De Franse autoriteiten hebben dinsdag de leider van een multinationale yogasekte gearresteerd. Hij wordt verdacht van het indoctrineren van vrouwelijke volgelingen voor seksuele uitbuiting, meldt Le Monde.Gregorian Bivolaru, de Roemeense goeroe aan het hoofd van de Atman Yoga Federation, werd aangehouden tijdens een massale actie van de politie in Parijs.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Bivolaru wordt gezien als een internationaal bekende yogaleraar en auteur. De Atman-federatie, met hun hoofdkantoor in Engeland, organiseert yogacursussen en yogadocentenopleidingen. Bivolaru wordt beschuldigd van mensenhandel, ontvoering, verkrachting en georganiseerd misbruik van de zwakke toestand van leden van de sekte.
Eerder had Interpol al een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen Bivolaru, nadat hij werd gezocht voor grootschalige mensenhandel. Bivolaru werd in zijn geboorteland Roemenië ook al veroordeeld voor de verkrachting van een minderjarige. Hij richtte zijn organisatie op in 1990, die later internationaal uitgroeide tot de Atman Yoga Federation.
Neurobioloog Peter Strick geloofde nooit in yoga en pilates. Tot hij ontdekte dat niet alleen je hersenen, maar ook je spieren invloed hebben op stressreacties.
Keuze uit ons archief
Door corona is er een grotere aandacht voor het immuunsysteem gekomen, maar ook voor psychische klachten die kunnen ontstaan door de onzekerheid, eenzaamheid en thuiswerkstress of -verveling. Neurobioloog Peter Strick deed onderzoek naar hoe je je lichaam en geest weerbaarder kunt maken.
Dit artikel verscheen eerder in nummer 107, oktober 2016
Toptennissers hebben het unieke vermogen om na een gemaakte fout hun hoofd weer leeg te maken. Ze zetten het van zich af en spelen met frisse moed verder voor het volgende punt. Ze kunnen het zich niet veroorloven om lang bij fouten stil te staan.
Peter Strick is geen proftennisser. Deze vooraanstaande hoogleraar, hoofd van de vakgroep Neurobiologie aan het herseninstituut van de Universiteit van Pittsburgh, is zo’n man die bij elk foutje stilstaat, hoe klein het ook is. ‘Mijn kinderen zeiden: papa, ga toch pilates doen. Ga aan yoga doen,’ zegt hij. ‘Maar dan zei ik: ik zie geen wetenschappelijk bewijs dat ik daar baat bij zou hebben.’
Wel heeft deze onverbeterlijke scepticus zich aangeleerd om bij stress te kiezen voor de tennisaanpak: jezelf dwingen om stug door te gaan. Er zijn natuurlijk aanwijzingen dat yoga goed is voor je gezondheid, maar geen bewijzen van het soort dat Strick overtuigt.
Hiërarchisch beeld
Onderzoek wijst wel op een correlatie, maar hij wil een fysiologische verklaring van het mechanisme dat erachter zit. Hij heeft niet genoeg aan de vage suggestie dat yoga ‘stress vermindert’. Want hoe werkt dat dan? Doordat het je gedachten verzet?
De stressreactie wordt bij mensen opgewekt door de bijnieren. Die pompen adrenaline in ons bloed als het tijd is voor een vecht-of-vluchtreactie. In gevaarlijke omstandigheden kan zo’n stressreactie onmisbaar zijn, maar in het moderne leven, en zeker in academische kringen, hebben we er zelden behoefte aan. Meestal vormen onze lichamelijke stressreacties een soort achtergrondruis die ons continu gespannen houdt. Pas als we die ruis uitschakelen, kunnen we ontspannen.
Als onze stressreactie alleen door gebieden in de hersenschors wordt gereguleerd, hoe kan het bewegen van lichaamsdelen dan bijdragen aan het verlagen van stress?
Lange tijd ging men ervan uit dat de bijnieren werden aangestuurd via enkele zenuwbanen vanuit de hersenen. ‘Mensen zeiden dat er een of misschien twee gebieden in de hersenschors waren die het bijniermerg aanstuurden,’ zegt Strick. Volgens Randy Bruno, universitair hoofddocent Neurowetenschappen aan de Columbia-universiteit, ‘hebben mensen vaak een heel hiërarchisch beeld van de hersenschors’, namelijk dat zintuiglijke waarnemingen van het ene deel van de hersenen worden doorgegeven aan het volgende, en dan weer aan het volgende en het volgende, enzovoort. Eén lange hiërarchische keten, tot het signaal uiteindelijk in de frontale kwab belandt, die vervolgens een motorische reactie opwekt. En als onze stressreactie alleen door deze gebieden in de hersenschors wordt gereguleerd – de gebieden waar ons hoger functioneren plaatsvindt, waar onze overtuigingen en existentieel zelfbesef zetelen – hoe kan het bewegen van lichaamsdelen dan bijdragen aan het verlagen van stress?
Strick lijkt zijn eigen probleem te hebben opgelost. In het wetenschappelijk tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences legt hij uit dat hij nog een heel ander uitgebreid netwerk in de hersenschors heeft gevonden dat het bijniermerg aanstuurt. De verbindingen tussen de hersenen en het bijniermerg lijken veel uitgebreider te zijn dan altijd werd aangenomen. Complexe netwerken in de primaire somatosensibele en motorische schors hebben rechtstreeks invloed op onze stressreacties. Die ontdekking veranderde zijn beeld van de relatie tussen lichaamsbeweging en gezondheid. Dus begon Strick toch maar met pilates.
