Steeds meer kinderen van Marokkaanse immigranten uit Frankrijk, België en Nederland kiezen ervoor om naar Marokko te verhuizen. Ontmoedigd door discriminatie in Europa, zoeken ze naar een beter leven in het land van hun ouders.
Volgens de laatste cijfers van het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn 5,1 miljoen afstammelingen van Marokkaanse migranten woonachtig in het buitenland. Bij dit cijfer, dat ongeveer 15 procent van de Marokkaanse bevolking vertegenwoordigt, komt nog het aantal mensen dat in het buitenland woont en niet geregistreerd staat bij de consulaten, evenals degenen die in Marokko geboren en geëmigreerd zijn. De Marokkaanse gemeenschap in het buitenland kan dus worden geschat op ongeveer 6 miljoen mensen.
Veel van deze immigranten, kinderen of kleinkinderen van immigranten, willen nu precies de andere kant op gaan dan de eerste generatie in de jaren 1960, om zich in Marokko te vestigen en te ontsnappen aan een ‘angstaanjagend’ politiek klimaat en ‘de racistische en islamofobe retoriek die het moreel ondermijnt’, zoals Ghizlane*, een zevenentwintigjarige Frans-Marokkaanse die momenteel op zoek is naar werk, het omschrijft.
‘Een kater bij terugkomst’
‘Tussen 2015 en 2017 was ik al eens naar Marokko gekomen om te werken. Door die ervaring ben ik van het leven in Marokko gaan houden. Ik moest om gezondheidsredenen terugkeren naar Troyes, maar nu denk ik er serieus over om terug te komen, om voor de hand liggende economische, sociale en politieke redenen,’ legt ze uit. Ghizlane zegt dat ze zelfs bereid is om een baan te accepteren die minder betaalt dan een baan in Frankrijk; het belangrijkste voor haar is een betere kwaliteit van leven.
Hetzelfde geldt voor Fatima, wier ouders in de jaren zestig naar Frankrijk emigreerden. Ze is zevenenveertig en had ook al vier jaar werkervaring in Marokko opgedaan voordat ze in 2018 om persoonlijke redenen terugkeerde naar Frankrijk. ‘Ik heb altijd in Frankrijk gewoond, behalve die vier jaar in Marokko. En ik moet zeggen dat ik van een koude kermis thuiskwam. Fascisme, racisme, sociale ongelijkheid en politiegeweld namen toe,’ aldus de journalist, die spreekt van een ‘forse kater bij terugkomst’.
Meer sociale vooruitgang
Maar naast het verlangen om aan deze spanningen te ontsnappen, is het verlangen om de economische situatie te verbeteren vaak een van de redenen die genoemd worden door Marokkanen in het buitenland die een betere financiële en professionele toekomst ambiëren. Deze mensen, die soms het slachtoffer zijn van stigmatisering en essentialisme, ‘worden gereduceerd tot stereotypen en steevast geconfronteerd met hun afkomst, ongeacht hun carrière’, legt Yassine Ben Mokhtar uit, doctoraalstudent politieke wetenschappen aan de Internationale Universiteit van Rabat.
Voor deze mensen wordt het steeds moeilijker om een baan te vinden, verantwoordelijke posities te bekleden of een eigen bedrijf op te zetten. Marokko heeft dan de voorkeur.
‘Ik ben in 2002 naar Nederland geëmigreerd en sindsdien ben ik genaturaliseerd, getrouwd en heb ik twee kinderen gekregen, die nu achttien en eenentwintig jaar oud zijn. Nu denk ik dat ik genoeg geld heb gespaard om terug te kunnen gaan naar Marokko en van mijn gezin te genieten,’ zegt een opgetogen Omar, een Marokkaans-Nederlandse vader die zich opmaakt om terug te keren naar het koninkrijk na eenentwintig jaar trouwe dienst bij een bedrijf in de Nederlandse hoofdstad dat gespecialiseerd is in voedselverwerking.
