Klimaatverandering gaat gepaard met hittegolven, langdurige droogte en plotselinge stortregens. Een groot deel van Europa is daar schrikwekkend slecht op voorbereid. De waterinfrastructuur blijkt zo lek als een mandje.
In sommige delen van de schilderachtige Zuid-Italiaanse regio Basilicata, gelegen in de kromming van de Italiaanse laars, bereikt soms wel zeventig procent van het drinkwater nooit een kraan. In het wapen van Basilicata staan golvende blauwe lijnen voor de vier grote rivieren die de regio technisch gezien rijk aan water maken. Veel inwoners zijn al tientallen jaren afhankelijk van de lokale Camastra-dam.
Toen kwam afgelopen zomer, waarin Basilicata een periode van ongewoon ernstige droogte doormaakte. Het reservoir achter de dam raakte leeg waardoor 29 gemeenten geen stromend water meer hadden. Tienduizenden mensen werden getroffen en de Italiaanse regering zag zich gedwongen de noodtoestand uit te roepen van najaar 2024 tot januari dit jaar.
Het fiasco verergerde het probleem van de massaal lekkende waterleidingen waarmee de regio al lange tijd kampt. Meer dan twee derde van het water gaat verloren door een aftands waterleidingnet en volgens het Italiaanse bureau voor de statistiek loopt het verlies in de hoofdstad Potenza zelfs op tot zeventig procent.
‘Er heersen inmiddels middeleeuwse toestanden in de regio’
‘Er heersen inmiddels middeleeuwse toestanden in de regio vanwege een watercrisis die niet alleen maar het gevolg is van extreme hitte en droogte, maar ook en vooral van jarenlang wanbestuur dat uitsluitend uit pappen en nathouden bestond en structurele ingrepen uit de weg ging,’ zegt Carmine Vaccaro, secretaris van de Italiaanse vakbond van gepensioneerden.
Basilicata is het schoolvoorbeeld van een probleem dat in heel Europa speelt. Door decennialange onderinvestering in de waterinfrastructuur en slecht onderhoud van rivieren en grondwater is het watergebrek waarmee veel regio’s kampen nog verergerd. ‘De waterinfrastructuur van Basilicata dateert, net als die van de rest van Zuid-Italië, uit de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw,’ zegt Vera Corbelli, secretaris-generaal van het waterleidingbedrijf van de Zuidelijke Apennijnen. ‘Op dit moment heeft deze infrastructuur het eind van haar levensduur bereikt en in sommige gevallen zelfs al overschreden. Gevolg is dat het simpelweg vervangen van het bestaande netwerk in veel opzichten niet haalbaar is, vooral niet financieel.’
Nu de klimaatverandering toeslaat, wat gepaard gaat met hittegolven, langdurige droogte en plotselinge stortregens, is een groot deel van de Europese waterinfrastructuur, die zelfs onder normale omstandigheden al steeds minder toereikend is, schrikwekkend slecht voorbereid op de toekomst. In een poging dat te verhelpen heeft de Europese Commissie afgelopen juni een Waterbestendigheidsstrategie gelanceerd. Om de openbare watervoorziening te beschermen, schrijft de Commissie in een uitgelekt conceptrapport waarop Politico de hand heeft weten te leggen, ‘moet de focus liggen op het bestrijden van lekkages en ongewenst verlies, ondersteund door digitale middelen’. Maar volgens critici is deze strategie te beperkt. Lekkende leidingen zijn maar een stukje van een veel grotere puzzel, betogen milieuorganisaties en -wetenschappers, die willen dat de EU meer geld uittrekt voor natuurlijke oplossingen.
Bel de loodgieter
Lekkende leidingen zijn een nationaal pijnpunt in Italië. Een uit 2024 daterend rapport van de consumentenorganisatie Federconsumatori waarschuwt dat de Italiaanse waterinfrastructuur onderhevig is aan ‘een proces van ernstige veroudering en achteruitgang, met name in stadscentra’. Meer dan zestig procent van de leidingen in het land is meer dan dertig jaar geleden aangelegd, aldus Federconsumatori, en 25 procent is ouder dan vijftig jaar. De gemeentelijke waternetwerken van het land verloren in 2022 iets meer dan 42 procent van hun drinkwater, volgens een in 2024 gepubliceerd rapport van het Italiaanse bureau voor de statistiek.
‘Deze lekkages zijn enorm,’ zegt Mauro Grassi, een econoom die zich voor eerdere Italiaanse regeringen met de onveilige watervoorziening heeft beziggehouden. ‘Er gaat heel, heel veel verloren.’