‘Dit lijkt erop te wijzen dat dit proces veel decentraler is,’ zegt Randy Bruno over Stricks onderzoek, waaraan hij zelf niet heeft meegewerkt. ‘Er liggen allerlei verschillende circuits over elkaar heen, en die sturen allemaal informatie naar onze oudste en primitiefste reactiesystemen. Dit onderzoek toont echt aan dat stressreacties niet alleen door de traditionele hogere, cognitieve hersengebieden worden aangestuurd. Dat lijkt me heel belangrijk.’
Om te begrijpen wat de implicaties zijn van dit nieuwe ‘connectoom’ (zoals nieuwe neurale verbindingen in de hersenen tegenwoordig vaak worden genoemd), moet je weten hoe dit nieuwe netwerk in kaart is gebracht.
Hondsdolheid
In de juiste handen kan hondsdolheid echt een uitkomst zijn. Als je rabiës in een orgaan injecteert, zullen de zenuwen van dat orgaan het virus verder het centraal zenuwstelsel in voeren. Onderweg kaapt dat virus het replicatiemechanisme van de zenuwen in het cellichaam en de dendrieten om zichzelf te vermenigvuldigen en via de synapsen over te springen naar andere zenuwcellen. Door bij te houden hoe het virus zich verspreidt, kunnen wetenschappers de neurale verbindingen tussen het geïnjecteerde orgaan en de hersenen met ongekende precisie in kaart brengen. Voor dit onderzoek heeft het team van Strick rabiës geïnjecteerd in de bijnieren van apen.
Het verloop van rabiës is heel voorspelbaar. Elke acht à tien uur repliceert het zichzelf, zodat het zich vrij snel door het zenuwstelsel kan verspreiden en zo een netwerk blootlegt. De onderzoekers wachtten dus tot het virus de hersenen bereikte en lieten de apen dan inslapen voordat ze symptomen van de besmetting gingen vertonen.
‘Bij iemand die aan herpes is overleden, zijn de temporale kwabben één grote soep,’ legt Strick uit. In vergelijking daarmee zien de hersenen van iemand die aan rabiës is overleden er redelijk normaal uit. Het is nog steeds een open vraag hoe rabiës ons zenuwstelsel precies uitschakelt. Het kan een tijdje in een zenuwcel zitten zonder kwaad te doen – daardoor kan rabiës zich in een populatie verspreiden. Dat betekent dus, benadrukt Strick, dat de apen niet hebben geleden.
‘Bij iemand die depressief of gestrest is, zie je een andere lichaamshouding. Als je met een rechte rug staat, heeft dat invloed op hoe je jezelf presenteert en hoe je je voelt’
Als het virus de tijd heeft gehad om een bepaalde, goed voorspelbare afstand af te leggen, brengen de onderzoekers het dier onder narcose en laten het leegbloeden. Dan fixeren ze het zenuwstelsel en kijken met behulp van antilichamen hoe het virus zich verspreid heeft. Door apen op verschillende momenten te laten inslapen, konden ze de verspreiding van het virus in kaart brengen. Zodra het virus enkele synapsen is gepasseerd, levert dat enorm veel werk op: het aantal aangetaste zenuwcellen stijgt dan exponentieel. Maar toen dat werk eenmaal was voltooid, wisten de onderzoekers niet wat ze zagen.
De bijnieren bleken in verbinding te staan met de motorische gebieden in de hersenen. In de primaire motorische schors bevindt zich een afspiegeling van het hele lichaam: er zijn gebieden die corresponderen met het gezicht, de armen en benen, en ook een gebied dat de axiale spieren aanstuurt (de ‘core’, in fitnessjargon). Stricks onderzoeksteam had helemaal niet gedacht dat de primaire motorische schors het bijniermerg aanstuurde. Maar er blijken daar een heleboel zenuwcellen te zitten die dat wel doen. En die bevinden zich vooral in het gedeelte van de schors dat correspondeert met de axiale spieren.
‘De aansturing van de axiale spieren heeft op een of andere wijze invloed op stressreacties,’ redeneert Strick. ‘Er waren al veel aanwijzingen dat het versterken van die spieren invloed heeft op het stressniveau. En bij iemand die depressief of gestrest is, zie je een andere lichaamshouding. Als je met een rechte rug staat, heeft dat invloed op hoe je jezelf presenteert en hoe je je voelt. En nu blijken de spieren van de romp dus invloed te hebben op stress. Als je die spieren op een verkeerde wijze stimuleert, door een slechte houding, denk ik daarom dat het ook invloed op het stressniveau heeft.’
‘Die zenuwbanen kunnen een verklaring bieden voor ons intuïtieve gevoel dat je stress op veel verschillende manieren kunt bestrijden,’ zegt Bruno. ‘Ik vind de voorbeelden in hun artikel heel aansprekend, het idee dat yoga en pilates misschien daarom zo effectief zijn. Maar er zijn nog allerlei andere methoden waarmee mensen stress bestrijden, bijvoorbeeld met behulp van verbeeldingskracht. Dat er zo veel zenuwbanen direct verbonden zijn met het systeem dat stressreacties aanstuurt, dat is heel interessant.’
Strick heeft vooral gekeken naar lichaamsbeweging, Bruno is meer gespecialiseerd in de zintuigen. Hij kijkt dus vooral naar de resultaten die betrekking hebben op de primaire somatosensibele schors. Sommige van die hersengebieden, waar de signalen van onze tastzintuigen worden verwerkt, lijken al evenzeer met de bijnieren te communiceren. ‘Dat is ook heel nieuw en heel interessant voor mij,’ zegt Bruno. ‘Dat kan helpen verklaren waarom we bepaalde gewaarwordingen ontspannend of juist stressvol vinden.’ Ik moest meteen denken aan lekker op je rug gekrabd worden, of dat rustgevende gevoel als je je hand in een berg verse pasta steekt.
