortenrijk tropisch bergwoud. Momenteel is Grant in een gebied met veel seismische activiteit op zoek naar aanwijzingen voor opvallend gedrag.
Alleen over de oorzaken – genoemd worden een verandering in de vochtigheid van de grond, ontsnappende gassen, zwakke microbevingen en zelfs een elektrische oplading van de lucht – kan ook de biologe tot nog toe alleen maar speculeren.
‘Door dieren te observeren kunnen niet alleen aardbevingen, maar ook vulkaanuitbarstingen worden voorspeld’
Verhalen over dieren die zich voorafgaand aan natuurrampen merkwaardig gedroegen deden al in de oudheid de ronde, maar zijn nooit systematisch onderzocht. Uitgerekend nu, in het tijdperk van uitgekiende meettechnieken en gevoelige waarschuwingssystemen, staat het levende wezen als voorspeller van natuurrampen opnieuw in de belangstelling. Het complexe gedrag van dieren heeft de potentie puur technische waarschuwingssystemen te overvleugelen, dat is de stellige overtuiging van Martin Wikelski, directeur van het Max-Planck-Institut für Ornithologie in Radolfzell aan de Bodensee. ‘Door dieren te observeren kunnen niet alleen aardbevingen, maar ook vulkaanuitbarstingen worden voorspeld,’ zegt hij. Op beide bijten geofysici tot op heden hun tanden stuk, ondanks sensoren, supercomputers en satelliettechnieken. Anekdotes zijn er te over. Zo volgden de bewoners van het Indonesische eiland Simeulue in december 2004 hun opgeschrikte vee de nabijgelegen heuvels in. Een uur later kwam de eerste vloedgolf van de verwoestende tsunami aan land, die in de kustgebieden rond de Indische Oceaan 230.000 slachtoffers maakte. Na de ramp vertelden deze mensen dat ze het aan de dieren te danken hadden dat ze nog leefden. Ook uit Sri Lanka zijn er ooggetuigenverslagen: daar waren het nerveuze olifanten die de bewoners ertoe wisten te bewegen het binnenland in te vluchten.
Zendertjes
Gestaafde verklaringen voor het waarschuwende gedrag van dieren zijn er tot dusverre niet. Veel theorieën daarover staan nog ter discussie. Zo kunnen olifanten heel laagfrequente infrageluidsgolven opvangen; overeenkomstige trillingen in de grond zouden ze via hun zolen waarnemen. Koeien, schapen en geiten registreren lichte bevingen mogelijk dankzij een uiterst gevoelige tastzin in de hoeven. Weer andere dieren hebben een buitengewoon ontwikkeld reukvermogen dat al op enkele moleculen van een gas reageert of kunnen elektromagnetische velden detecteren. Al deze gaven zouden aanwijzingen kunnen geven voor een dreigend onheil, die de mens ontgaan. Om de ernstige lacunes in de kennis op te vullen, voorziet Wikelski dieren systematisch van zendertjes. Hij behoort tot de weinige voortrekkers die de legenden over waarschuwend gedrag van dieren het aureool van geheimzinnigheid en onverklaarbaarheid willen ontnemen. Gps-modules en bewegingssensoren moeten grote hoeveelheden gegevens gaan leveren die als basis kunnen dienen voor een zuivere, wetenschappelijke bewijsvoering.
Vijf jaar geleden al voorzagen Wikelski en zijn collega’s een tiental schapen en geiten bij de Italiaanse vulkaan Etna van een elektronische halsband. Met de computer analyseerden ze hun bewegingspatronen, met als resultaat: bij alle grotere activiteit van de vulkaan werden de dieren tot zes uur eerder onrustig en vluchtten ze naar de dichtstbijzijnde schuilplaats. Wikelski vroeg vervolgens patent aan op zijn waarschuwingsmethode met behulp van dieren.
