De bewering dat een langdurig werkloze jarenlang niets heeft gedaan, is nogal boud. Neem Ella Haug, 44 jaar, die vijf kinderen opvoedde en opvoedt. Grotendeels alleen.
Als ze over de vader van de laatste drie kinderen spreekt, heeft ze het over ‘Herr Haug’. De man heeft zich zelden om hen bekommerd. Ella Haug (44) zit nu in een spreekkamer van het arbeidsbemiddelingsbureau in Neurenberg – felrood haar en een voor haar leeftijd sterk getekend gezicht.
Ze praat over haar arbeidsverleden.
Op het laatst waren het alleen nog 1 euro-jobs [baantjes voor uitkeringstrekkers, voor 1 euro per uur, bedoeld om ze aan het arbeidsproces te laten deelnemen]. Bleef ze weg omdat de achtjarige een astma-aanval had, dan dreigde de sociale dienst te korten op haar uitkering. Ze voelde zich een goedkope hulpkracht, met zinloze, tijdelijke bezigheden die tot niets leidden. Ze was niet meer in staat een beroep uit te oefenen, zoals zovelen van de 1 miljoen Duitsers die een jaar of langer werkloos zijn.
Ooit had Ella Haug een echte baan, waarin ze goed verdiende, en waar ze trots op was. Ze leidde het filiaal van een discounter. Dat was zeventien jaar geleden. Toen kwamen er nog drie kinderen, voor wie ze niet kon zorgen. Aan ‘Herr Haug’ had ze niets. Op zeker moment was ze te lang uit de running, waardoor geen bedrijf haar nog in dienst wilde nemen. Ze kwam terecht bij het postorderbedrijf Quelle, omdat weinig mensen zin hebben in nachtdiensten. Maar oma wilde na twee dagen niet meer bij de kleinkinderen overnachten. Ella wilde een vak leren, maar het arbeidsbemiddelingsbureau wilde geen opleiding voor haar betalen – vanwege haar onbetrouwbaarheid geloofde men niet dat zoiets een succes kon worden.
1 euro-jobs
Dus bleven alleen de 1 euro-jobs over, die bij haar slechts één gevoel losmaakten: ‘Je denkt: Dan kan ik net zo goed in de uitkering blijven.’ Daar liep het op uit: een Hartz IV-uitkering*, levenslang. Duur voor de samenleving, frustrerend voor haar. Het is een lot dat ze deelt met miljoenen Duitsers – en misschien wel doorgeeft aan haar kinderen. Oudgedienden onder de Neurenberger arbeidsbemiddelaars hebben cliënten wier ouders ze al zonder succes probeerden te helpen.
Dit leven, waarbij haar gezin meestal rondliep in gekregen, afgedragen kleren, wilde Ella Haug achter zich laten. In 2014 nam ze deel aan een proefproject van de deelstaat Beieren en de stad Neurenberg. Haar laatste echte baan lag toen al anderhalf decennium achter haar. Er bestaan tal van sociale projecten, maar dit project, ‘Perspectief voor gezinnen’, volgt een nieuwe logica. Bij langdurig werklozen is vaak sprake van meer dan één hindernis om een baan te krijgen. Gebrek aan opleiding, geringe kennis van het Duits, huiselijk geweld, drugs, passiviteit. Zo iemand aan een baan helpen lukt misschien alleen door intensieve begeleiding, door een opzet waarbij meerdere problemen tegelijk worden aangepakt en waarbij ook naar het hele gezin wordt gekeken.
Hoe noodzakelijk dat was in het geval van Haug, zag het gecombineerde team van arbeidsbemiddelaars en sociaal werkers snel in. Ze hadden een onbeduidend baantje voor haar gevonden, als een nieuw begin. Na een poosje gaf ze er de brui aan. Bij een tweede baantje idem dito. De ene keer viel de zoon van de trap, zegt ze, de andere keer ontsnapte er thuis hete stoom uit de gasoven, dat maakte de kinderen bang. Serieuze redenen misschien, maar ze bleef eenvoudig weg, zonder zich af te melden. Kwam dagenlang niet aan de telefoon. Ze kon of wilde niet werken, en tegelijkertijd schaamde ze zich daarvoor. Nu, twee jaar later, in de spreekkamer van het arbeidsbemiddelingsbureau, wil ze dat wel toegeven.
Het Duitse recht schrijft in zo’n geval voor dat de bemiddelaar moet korten op de Hartz IV-uitkering. Ella Haug kent dat. Maar sancties hielpen haar ook andere keren niet terug aan het werk.