‘Als ik dit soort resultaten zie, denk ik: Hm, misschien zijn deze gebieden complexer dan we dachten’
Doordat de primaire somatosensorische en motorische gebieden in de hersenen zo’n grote rol lijken te spelen in onze innerlijke toestand, begint Bruno vraagtekens te plaatsen bij de gangbare opvatting over de aard van deze hersengebieden. ‘Door deze onderzoeksresultaten en die van mezelf begin ik te betwijfelen of dat wat wij de motorische schors noemen ook echt de motorische schors is,’ zegt hij.
‘Misschien vervult de primaire somatosensibele schors wel veel meer functies dan we altijd dachten. Als ik dit soort resultaten zie, denk ik: Hm, misschien zijn deze gebieden complexer dan we dachten.’
Psychosomatisch
En dat heeft gevolgen voor wat we nu ‘psychosomatische aandoeningen’ noemen, het idee dat onze geest invloed heeft op orgaanfuncties. De term ‘psychosomatisch’ heeft nu een negatieve bijklank. De stilzwijgende gedachte is dat het verband tussen lichaam en geest niet bestaat, dat die psychosomatische aandoeningen alleen ‘tussen de oren’ zitten. Maar het soort uitgebreide verbindingen waarvan het bestaan nu is aangetoond, kan betekenen dat die aandoeningen ook écht tussen je oren ontstaan. Het feit dat er gebieden in de hersenschors zijn die via multisynaptische verbindingen de orgaanfuncties beïnvloeden, kan de term ‘psychosomatisch’ misschien van zijn negatieve bijklank verlossen.
Bij eerder onderzoek heeft het team in Pittsburgh een virus geïnjecteerd in het hart. Toen vonden ze hersengebieden die invloed hebben op het hartritme, waarin ze een mogelijke verklaring zien voor allerlei onverwachte sterfgevallen: doordat gebeurtenissen in de hersenen, van epilepsie en hersenletsel tot sterke emotionele prikkels (zowel positieve als negatieve) een hartaanval opwekken.
En dan is er ook nog het nieuwe vakgebied van de neuro-immunologie, waarin men onderzoek doet naar de gevolgen van stress voor het immuunsysteem. Het draagt allemaal bij aan de geloofwaardigheid van gezondheidsclaims die ooit werden weggelachen door mensen zoals Strick, omdat er geen concreet mechanisme aan ten grondslag leek te liggen. In zijn woorden: ‘Onze bewegingen, gedachten en gevoelens hebben invloed op onze stressreactie dankzij échte neurale verbindingen.’
Ramdev vergaart als yogagoeroe en succesvol entrepreneur meer macht dan welke zakenman in India dan ook, misschien zelfs wel meer dan de premier. Hij lijkt wel een Indiase versie van Donald Trump. Een zakenman met entertainmentkarakter en een hoogst flexibele relatie tot de waarheid. ‘Sommige bedrijven gaan aan controverses ten onder,’ zei hij ooit in een interview, ‘wij bloeien daardoor pas echt op.’
De CEO neemt de houding aan die zijn handelsmerk is geworden. Hij trekt zijn naakte, behaarde buik zover in dat er een holte ontstaat, zijn borstpieren zwellen op. Hij ademt in, secondenlang gaat de lucht naar binnen en dan ademt hij, langzaam en diep, weer uit. De CEO zit met zijn benen gekruist op een podium, in het verblindend felle licht van spotlights, zijn lichaam en voorhoofd glimmen van het zweet. Hij heeft een oranjerode lap om zijn heupen, een zwartgrijze stoppelbaard en een paardenstaart. Zijn naam: Baba Ramdev.
Het podium staat aan de korte kant van een lange, hoge hal. Het is er schemerig en koel, een graad of tien misschien, en het ruikt er naar allerlei soorten zweet. Op de vloer, in rijen van de ene kant van de hal naar de andere, zitten jonge mannen en vrouwen op dunne matjes, hun benen gekruist, handpalmen omhoog, ogen gesloten. De vrouwen hebben doeken en dekentjes om hun hoofd en lichaam en vaak dikke wollen sokken aan. De mannen zijn blootsvoets en hebben een oranje lap omgeslagen, hun bovenlichaam is naakt. ‘Oeeeem’ roept de CEO in zijn headset. ‘Oeeeem’ echoot de hal en ademt diep uit, secondenlang, en weer in, langzaam en diep.
Op het buitensporig grote filmdoek achter het podium is nu eens een close-up van Ramdev, dan weer een van iemand uit de zaal te zien. Vier mannen staan, als in een televisiestudio, achter grote, verrijdbare camera’s te filmen. ‘Op deze manier bereiken we de allesomvattende verandering, de revolutie, de ultieme goddelijke transformatie van het zelf,’ roept Ramdev. Hij spreekt Hindi doorspekt met Engels: change, revolution, divine self, transformation, een paar keer boert hij, zijn woorden worden begeleid door een zachte melodie, naast het podium zit een jonge panfluitspeler.
Zelfbenoemde heilige
Ramdev is een van de meest vooraanstaande yogagoeroes van India met zijn 1,3 miljard inwoners. Zijn naam staat voor de eenheid van lichaam en geest, voor spirituele zuiverheid en verlichting, voor het moeizame streven naar moksha, de bevrijding uit de kringloop van de eeuwige reïncarnatie, het hoogste levensdoel van het hindoeïsme. Ramdev is een baba, een zelfbenoemde heilige man.
En Ramdev is een prominent ondernemer, mede-eigenaar van Patanjali Ayurved Ltd., omzet meer dan een miljard dollar, ruim 30.000 werknemers, meer dan 2500 producten. Tandpasta, geneeskrachtige kruidenmoes, linzenmeel, geklaarde boter, haarolie, tabletten voor de spijsvertering – Patanjali fabriceert alles wat Indiase huishoudens voor hun dagelijks gebruik nodig hebben.