Hij zegt dat hij, gedreven door een diepe culturele verbondenheid, zijn steentje wil ‘bijdragen aan de ontwikkeling van zijn land van herkomst’, dat nu ‘geweldige investeringsmogelijkheden’ biedt, door zijn eigen restaurant te beginnen. ‘Ik heb lang geaarzeld om terug te gaan, omdat mijn kinderen nog jong waren en ik vreesde voor hun toekomst. Ze zijn nu oud genoeg om hun eigen keuzes te maken en er gaat niets boven de warme sfeer van het land.’
In de media en op sociale netwerken is dit verlangen om terug te keren naar de andere kant van de Middellandse Zee duidelijk zichtbaar.
Een goed voorbeeld is de Facebookgroep ‘J’ai décidé de m’installer au Maroc’ (Ik heb besloten om naar Marokko te verhuizen), die maar liefst 150.000 leden telt, voor het merendeel MRE’s [Marokkanen die in het buitenland wonen] die hun ervaringen en tips over de terugkeer naar Marokko delen, of de Instagrampagina ‘Vivre au Maroc’ (Leven in Marokko), die 8000 abonnees heeft en regelmatig advies en tips deelt.
‘Het Marokko van de vakanties is heel anders dan het Marokko van alledag’
Maar dit zichtbare verlangen om terug te keren wordt deels ingegeven door ‘de politieke manipulatie die om zich heen grijpt en de angstwekkende sfeer die het publieke debat in Europa domineert’, legt Driss El-Yazami, voorzitter van de Raad van de Marokkaanse Gemeenschap in het Buitenland (CCME), uit. Hij voegt daar echter een nuance aan toe: er moet aan een aantal voorwaarden worden voldaan voordat mensen van een wens tot actie kunnen overgaan.
Volgens Driss El-Yazami hangt het bereiken van zo’n doel af van een aantal factoren: beroepssituatie, burgerlijke staat, sociale banden aan beide kanten van de Middellandse Zee en daarnaast de mogelijkheden en de leefomgeving die men in Marokko zoekt.
Vandaar de noodzaak om ‘je goed voor te bereiden en rekening te houden met de radicale veranderingen waaraan het dagelijks leven soms onderhevig is’, benadrukt Jamal Belahrach, voorzitter van het Maison de la diaspora, een vereniging die als doel heeft steun te verlenen aan leden van de Marokkaanse diaspora die ervoor kiezen om tijdelijk of permanent naar Marokko terug te keren.
‘Wanneer we benaderd worden, dringen we sterk aan op dit aspect van de voorbereiding, omdat we willen dat de terugkeer een succes wordt,’ legt hij uit. ‘De culturele kloof is een echte handicap voor sommige mensen, want het Marokko van de vakanties is heel anders dan het Marokko van alledag en daar moet je goed rekening mee houden.’
Hoewel de terugreis voor leden van de Marokkaanse diaspora bezaaid kan zijn met valkuilen, zijn velen de uitdaging aangegaan en hebben ze absoluut geen spijt van hun keuze. Dit geldt bijvoorbeeld voor Hakim, een jonge IT-consultant die drie jaar geleden naar Marokko verhuisde om aan de slag te gaan bij de vestiging van een internationaal adviesbureau in Casablanca.
‘De coronacrisis was voor mij het keerpunt. Ik bracht die tijd alleen door in een klein appartement in Parijs, ver van mijn familie, en dat een erg zware tijd (…) Toen me een baan in Casablanca werd aangeboden, aarzelde ik geen moment. Mijn eigen flat, auto en het hele jaar door zon klonk als een luxe voor mij,’ vertelt hij.
Op tweeëndertigjarige leeftijd bereidt de jonge man uit Bordeaux zich voor op het opzetten van zijn eigen bedrijf, een ondernemersavontuur dat hij in Frankrijk waarschijnlijk nooit zou zijn aangegaan.