Schäfer overtuigde de moeder om de puberende dochter een eigen kamer te geven. Haar naar bijles te sturen. En haar de hamster te beloven die ze zo graag wilde
In het gecombineerde team zit Andreas Schäfer, een sociaal werker. Hij ging ’s avonds gewoon langs bij de familie Haug. Hij trof een puberende dochter aan, die vaak uit haar vel springt, en twee andere kinderen met leermoeilijkheden die bijzonder onderwijs volgen en veel aandacht nodig hebben. ‘Als mevrouw Haug zich concentreerde op het ene kind, ging het fout met de andere,’ zegt de sociaal werker. ‘Mevrouw Haug was nog helemaal niet klaar voor een baan.’
Schäfer overtuigde de moeder om de puberende dochter een eigen kamer te geven. Haar naar bijles te sturen. En haar de hamster te beloven die ze zo graag wilde – maar alleen als ze zich meerdere maanden goed gedroeg. Toen de thuissituatie zich stabiliseerde, maakten de bemiddelaars het mogelijk dat Ella Haug de opleiding ging volgen die haar eerder was geweigerd. Ze leerde in een verzorgingstehuis ouderen te verzorgen. Gesprekken voeren, een valtraining. Ze hield het vol. Dat lukte alleen omdat ze de kinderen nu regels stelde.
Op 1 januari jongstleden kreeg ze een vaste aanstelling in het verzorgingstehuis. 1400 euro per maand. Het is haar eerste echte baan sinds zeventien jaar.
Tot voorbeeld dienen
In het project in Neurenberg, met zeshonderd gezinnen, hebben ze vaak te maken met langdurig werklozen die in het normale systeem buiten de boot vallen. Zoals Ella Haug. Zoals een Congolese vrouw die tien jaar zonder baan bleef. De normale arbeidsbemiddelaars voor moeilijke gevallen behandelen twee keer zoveel cliënten als in dit project en bekommerden zich weinig om deze vrouw. Als ze zich concentreren op makkelijkere cliënten, verbeteren ze hun score. Bemiddelaarster Gudrun Frank, die meer tijd heeft, ontdekte dat het bij de Congolese een kwestie van geschiktheid was. De dienst bood niets aan, en zijzelf durfde niets. Nu werkt ze als verzorgster en bloeit ze op.
‘De Neurenbergse opzet voorkomt Hartz IV-carrières en daarmee uitgaven en ouderdomsarmoede,’ zegt de Beierse minister van Sociale Zaken, Emilia Müller (CSU). ‘Ouders kunnen hun kinderen weer tot voorbeeld dienen.’ Müller heeft haar collega-ministers aangespoord om haar voorbeeld in de hele Bondsrepubliek te volgen. De sociale commissie van de Bondsraad stemde met 16 tegen 0 stemmen voor.
Als de Bondsregering die opzet in een wet vastlegt, kan elk arbeidsbemiddelingsbureau te werk gaan volgens het Neurenberger model. Gefinancierd door gemeenten en rijk. Maar daar zit de moeilijkheid. Het is duurder wanneer arbeidsbemiddelaars, zoals in het proefproject, maar half zoveel cliënten hebben. Emilia Müller brengt daartegen in: ‘Voor iedere uitgegeven euro komt minstens 4 euro terug.’ Zoals in de evaluatie van het project telt zij de lonen van de herintreders, de sociale premies en de belastingen bij elkaar op. 4:1. Maar pas op de lange termijn. Aanvankelijk zouden gemeenten en rijk meer geld moeten uitgeven.
Wellicht wordt het model nu aantrekkelijk omdat het vooral geschikt lijkt voor de grootste uitdaging waarvoor Duitsland juist nu staat: de integratie van miljoenen vluchtelingen.
Auteur: Alexander Hagelüken
Vertaler: Piet Meeuse
- De Duitse variant van de bijstandsuitkering, genoemd naar Peter Hartz, de voorzitter van de commissie uit de Bondsdag die aan het begin van de eeuw wijzigingen in de Duitse sociale wetgeving voorbereidde.
Süddeutsche Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 445.000
Opgericht in 1945. De intellectuele, liberale krant van links Duitsland. Samen met de FAZ een van de belangrijkste dagbladen van het land. De SZ staat bekend om de drie-eenheid: tolerantie, onafhankelijkheid en waakzaamheid.