Naast de internationale consumptieartikelgiganten Hindustan Unilever, Nestlé en Procter & Gamble, die de Indiase markt domineren, is Patanjali weliswaar een dwerg en zijn omzet een fractie van die van de grote jongens, maar de dwerg ontwikkelt zich bliksemsnel. Patanjali is een van de snelst groeiende fabrikanten van consumptieartikelen in het land, de Indiase industrie- en handelsvereniging beschouwt de onderneming van yogagoeroe Ramdev als ‘de meest disruptieve kracht in de markt’.
Een heilige man die als ondernemer miljoenen verdient, dat klinkt tegenstrijdig
Een heilige man die als ondernemer miljoenen verdient, dat klinkt tegenstrijdig. Goeroes leven als monniken, zien af van iedere vorm van bezit en ontzeggen zich alle aardse goederen, zo wil de religieuze traditie. Althans officieel. Ramdev is niet de eerste Indiase goeroe die spiritualiteit en kapitalisme weet te verenigen. Al in de jaren tachtig hielp Bhagwan Shree Rajneesh niet alleen miljoenen mensen op de hele wereld bij hun zoektocht naar zingeving, hij hielp vooral zichzelf aan een luxeleven met een verzameling Rolexen en Rolls-Royces. Zijn aanhangers maakten hun hele vermogen aan hem over en richtten overal ter wereld bedrijven voor hem op.
Het gaat Ramdev om meer dan geld alleen. ‘Dit is nog maar het begin,’ galmt het door de zaal. ‘Eerst halen we Unilever in. Dan worden we de grootste producent van consumentenartikelen ter wereld. Meer dan tweehonderd jaar hebben vreemde machten onze Moeder India leeggeplunderd. Tegenwoordig buiten internationale concerns ons land uit door ons producten vol chemische stoffen te verkopen die schadelijk en gevaarlijk zijn. Wees voorzichtig en verzet je. Wees Indiërs. Eet en drink als een Indiër. Draag Indiase kleding! Spreek Indiase talen!’
Patanjali Ayurved Ltd
Het hoofdkantoor van Patanjali ligt in de staat Uttarakhand, in de buurt van Haridwar, wat ‘Poort naar God’ betekent, een van de zeven heiligste steden van de hindoes, ruim 200 kilometer ten noordoosten van New Delhi aan de voet van de Himalaya. Haridwar bestaat uit twee delen waar de Ganges tussendoor stroomt, het water is ijskoud en kristalhelder, in de avondschemering wassen gelovigen zich in de heilige rivier, ze zingen, zetten houten bordjes met bloesems, kaarsen en wierookstaafjes op het water, bij zonsopgang zitten er vissers langs de oever, die grote vissen uit het water halen.
De tweebaansweg NH 334 loopt vanuit de stad richting Delhi. Langs met mos begroeide tempels, gigantische godenbeelden, oranje-rood schitterende bloemenstalletjes, langs reclameborden voor bioscoopfilms en telefoonaanbieders, benzinepompen, langs reclames voor melkpoeder, meel en mangosap. Op de verpakking van de levensmiddelen staat een foto van Ramdev met zijn linkerarm om de schouders van een wat kleinere man, gekleed in een witte lap, allebei lachen ze naar de camera.
Gewetenloos
Het klinkt als een slechte grap: in juni 2020 brengt Patanjali een nieuw product op de markt dat Coronil Kit heet.
Volgens Acharya Balkrishna is het een 100 procent werkzame en streng wetenschappelijk geteste medicijnkit voor de behandeling van covid-19. Terwijl er op de hele wereld geen enkel werkzaam therapeutisch middel bestaat waarmee covid-19 kan worden genezen. Weliswaar mag Patanjali het product op bevel van de regering niet meer als medicijn tegen corona aanprijzen en verkopen, maar onder het label ‘immuunbooster’ is het in december 2020 nog steeds verkrijgbaar, gewoon via Amazon. Een kit kost omgerekend vier euro.
Een halfuur met de auto, ruim twintig kilometer verder, neemt de taxichauffeur een afrit. De smalle weg loopt langs een hoge muur, de taxi stopt voor een brede toegangspoort met dubbele slagbomen, beveiligers met donkere zonnebrillen willen onze paspoorten zien, bewakingscamera’s zoomen in op de taxi. Het hoofdkantoor van Patanjali Ayurved Ltd. is gevestigd in een zachtroze geverfd gebouwencomplex, verspreid over een terrein zo groot als een kleine stad. In de uitgestrekte perken bloeien oranje en gele bloemen, fonteinen spuiten water omhoog, banners met ‘Sale’ erop maken reclame voor dameskleding, ‘Department of Yoga Science’ staat boven de toegangsdeur van het grootste gebouw, waarvoor ziekenauto’s geparkeerd staan.
In de hal waar we binnenkomen is het halfdonker, op een verhoging troont een standbeeld van Baba Ramdev in kleermakerszit, schijnwerpers dompelen het in een fel licht. Op de eerste verdieping een gang met kantoren. In het laatste kantoor links, achter een massief bureau vol stapels papier, voor kasten vol boeken, foto’s en godenbeelden zit de in een witte doek gehulde man van het aanplakbiljet: Acharya Balkrishna, 55, de directeur van de onderneming.
‘Omzet en winst zijn voor ons nooit belangrijk geweest,’ zegt Balkrishna. ‘En juist dat is het succes van Patanjali. Wij richten ons uitsluitend op de behoeften van de mensen. We ontwikkelen producten die hen helpen een beter leven te leiden.’ Balkrishna praat snel en glimlacht vaak, zijn gezicht is rond met een flinke overbeet, hij heeft een hoge stem. Een jongeman brengt een blad met pakjes en potjes. Balkrishna scheurt en schroeft open, biedt koekjes aan – ‘zo lekker, die heeft geen enkele andere producent’ – en geeft ons een lepel met een donkerbruine, taaie, kleverige pasta – ‘ons allereerste product, chyawanprash, een geneeskrachtige kruidenmoes, heel erg gezond’. Uit een la van zijn bureau haalt hij een ketting van houten parels – ‘voor het dagelijkse gebed, een eeuwig aandenken aan Patanjali’.