In het kader van het Europese Herstel- en Bestendigheidsplan à raison 194 miljard euro besteedt Italië 1,9 miljard euro aan het verminderen van het waterverlies. Grassi wil dat de overheid meer geld investeert in vernieuwing en onderhoud van haar waternetwerk.
De Bulgaarse minister van Openbare Werken noemt het oplossen van het waterprobleem ‘een van de belangrijkste taken’
Vera Corbelli van het waterleidingbedrijf van de Zuidelijke Apennijnen benadrukt dat alle investeringen in het waternetwerk van Basilicata ‘gericht moeten zijn op het met behulp van nieuwe technologieën monitoren en identificeren van de kwetsbaarste delen van het netwerk’. Het simpelweg verwijderen van alle leidingen zou te duur en te verstorend zijn.
Italië is niet het enige EU-lid met een loodgietersprobleem. Hoewel er geen officiële Europese methodologie bestaat voor het meten van lekkages, heeft EurEau, de Europese koepel van nationale waterleidingbedrijven, EU-landen gerangschikt op basis van alle ‘distributieverliezen’, wat naast lekkage ook zaken omvat als straatschoonmaak en brandbestrijding.
Bulgarije is met verliezen van meer dan zestig procent de koploper van de Unie. Shumen, in grootte de tiende stad van het land, verliest volgens de laatste nationale gegevens tot wel 84 procent van zijn drinkwater. De Bulgaarse minister van Openbare Werken Ivan Ivanov noemt het oplossen van het waterprobleem ‘een van de belangrijkste taken’ voor zijn regering.
Nummer twee is Ierland, met iets meer dan vijftig procent verlies, hoewel volgens het Ierse waterleidingbedrijf maar 37 procent daarvan het gevolg is van lekkage en ernaar wordt gestreefd het verlies in 2030 tot 25 procent te beperken. ‘Het gaat erg langzaam omdat onze waterinfrastructuur onder de bevoegdheid van onze dorpen en steden valt en het repareren van lekken het dagelijks leven ernstig verstoort,’ zegt Triona McGrath, hoofd onderzoek en beleid van het Ierse Water Forum.
Opzettelijk watergebrek
Waar sommige regio’s hun drinkwater laten weglekken, ontdekken noordelijke landen zoals België wat er gebeurt als een land decennialang probeert regenwater zo snel mogelijk naar zee te loodsen. Het regenachtige België kampt met een ‘extreem hoge mate van watergebrek’, aldus het World Resources Institute. Het land staat wereldwijd op de achttiende plaats, na San Marino en vóór Griekenland.
Verschillende factoren zijn hiervan de oorzaak. Het land is afhankelijk van regenval om zijn watervoorraden aan te vullen en de vraag naar water vanuit de industrie is hoog, zegt Liz Saccoccia van het World Resources Institute. Daar komt bij dat het meeste Belgische regenwater het riool in loopt en in zee verdwijnt, met opzet.
‘Een halve eeuw geleden hadden we geen watergebrek, we hadden juist te veel water,’ zegt Erik Griessens, beleidsmedewerker van de Belgische milieu-ngo Bond Beter Leefmilieu. ‘Het resultaat is dat er dertig, veertig jaar lang alleen maar is geprobeerd het water zo snel mogelijk in zee te lozen.’ Zo werden de natuurlijke bochten in de West-Vlaamse rivier de Gaverbeek rechtgetrokken uit angst voor overstromingen, zodat het water rechtstreeks de zee in werd geleid.
‘We moeten het beleid van de afgelopen dertig jaar in feite volledig herzien’
Vergelijkbare voorbeelden zijn er in Duitsland en Nederland. Maar nu de droge periodes langer en onvoorspelbaarder worden, is watergebrek ook in Vlaanderen een prioriteit geworden, nog verhevigd door de hoge bevolkingsdichtheid en de wijdverbreide stedelijke bestrating die verhindert dat water door de grond wordt opgenomen en de waterreserves aanvult. ‘Daarom staan we zo hoog op de wereldranglijst [van watergebrek],’ zegt Grietens. ‘We moeten het beleid van de afgelopen dertig jaar in feite volledig herzien.’
Inmiddels is de provincie West-Vlaanderen begonnen met het herstellen van de natuurlijke loop van de Gaverbeek zodat die beter bestand is tegen langdurige droogte. Ook verwijdert de provincie de vijfduizend vierkante meter betonnen bedding van tien centimeter dik zodat het water weer in de bodem kan trekken.
