De opwinding over het lot van het Deense grondgebied is weliswaar gedaald, maar het risico op destabilisering van het hele Noordpoolgebied blijft bestaan.
Trump rechtvaardigt zijn ambities ten aanzien van Groenland – en Venezuela – met het vocabulaire van de ‘hemisferische verdediging’ (de term Western Hemisphere, ‘westelijk halfrond’, verwijst naar het Amerikaanse continent als geheel), en stelt dat Groenland een toegangspoort is tot de Verenigde Staten. ‘Er zijn simpelweg te veel risico’s voor ons,’ zegt Thomas Dans, Amerikaans staatsburger, die al jaren pleit voor een nauwere band tussen de Verenigde Staten en Groenland. ‘Dat kan overkomen als Amerikaans chauvinisme. Dat is het ook deels. We winden daar geen doekjes meer om. De Verenigde Staten kunnen voor hun veiligheid alleen op zichzelf rekenen,’ aldus Dans.
Diplomaten van andere westerse Arctische staten (Canada, Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden) proberen de bestaande orde in het hoge noorden te behouden. Ze vrezen dat Trumps territoriale ambities precies datgene zullen ontketenen waar ze het meest beducht voor zijn: een sterkere aanwezigheid van China en Rusland in het Noordpoolgebied. ‘De gevolgen voor het internationale systeem zouden dramatisch zijn,’ schat een hoge functionaris van een Europese Arctische staat in. ‘Welk signaal geef je dan af aan Beijing of Moskou? Ga je gang, bedien jezelf. Wat we nu doen, is dus proberen diplomatiek af te schrikken.’
Een van de problemen is dat het orgaan dat in belangrijke mate heeft bijgedragen aan het bewaren van de vrede in de regio – de Arctische Raad, waarin de acht Arctische landen vertegenwoordigd zijn – grotendeels stilligt sinds de samenwerking met Rusland werd opgeschort na de invasie van Oekraïne in 2022. Een tweede diplomaat van een Arctische staat merkt op: ‘Dat het belangrijkste instrument van die visie niet goed functioneert, is een groot probleem voor onze visie op het Noordpoolgebied. We zijn ons ervan bewust dat bepaalde kwesties moeten worden besproken – zoals de forse militaire versterking van Rusland in het Noordpoolgebied.’
Volgens Klaus Dodds berust een groot deel van de kwestie-Groenland op ‘concurrerende geografische verbeeldingen’. Europa spreekt liever over ‘Arctische veiligheid’, terwijl Trump het heeft over ‘hemisferische verdediging’, aldus Dodds. ‘Arctische veiligheid is veel inclusiever,’ voegt hij toe. ‘In grote delen van het Noordpoolgebied betekent veiligheid het beschermen van lokale bevolkingen. Kies je voor hemisferische verdediging, dan gaat het om een veel dwingender veiligheidsconcept. Hoe legt een supermacht haar suprematie op over een volledig halfrond? Wat kleine staten ook voorstellen, het zal voor de Verenigde Staten nooit genoeg zijn.’
Vastgoedonderhandeling
In 2021 legde Trump zijn persoonlijke interesse in Groenland uit: ‘Ik zit in het vastgoed. Als ik iets interessants zie, denk ik: Ik moet dat perceel in handen krijgen voor het gebouw dat ik ga neerzetten. Zo verschillend is dit niet. Ik hou van kaarten. En ik heb altijd gezegd: “Kijk hoe groot dat is [Groenland], het is enorm en het zou bij de Verenigde Staten moeten horen.” Het is niet anders dan een vastgoedonderhandeling. Alleen een beetje groter, uiteraard,’ zei hij tegen de Amerikaanse journalisten Susan Glasser (The New Yorker) en Peter Baker (destijds correspondent van The New York Times in het Witte Huis).
Dodds voegt daaraan toe dat Trumps benadering evenzeer ‘egopolitiek’ is als geopolitiek, waardoor ‘hemisferische verdediging’ kan dienen als het platform om de verlangens van de Amerikaanse president betekenis te geven. Tegelijkertijd is het concept van belang vanwege de signalen die het afgeeft aan anderen. Een hoge functionaris uit Noorwegen merkt op: ‘Waar eindigt het westelijk halfrond? Op Groenland? Op IJsland? Op Spitsbergen? Veel mensen in de regio maken zich zorgen.’
Dodds waarschuwt voor de gevolgen van een eventuele overname van Groenland door Trump: Rusland zou dan Spitsbergen in handen kunnen krijgen – een Arctische archipel die bij Noorwegen hoort, maar waar een Russische kolonie is gevestigd. China zou op zijn beurt kunnen proberen te profiteren van de huidige zwakte van Rusland om zijn aanwezigheid in het Noordpoolgebied te versterken, merkt Dodds op, verwijzend naar Beijings belangstelling voor de Noordelijke Zeeroute, die de doorvoertijden naar Europa kan halveren. ‘We komen dan terecht bij een verdeling van invloedssferen die doet denken aan het Grote Spel,’ aldus Dodds. ‘De grimmige logica is dat Europa vast komt te zitten tussen die invloedsferen.’
Hoe legt een supermacht suprematie op over een volledig halfrond?
Voorlopig lijkt Europa vooral in te zetten op de hoop Washington ervan te overtuigen dat het Arctische veiligheid serieus neemt. Finland benadrukte zijn expertise op het gebied van ijsbrekers en wees op zijn technische capaciteiten, waar de Verenigde Staten belangstelling voor hebben. De Finse minister van Buitenlandse Zaken, Elina Valtonen, verklaarde in oktober tegenover de Financial Times dat Rusland zowel in het noorden als in het oosten een bedreiging vormt. ‘Het Noordpoolgebied is meer betwist dan ooit,’ zei ze. ‘Het zal hier waarschijnlijk niet bij blijven. De Verenigde Staten zullen bondgenoten nodig hebben.’ Ook de IJslandse premier Kristrún Frostadóttir werd in oktober door de Financial Times geïnterviewd: ‘Niemand wil de Verenigde Staten isoleren; iedereen wil met Washington samenwerken. We willen alleen niet dat zij ons hun koers opleggen.’
Groenland zelf staat centraal in al deze spanningen. De 57.000 inwoners worden meegesleurd in een geopolitieke maalstroom, gedesoriënteerd en onder zware druk gezet. Sara Olsvig, voormalig Groenlands minister en huidig voorzitter van de Inuit Circumpolar Council, zegt over de Amerikaanse ambities: ‘Wij hebben kolonisatie meegemaakt en willen dat niet opnieuw beleven.’ En ze voegt eraan toe: ‘Deze grote rivaliteit tussen machten zal niet van de ene dag op de andere verdwijnen. De wereld is veel multipolairder dan tijdens de Koude Oorlog. De vraag is of we de internationale orde zullen weten te behouden. Daar gaat het om. Als dat niet lukt, wordt het een enorme chaos – en dan zitten we allemaal in de problemen.’