Yogaleraar
Het verhaal begint in 1965. Ramdev wordt geboren als zoon van een boer in Saidalipur, een stoffig dorp in de noordelijke staat Haryana. Als kleine jongen is hij voortdurend ziek, zijn gezicht is vervormd door kinderverlamming, sindsdien loenst hij met zijn linkeroog.
Al vroeg leert hij yoga uit een boek, hij woont jarenlang in de eenzaamheid van het Himalayagebergte, daarna bij een yogagoeroe. Daar leert hij Balkrishna kennen. Ze bestuderen de oude geschriften van het hindoeïsme, discussiëren over de zin van het leven, verzamelen geneeskrachtige kruiden waarvan ze traditionele Indiase ayurvedamedicijnen maken en exploiteren een combinatie van apotheek en miniziekenhuis, vier kamers in een golfplaten loods. Ramdev reist als yogaleraar door het land en verkoopt zijn zelfgemaakte middeltjes. In 2006 richten ze hun eigen bedrijf op, dat ze noemen naar de oervader van de yoga, de wijze Patanjali, die vermoedelijk heeft geleefd in de vierde of derde eeuw voor Christus en een combinatie van mens en slang moet zijn geweest.
Bij volle bewustzijn
‘De seculaire wereld zit vol gaten,’ schreef de Brits-Zwitserse filosoof Alain de Botton. Wat hij daarmee bedoelde: als ze niet meer tot een vaste religie behoren, houden veel mensen toch een verlangen naar spiritualiteit.
Zo gaf in een enquête van het Amerikaanse onderzoeksinstituut Pew Research Centre in 2018 11 procent van de West-Europeanen aan ‘spiritueel, maar niet religieus’ te zijn. Dat kan een van de redenen zijn dat yoga en ayurveda in de westerse wereld de laatste jaren steeds populairder zijn geworden. Veel mensen zien daarin een weg naar een gezonder leven, waarin waakzaamheid, beweging en bewuste voeding een plaats vinden. Het woord ‘ayurveda’ komt uit het Sanskriet en betekent ‘kennis van leven’.
Twintig kilometer van het hoofdkantoor van Patanjali, Laksar Road, Padartha. Op een oppervlak ter grootte van 54 voetbalvelden staat een complex van fabrieks- en kantoorgebouwen, het Patanjali Food and Herbal Park. De onderneming heeft vijftig productielocaties in India, de fabriek bij Haridwar is tot nu toe de grootste, daar werken zestienduizend mensen, ’s morgens vroeg rijden Patanjalibussen door de dorpen in de regio om de arbeiders op te halen, ’s avonds brengen ze hen weer terug.
Onder een zinken dak stoken arbeiders met hout de ovens gloeiend heet, ze vermalen glanzende stenen tot stof of roeren in ketels met een zilverachtige vloeistof. ‘Onze afdeling ayurvedamedicijnen,’ legt de fabrieksdirecteur uit. Binnen een doolhof van installaties, lopende banden, hoge kasten, computers. Machines vullen flessen, zakjes, tubes, mannen drukken op knoppen van machines, vrouwen pakken dozen vol met flessen, zakjes en tubes. ‘Op dit moment werken we aan meer dan vijftig nieuwe producten,’ vertelt het afdelingshoofd, een ex-Unileverman.
Verkoophits
Levensmiddelen, lichaamsverzorging, schoonmaak- en wasmiddelen, medicijnen: geen enkele andere Indiase fabrikant heeft zo’n breed scala aan producten als Patanjali; elke maand komt er in elke categorie iets nieuws bij. Het bekendste product is ghee, geklaarde boter, een must in de Indiase keuken. Verkoophit nummer twee is: Dant Kanti, een tandpasta, modderkleurig met kruidnagelsmaak, volgens Patanjali een echt ayurvedaproduct. Indiase gebruikers zijn dol op het merk en hebben er vertrouwen in, er zijn geen officiële standaarden maar alles rond de traditionele geneeskunde is booming. Met deze tandpasta veroverde Patanjali in no time een marktaandeel van vier procent ten koste van het marktaandeel van Colgate-Palmolive, waarop de analisten de rating van deze reus in de branche meteen verlaagden. Kort daarop kwam het megaconcern met een tandpasta met ayurvedakruiden, concurrent Unilever lanceerde ayurvedische shampoo en haarolie en ook Indiase producenten vergrootten hun aanbod van natuurlijke producten.
Patanjali verklaarde de globale concurrentie de oorlog. ‘Ab tak Colgate ka toh gate khul gaya,’ verkondigde Baba Ramdev op een persconferentie met ogen die vuur schoten, zijn rechterhand tot een vuist gebald. ‘De poort van Colgate zal dichtvallen. Het Nestlévogeltje vliegt weg. Pantene doet het in zijn broek. De macht van Unilever wordt gebroken.’
Ayurvedaproducten vormen bij Patanjali maar een fractie van het assortiment. Het grootste deel is cornflakes, muesli, jam, ketchup, pasta, koekjes, mineraalwater, wasmiddelen, haargel, frisdrank, luiers, kant-en-klaargerechten. Klassieke consumentenartikelen zoals ze over de hele wereld worden gekocht. Patanjali prijst alles aan als natuurproduct. Sinds kort doen ze ook in mode, een paar traditionele Indiase spullen, maar voor het grootste deel T-shirts, sportkleding, jeans, alles ruim gesneden, niets dat het figuur benadrukt. ‘Dat ik een heilige man ben, betekent niet dat ik modern leven en spiritualiteit als tegenstellingen beschouw,’ zo kondigde Ramdev de modelijn aan. ‘Jeans zijn een westers concept,’ vulde Balkrishna aan, ‘dus zijn er twee opties. De ene optie is boycotten. De betere optie: aanpassen aan de Indiase mentaliteit.’