Momenteel analyseert het team nieuwe gegevens uit een Italiaans aardbevingsgebied. Na de eerste trillingen in het afgelopen najaar waren de onderzoekers snel ter plaatse en vonden een boerderij waar ze het vee van sensoren mochten voorzien. ‘Dieren in stallen zijn uitermate geschikt,’ zegt Wikelski, ‘want daar staan ze nauwelijks bloot aan andere invloeden van buiten.’
Het onderzoekersgeluk was met hem: op de eerste bevingen volgde een tweede, krachtigere serie. Zo konden voor en tijdens de aardschokken betrouwbare gegevens worden verzameld. Wikelski mag nog niet zeggen of het gedrag van de dieren echt zo opvallend was als gehoopt, want de resultaten van het onderzoek zullen op korte termijn in een gerenommeerd vakblad worden gepubliceerd – ook na commentaar van tot nog toe sceptische onderzoekers van aardbevingen. Wikelski is niet de enige die met behulp van dieren betrouwbare voorspellingen over aardbevingen en vulkaanuitbarstingen wil doen. Geoloog Ulrich Schreiber van de Duisburg-Essen-universiteit ontdekte mieren als waarschuwingssysteem. Honderden nesten in de Eifel, het Zwarte Woud en het Beierse Woud heeft hij in kaart gebracht. De kolonies hadden een duidelijke voorkeur voor scheuren in de aardkorst – hotspots voor aardbevingen. ‘De nesten bevonden zich altijd langs de tektonisch actieve zones,’ zegt Schreiber. Een mogelijke verklaring is dat de insecten worden aangetrokken door de ongeveer een tiende graad hogere temperatuur, wat wordt veroorzaakt door koolstofdioxide die uit diepere en warmere aardlagen naar boven stroomt.
Ruim drie jaar lang, van 2009 tot en met 2011, observeerde Schreiber twee mierenhopen in de Eifel met hogeresolutiecamera’s die dag en nacht opnamen maakten. De krachtigste beving die zich in die tijd voordeed had een magnitude van 3,2 op de schaal van Richter. Enkele uren voor de aardschokken gingen de diertjes – die er verder een strikt ritme op na hielden – inderdaad abnormaal gedrag vertonen: ’s nachts waren ze actiever, overdag juist rustiger dan anders. Pas de volgende dag vervielen ze weer tot de dagelijkse sleur. Een mogelijke verklaring daarvoor zijn gassen die voor de aardbeving uit de scheuren ontsnapten – een voorbode van geologische activiteit.
Of het nu gaat om geiten, padden, mieren of olifanten, alle tot nog toe uitgevoerde studies zijn gebaseerd op een gering aantal observaties, leveren een beperkte hoeveelheid gegevens en doen daarom veel deskundigen twijfelen aan het ‘waarschuwingssysteem dier’. Maar daarin moet het project ICARUS dit jaar verandering gaan brengen. Half februari 2018 is vanuit het Russische ruimtestation Bajkonoer een speciale antenne naar het internationale ruimte- station ISS geschoten, die astronauten vóór mei 2018 tijdens een ruimtewandeling zullen installeren.
Uiterlijk vanaf juni 2018 moet de antenne dan voor het eerst zendergegevens van duizenden dieren gaan verzamelen en naar een databank op aarde sturen. Vanaf dat moment zijn bijvoorbeeld de routes van trekvogels van moment tot moment en van continent tot continent te volgen. De deelnemende onderzoekers uit verscheidene landen verwachten een enorme hoeveelheid gegevens die de resultaten van alle bestaande metingen zullen overtreffen, omdat telemetrieprojecten – waarbij met antennes op land de sensoren uitgelezen kunnen worden – meestal beperkt blijven tot slechts enkele tientallen getagde dieren en enkele vierkante kilometers.