‘Mijn ouders emigreerden begin jaren tachtig naar Frankrijk om ons een betere kwaliteit van leven te kunnen bieden. Ik ben opgegroeid en heb gestudeerd in Frankrijk, en daar ben ik heel dankbaar voor, maar er zijn daar nog steeds weinig mogelijkheden voor ons en ik zou er mijn hele leven in loondienst zijn gebleven. In Marokko vertrouwen ze ons en worden we met open armen ontvangen,’ vertelt hij enthousiast.
‘Over een paar weken open ik mijn webdesignbureau, mijn team bestaat voor 100 procent uit Marokkanen en ik heb al klanten in Marokko. Ik ben er erg trots op dat ik deel uitmaak van het Marokkaanse ecosysteem. Vandaag de dag ligt hier de beste toekomst.’
Hij keerde eerst alleen terug, maar kreeg al snel gezelschap van zijn ouders, die zeggen dat ze blij zijn weer thuis te zijn na tientallen jaren hard werken. Zijn jongere zus, die nog steeds aan een universiteit in Frankrijk studeert, denkt erover hetzelfde pad te volgen.
Religieuze motivatie
Hun keuze was niet alleen ingegeven door pragmatisme. Het waren vooral het gevoel van verbondenheid en de wens om terug te keren naar een meer gastvrije, vertrouwde omgeving en om hun religie vrij te kunnen belijden die Myriams familie ertoe aanzetten om vijf jaar geleden naar huis terug te keren.
‘Mijn vader is een bekeerde Belg en mijn moeder is Marokkaans. Toen we jonger waren, hadden we nooit problemen, maar bij het opgroeien trof het mij en mijn zus hoe anderen naar ons keken en ons beoordeelden. De toenemende islamofobie maakte ons dagelijks leven moeilijk. Vanaf het moment dat we een hoofddoek gingen dragen, voelden we ons niet echt meer thuis.’
Daarom besloten de ouders van Myriam in 2019, toen ze op vakantie waren in Tanger, om te investeren in onroerend goed en zich permanent te vestigen in de stad aan de zeestraat. Het gezin heeft ook het agentschap Immo Monfort opgericht, dat gespecialiseerd is in vastgoedmakelaardij in Tanger, en is van plan om zijn activiteiten uit te breiden naar Marrakech of Casablanca.
‘In Marokko is het anders, de mensen zijn warm en respectvol, en ik maak me geen zorgen meer over hoe anderen naar me kijken. Vroeger kon ik nooit onopgemerkt over straat gaan,’ vertelt de vierentwintigjarige vrouw aan de telefoon. Myriam maakt geen geheim van haar enthousiasme voor de toekomst, ondanks de moeilijkheden tijdens haar eerste maanden in Marokko en bij het opstarten van het familiebedrijf.
Een beter leven
‘De investeringsmogelijkheden hier zijn enorm en we voelen ons nuttig als we meehelpen banen en welvaart te creëren in Marokko. Maar het is waar dat het niet altijd gemakkelijk is,’ geeft ze toe, verwijzend naar de administratieve rompslomp, de langdurige procedures en het gebrek aan heldere informatie.
Sara Tamimy, medeoprichtster van een opleidingscentrum voor bedrijfspsychologie in Frankrijk, besloot in 2020 om haar activiteiten uit te breiden naar Marokko. Na een paar missies kwam ze erachter hoe complex het Marokkaanse ecosysteem is en hoe moeilijk het was om aan betrouwbare en relevante informatie te komen.
‘We constateerden een algemeen verlangen onder Marokkanen die in het buitenland wonen om naar huis terug te keren. Marokko heeft een metamorfose ondergaan en onbewust slaan we dezelfde weg in als onze ouders, maar dan in omgekeerde richting, om onze kinderen een beter leven te bieden,’ legt ze uit.
* De voornamen in dit artikel zijn veranderd.