Verkoudheid, kanker, diabetes, hartkwalen, overgewicht, onvruchtbaarheid, grauwe staar: volgens Ramdev is er niets dat zijn yoga niet binnen een paar weken, voorgoed geneest
Tegenover de marktmacht van de grote concerns zetten Ramdev en Balkrishna hun eigen strategie. Succesfactor nummer een: de prijs. Patanjali is zo’n veertig procent goedkoper dan zijn grote concurrenten. Nummer twee: hun presentie op de markt. Patanjali is aanwezig op de megamarkten van de metropolen, in piepkleine dorpswinkeltjes, bij de Indiase onlinewinkels Bigbasket en Flipkart, bij Amazon. En er zijn Patanjali chikitsalays, franchisewinkels met uitsluitend producten van Patanjali. Verspreid over het hele land zijn er meer dan vijfduizend chikitsalays; ze liggen midden in woonwijken, de eigenaars kennen hun klanten persoonlijk. Een Indiaas miniwinkelformat waarover geen enkele andere producent van consumentenartikelen beschikt.
Succesfactor nummer drie: de baas, Baba Ramdev. Toen hij met zijn yogacursussen door het land toerde, werd zijn aandacht getrokken door een religieuze televisiezender, Sanskar TV. Ramdev kreeg een eigen show, iedere ochtend van 6.45 tot 7.05 uur liet hij de kijkers eenvoudige yoga-oefeningen zien, zoals de voorvaders van de yoga die al praktiseerden. Later werd zijn show overgenomen door een concurrerende zender; nu bezit Patanjali beide zenders. Lotuszit, arendhouding, vispositie, bewust ademhalen: in heel India doen de mensen mee aan de ochtendshow van Ramdev, rijk en arm, jong en oud, man en vrouw, een fitnessprogramma voor de massa, perfect voor de officieel grootste democratie ter wereld.
‘Oeeeem!’ Ramdev begroet zijn kijkers in kopstand, na twintig minuten live yoga doceert hij over de genezende kracht van zijn methode. ‘Geen ingewikkelde filosofie, geen ideologie, mijn yoga is simpel en werkt meteen.’ Verkoudheid, kanker, diabetes, hartkwalen, overgewicht, onvruchtbaarheid, grauwe staar: volgens Ramdev is er niets dat zijn yoga niet binnen een paar weken, en vaak al binnen een paar dagen, voorgoed geneest. ‘Het is allemaal niet alleen wetenschappelijk bewezen,’ doceert hij in zijn shows, ‘het is zelf allemaal wetenschap in haar zuiverste vorm.’
Gecombineerd met de producten van Patanjali werkt zijn yoga volgens hem het best
Gecombineerd met de producten van Patanjali werkt zijn yoga volgens hem het best. ‘Herbal Power Vita versterkt het lichaam en de hersenen en verbetert het gezichtsvermogen,’ zegt hij in een reclame voor een nieuw vitaminedrankje. ‘Laat je niet misleiden door reclame van de internationale concerns, maar koop wetenschappelijk erkende ayurvedaproducten.’
Ramdev doceert zijn filosofie ook live in crashcourses, waar inmiddels ongeveer 70 miljoen mensen aan hebben deelgenomen. De trainingskampen vinden plaats in een hal bij het hoofdkantoor van de firma, er kunnen tienduizend mensen met hun yogamatjes in. Bovendien reist hij de wereld over om massa-yoga te geven in Nepal, Japan en de VS. Ramdev, het podiumbeest.
De heilige man vult voetbalstadions, is een vrolijke en gevatte vaste gast in tv-talkshows en won in 2017 een wrestlingwedstrijd op tv tegen een Oekraïense Olympisch medaillewinnaar. Hij heeft miljoenen volgers op de sociale netwerken, zijn leven is verfilmd in een vijfentachtigdelig epos. Er zijn biografieën en populairwetenschappelijke boeken over hem verschenen: The Baba Ramdev Phenomenon, From godman to tycoon, Patanjalize your brand. Topmanagers van concurrerende concerns vinden Baba ‘een ongelooflijk sterk merk’.
In de consumentenmarkt betekent een succesvol merk identiteit, imago, vertrouwen. Producenten moeten van consumenten gelovigen maken. Ramdev maakt gelovigen tot consumenten. ‘Wat we ook doen, we volgen geen strategie, we hebben geen plan,’ zegt Ramdev. Hij trekt zijn omslagdoek recht en slaat zijn rechterbeen over het linker, aan zijn voet bungelt een houten sandaal met dikke zolen.
In de verte ruist een kunstmatige waterval
Ramdev zit op iets dat het midden houdt tussen een enorme sofa en een schommel, boven zijn hoofd hangt een ingelijst olieverfschilderij van hemzelf. De sofaschommel staat op het terras van zijn huis, dat ligt in een park met een knalgroen grasveld, weelderige bloembedden, vogels, bijen, bloemen. In de verte ruist een kunstmatige waterval, pauwhanen zetten hun veren op, op bankjes onder de bomen zitten jonge vrouwen te lezen.
Het enorme huis is een kopie van het huis van waaruit Indiaas vrijheidsstrijder Mahatma Gandhi ruim honderd jaar geleden het geweldloze verzet tegen de Britse koloniale macht propageerde. ‘Shant Kutir’ heet Ramdevs huis, ‘Het rustige huisje’, het wordt vierentwintig uur per dag bewaakt door veiligheidsmensen.