Biologen en gedragsonderzoekers staan met tal van ICARUS-projecten in de startblokken. Zoogdieren, trekvogels, zeeschildpadden en in de toekomst zelfs sprinkhanen zullen worden uitgerust met gps-modules, versnellingsmeters en detectoren voor temperatuur en magnetische velden. De onderzoekers richten zich vooral op de verrassende capaciteiten van groepen dieren. ‘Die zouden wel eens een soort supersensor kunnen worden,’ zegt Iain Cuzin, expert in de groepsintelligentie van dieren aan het Max-Planck-Institut in Radolfzell. Uit veel waarnemingen is al gebleken dat groepen dieren veel gevoeliger zijn voor prikkels uit hun omgeving en betere en snellere beslissingen nemen dan individuele dieren. De redenen daarvoor zijn nog in nevelen gehuld. ICARUS moet eraan bijdragen om dat raadsel op te lossen.
Om de reusachtige hoeveelheid gegevens te kunnen opslaan en beoordelen, werken zogeheten bio-loggingexperts samen met wiskundigen, natuurkundigen en IT-specialisten. Hun gemeenschappelijke doel is om met big data en onweerlegbare, statistische significantie het gedrag van de meest uiteenlopende dieren te begrijpen en hun waarschuwingspotentieel voor rampen nauwkeurig te documenteren. De toepassingen reiken veel verder dan aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, want de sensoren onthullen niet alleen onbekende gedragspatronen. Alleen al het volgen van trekvogels heeft een groot potentieel, zoals een eerdere signalering van epidemieën als vogelgriep of ebola. ‘Gegevens over vliegroutes en overwinteringslocaties van trekvogels zijn noodzakelijk voor de voorspelling van een infectieverspreiding als vogelgriep,’ zegt ICARUS-onderzoeker Grigori Tertitski van de Russische Academie van Wetenschappen in Moskou. Uit voorstudies is gebleken dat ganzen en eenden uit China en Europa dezelfde broedplaatsen gebruiken tijdens hun trek en daar gevaarlijke virussen kunnen doorgeven aan zwermen vogels uit elk ander continent. Temperatuursensoren bieden de mogelijkheid een aandoening van vogels over grote afstand te diagnosticeren. Mocht er weer eens een griepgolf uit het Verre Oosten aankomen, dan kan Europa zich daar veel eerder op voorbereiden.
Als de zendertjes bovendien weergegevens over onder andere de luchtdruk, temperatuur, neerslag en windsnelheid verzamelen, dan kunnen zelfs de gevolgen van de klimaatverandering in de gaten worden gehouden. ‘Met dieren als levende meetapparatuur zouden we extreem weer en langdurige veranderingen van het klimaat kunnen onderkennen, wat met andere methoden vrijwel niet mogelijk is,’ zegt Gil Bohrer van de Ohio State University, die eveneens deelneemt aan ICARUS. Niet alleen waarschuwt de dierenwereld de mens voor natuurrampen, ze is ook behulpzaam bij een betere bescherming van de natuur zelf.
Vanwege hun fijne neus staan honden hoog aangeschreven als levende sensoren. Op luchthavens en bij grensovergangen sporen ze de kleinste hoeveelheden drugs en springstof op. Fijnproevers schakelen de dieren in om op vochtige bosgrond truffels te lokaliseren; de hond heeft het varken allang de loef afgestoken. Speciale hulphonden waarschuwen diabetespatiënten voor een te lage bloedsuikerspiegel en epileptici voor een komende aanval. Kennelijk registreren ze een dalende zuurstofsaturatie van het bloed. Zelfs voor een vroege diagnose van kanker zouden honden geschikt zijn. Volgens enkele kleine studies kunnen ze borst-, nier- en longkanker herkennen aan de geur van de adem of de urine van een patiënt. Onduidelijk is echter welke stoffen de honden hierbij ruiken. Een systematische studie met verscheidene hondenrassen – onder andere labradors, riesenschnauzers en herdershonden – heeft de hoop op een vroege diagnose van kanker echter getemperd. Na een training van enkele maanden – analoog aan die van drugshonden – was 45 tot 74 procent van de diagnoses juist, een veel te laag percentage om betrouwbare uitspraken over de aanwezigheid van de ziekte te doen.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