Dit alles maakt deel uit van de Vlaamse Blauwe Deal, de nieuwe aanpak van het waterbeheer in de regio waarbij het water zo veel mogelijk lokaal wordt vastgehouden met geoormerkte financiering. Het nieuwe regionale bestuur zint op manieren om op het project te bezuinigen, maar Grietens hoopt dat in dat geval de EU zal bijspringen. ‘Daar zouden we enorm mee geholpen zijn.’
Laat het regenen
Maar ook op EU-niveau zijn de prioriteiten veranderd. De centrumrechtse Europese Volkspartij heeft geëist dat alle verwijzingen naar de Europese Green Deal worden verwijderd uit een witboek van het Europees Parlement over waterbestendigheid, terwijl de Europese Commissie groene regels terugdraait en zaken als defensie en handel belangrijker vindt dan milieu en voorbereidingen op klimaatverandering.
Dit roept de vraag op hoeveel geld de EU bereid is te investeren in waterbestendigheid.
Water Europe, een belanghebbendenorganisatie die wateronderzoek en -innovatie in Europa bevordert, vraagt om 255 miljard euro aan waterinvesteringen voor de komende zes jaar om ‘de Europese economie te beschermen en ecologische duurzaamheid te waarborgen’. In haar uitgelekte waterstrategie stelt de Commissie vast dat er een jaarlijks investeringstekort van 23 miljard euro is voor de implementatie van bestaande EU-waterwetgeving, zonder daarvoor nieuwe EU-financiering vrij te maken. De volgende EU-meerjarenbegroting voor 2028-2034 ‘zou een kans kunnen zijn om de waterbestendigheid verder te ondersteunen’, schrijft de Commissie.
Ondertussen zal de Europese Investeringsbank (EIB) een nieuw ‘EU-waterprogramma’ starten om de investeringen in de watersector op te schalen, waaronder natuurlijke oplossingen. In de ontwerptekst is het beoogde bestedingsbedrag voorlopig opengelaten. ‘Er moeten snel beschikbare EU-middelen worden ingezet voor investeringen die gericht zijn op het verminderen van lekkages met behulp van digitale middelen, slimme meters en technologieën die de waterefficiëntie verbeteren’, schrijft de Commissie.
Maar aangezien er verschillende belangengroepen om EU-fondsen strijden, is de centrumrechtse Europarlementariër Hildegard Bentele, voorzitter van de Watergroep van het Parlement, bang dat waterbestendigheid onder druk zal komen te staan. ‘Er zijn zoveel investeringsbehoeften, dus we moeten prioriteiten stellen. Water moet een hogere investeringsprioriteit krijgen, in dezelfde rangorde als energie,’ zei Bentele tijdens een bijeenkomst over waterbestendigheid afgelopen mei.
Natuurlijke hulpbron
Het Maltese Europarlementslid Thomas Bajada van de Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten dringt in een rapport over waterbestendigheid aan op een ‘geoormerkte investeringslijn’ in de volgende EU-meerjarenbegroting.
Maar Codruţa Savu, beleidsmedewerker waterbestendigheid en klimaatadaptatie bij het Wereld Natuur Fonds, is bang dat natuurlijke oplossingen wellicht tekort zullen schieten, zelfs als er extra investeringen voor water worden veiliggesteld. In de ontwerpstrategie van de Commissie wordt onvoldoende in dringende bewoordingen gewezen op de noodzaak van geoormerkte investeringen, zegt zij. Ze voegt eraan toe dat het huidige discours over efficiënt watergebruik zich alleen richt op leidingen, datacenters en concurrentievermogen, maar geen oog heeft voor de ecosystemen die water daadwerkelijk vasthouden. ‘Als we water blijven beschouwen als een hulpbron die slechts geoptimaliseerd hoeft te worden, gaan we volledig voorbij aan het bestendigheidsaspect.’
Terwijl Basilicata zich probeert te wapenen tegen verdere watercrises door haar grijze infrastructuur te verbeteren en haar waterleidingnet te repareren, pleit Corbelli van het waterleidingbedrijf van de Zuidelijke Apennijnen ook voor grootschaliger verandering. Wat de regio nodig heeft, is de ontwikkeling van ‘beleid dat gericht is op het optimaliseren van waterbeheer’, zegt ze. ‘Een paradigmaverschuiving in onze relatie met deze natuurlijke hulpbron is van fundamenteel belang.’