‘Het geheim van het succes van Patanjali?’ Ramdev moet lachen. ‘Heel eenvoudig! De mensen vertrouwen ons. Meer dan een miljard mensen in dit land kennen me. Ach, wat zeg ik, de hele wereld kent me!’
Khadi
Uitsluitend producten kopen die afkomstig zijn uit je eigen land en het zo economisch onafhankelijk maken van andere landen is een gedachte die oorspronkelijk van Gandhi komt. Het produceren en dragen van een simpel katoentje, de khadi, moest de Indiërs werk geven en hen onafhankelijk maken van importen van de Britse koloniale heersers. Swadeshi, ‘Het eigen land’, heette de beweging, waarin de khadi symbool stond voor verzet en verandering. Maar economisch succes heeft het India niet gebracht.
Ramdev en Balkrishna pakken het anders aan. ‘Nationalisme, ayurveda en yoga, dat zijn onze zuilen,’ verkondigen ze op de ondernemingswebsite. In onze moderne consumptiegoederen is het patriottisme geïntegreerd, beloven ze. Indiase economen denken dat deze slimme, nieuwe swadeshi-interpretatie Patanjali’s succesfactor nummer vier is.
Make India great again
Het is dezelfde koers die de rechts-conservatieve regering van premier Narendra Modi vaart. Nog maar een paar jaar geleden wilde Modi internationale ondernemingen overhalen zich in India te vestigen, maar dat plan is van tafel. Sindsdien is het doel dat India onafhankelijk moet worden van import, het moet net zo sterk en zelfstandig worden als in de eeuwen voordat de Britten het enorme land als kolonie exploiteerden. Make India great again.
En Modi wil meer: ‘Made in India’-producten moeten de wereldmarkt veroveren, het land moet na China en de VS de op twee na grootste economie ter wereld worden. De weg is lang, de economische uitdagingen zijn groot, en dat geldt ook voor de droom om een supermacht te worden.
Ramdev springt op van de sofa. ‘Laten we mijn huisje bekijken,’ roept hij terwijl hij in zijn handen klapt. Op een binnenplaats klatert een fontein, uit miniluidsprekers klinkt hemelse muziek. Ramdev laat ons zijn werkkamer zien. ‘Aan mijn bureau zit ik nooit, daar heb ik geen tijd voor.’ Zijn yogakamer. ‘Om halfvier sta ik op, ik begin mijn dag altijd met een glas bessensap voor het immuunsysteem.’ Zijn slaapkamer. ‘Ik slaap nooit op het bed, een yogi rust alleen goed uit op een matje.’
Verdere vragen negeert hij, hij stelt tegenvragen, maakt grapjes. Over Ramdevs privéleven is niets bekend, blijkbaar woont zijn moeder bij hem. Homoseksualiteit heeft hij meermaals aangeduid als ‘immoreel en onnatuurlijk’, een ziekte die door zijn yoga genezen kan worden. Er gaat een telefoon, Ramdev vist een iPhone uit zijn gewaad. ‘Goedemorgen Balkrishna,’ zegt hij in het Hindi, dan gaat hij over op het Sanskriet, de oude taal van de geleerden, het Latijn van India. De tolk haalt haar schouders op en maakt een verontschuldigend gebaar.
De dag daarna, een hoge, lichte hal in het Patanjali-hoofdkwartier. In een laboratorium staan mannen in witte jassen aan microscopen, overal staan schalen met bladeren, wortels en takjes. ‘We werken aan een nieuwe druk van mijn ayurvedaencyclopedie,’ zegt Balkrishna. Hij strijkt liefkozend over de rug van een boek en glimlacht. ‘Vanaf volgende maand houd ik hier kantoor.’
Achter het gebouw ligt een tuin met kruiden, struiken, bomen. Balkrishna straalt. ‘Mijn plantenverzameling.’ Bij het park hoort ook een labyrint van kunstmatige grotten met levensgrote gouden diorama’s, ayurvedadokters uit voorouderlijke tijden die patiënten behandelen. Spotjes verlichten de donkere taferelen, een mix van openluchtmuseum en Disney.
Balkrishna klimt op de bijrijdersstoel van een witte terreinwagen, we gaan het land op. Te midden van grasland en akkers bevindt zich een complex van stallen en weiden, Patanjali’s proefboerderij voor akkerbouw en veeteelt. Balkrishna loopt door de stal, aait kalfjes, voert koeien, hij heeft witte plastic sandalen aan met tennissokken, achter op zijn hoofd wipt zijn staartje, een religieus kenmerk van mannelijke hindoes. ‘Daar buiten staat onze biogasinstallatie, die produceert nu twaalf kilowatt en die gaan we vergroten.’
Balkrishna loopt dwars door het veld, plukt hier en daar wat, trekt onkruid uit, snijdt een stukje suikerriet af waar hij vervolgens smakkend op loopt te kauwen, legt uit, gebaart, lacht. Achter de velden gaat de zon gloeiend oranjerood onder, het stinkt naar koeienstront. ‘Balkrishnaji en Swamiji zijn goden,’ zegt de manager van de boerderij zachtjes, hij gebruikt het in India gebruikelijke woord voor yogagoeroes, swami, en de eerbiedsvorm van Indische namen, het achtervoegsel -ji. ‘Alles wat zij doen, doen ze ten dienste van de hele wereld. Ze zijn niet alleen goden voor alle Indiërs, ze zijn goden voor alle mensen.’
Balkrishna kwam in 1972 als zoon van een Nepalese boer ter wereld. Toen hij nog klein was emigreerde zijn familie naar India, later werd hij een ayurvedageleerde. Nu is hij eigenaar van 98,5 procent van de aandelen Patanjali en staat hij in de top honderd van rijkste Indiërs, met een geschat vermogen van 2,2 miljard dollar. Ramdev bezit officieel niets, in India zijn heilige mannen verplicht te leven als monniken, in kuisheid en ascese. Yogi Ramdev is de marketingmachine, het gezicht van de onderneming. Onderzoeker Balkrishna is het verstand, de getallenmens en strateeg. Moksha, de bevrijding van het wereldlijke, samen met het vrijemarktmechanisme resulteren in spiritueel kapitalisme. Twee tegengestelde karakters, een perfect power couple.
‘We leggen alles vast, iedere stap in het arbeidsproces. Als er iets niet klopt, als de regels niet worden gevolgd, heeft dat onmiddellijk consequenties,’ zegt de leider van het controleteam, een man van midden dertig in een oranje wikkeldoek. Hij zit voor een wand met tientallen monitors, de camera’s zenden live uit vanuit de fabrieken. ‘Elke avond stuur ik Acharyaji een uitgebreid rapport.’
Het hoofd van de controle drukt op een knop, de camera zoomt in op een lopende band, op gezichten en handen. ‘Onze ondernemingscultuur is uniek,’ zegt hij. ‘Onze medewerkers krijgen workshops, yogales, les in de oude geschriften, goede voeding, natuurlijk zonder vlees of alcohol. We leren ze alles wat voor goede Indiërs belangrijk is.’ Ramdev en Balkrishna gelden als autocratische micromanagers. Het ontwerp van een shampoofles, een nieuwe advertentie, de grootte van een nieuwe koestal, ze bemoeien zich overal mee en beslissen alles zelf. De lonen bij Patanjali zijn laag, tot wel vijftig procent lager dan bij de concurrentie, wat de dertigduizend medewerkers presteren, geldt niet als werk. Ramdev noemt het sewa, een spirituele dienst.
Dubieus web
De twee directeuren geven ook leiding aan ziekenhuizen, yogacentra, scholen, een universiteit, een mediabedrijf met twee eigen tv-zenders, binnenkort gaan ze bovendien in onroerend goed; bij het hoofdkwartier ontstaat een luxe appartementencomplex met golfbaan, zwembad en een winkelcentrum. In Nepal, Engeland, Canada, op Mauritius en binnenkort ook in de VS en Schotland zijn Patanjali-instituten ‘die zich dag en nacht inzetten voor de verspreiding van de nobele en verheven aspecten van de Indiase cultuur’, zo staat het in ‘Patanjali, In the Service of Mankind’, een van de tig brochures van het bedrijf.
Indiase journalisten berichtten over schijnfirma’s, mysterieuze sponsors, stromannen, illegale geldzaken. Balkrishna en een jongere broer van Ramdev kregen, zo wordt beweerd, door een firma miljoenen aan winstaandeel uitgekeerd, in een jaar tijd bijna zestig procent van de omzet. Al met al is het een hoogst dubieus web van ondernemingen, vinden Indiase deskundigen; Patanjali is ‘volkomen ondoorzichtig’. Omdat Ramdev en Balkrishna bewust niet naar de beurs gaan, hoeven ze geen inzicht te geven in de cijfers van hun onderneming.
Business bij Patanjali is een permanent schandaal. Soms gaat het om hun producten en verschijnen er krantenkoppen over het ontbreken van vergunningen van de warenautoriteiten, ingrediënten die de gezondheid in gevaar brengen, geknoei met ingrediënten, ongeoorloofde chemische conserveringsmiddelen. Een laboratorium ontdekte menselijk DNA in een medisch product. Steeds weer duikt het verwijt op dat ze alleen succesvol zijn omdat ze handig zijn in het kopiëren van de concurrentie.
De koekjes die Balkrishna in zijn kantoor serveert, zien er net zo uit en smaken precies hetzelfde als de koekjes van een andere Indiase producent. In 2015 moest Nestlé zijn in India razend populaire instantnoedels uit de schappen halen omdat beweerd werd dat er lood in zat. Prompt kwam Ramdev met een eigen kant-en-klaarversie. Patanjali bracht ook een eigen chat-app voor mobiele telefoons op de markt, ‘India’s aanval op WhatsApp’, zoals Balkrishna aankondigde. Dezelfde dag nog werd de app door IT-experts ontmaskerd als een kopie van een Amerikaanse startup. ‘Dilettantistisch plagiaat!’ grinnikte het net.
‘Schijnfirma’s? Schandalen? Allemaal geruchten, het werk van westerse belangen!’
‘Schijnfirma’s?’ Ramdev moet lachen. ‘Schandalen?’ Hij schudt het hoofd, buigt naar voren en vormt met zijn vingertoppen een driehoek, trekt zijn borstelige wenkbrauwen samen. ‘Allemaal geruchten, het werk van westerse belangen!’ roept hij uit. ‘Een samenzwering die duidelijk als doel heeft ons te beschadigen. Patanjali staat synoniem voor de tradities en de cultuur van onze Moeder India. Wie ons aanvalt, valt onze natie aan.’
Een teflonattitude en het in een kwaad daglicht stellen van zijn critici is Ramdevs typische verdedigingslijn. Negatieve berichten in de media doet hij op Twitter af als ‘allemaal fake nieuws’, een kritisch boek over zichzelf liet hij door de rechter verbieden en mocht in India niet verkocht worden, de schrijfster mocht niet in het openbaar over haar boek spreken. Ramdev maakt de indruk van een Indiase versie van Donald Trump. Een zakenman met entertainmentkarakter en een hoogst flexibele relatie tot de waarheid. ‘Sommige bedrijven gaan door controverses ten onder,’ zei Ramdev ooit in een interview, ‘wij bloeien daardoor pas echt op!’
In de bar van een hotel in een grote stad in het noorden van India, in een hoekje ver weg van de andere gasten, zit een voormalig Patanjali-manager aan het ontbijt met croissants en cappuccino. ‘Wat ze ook produceren, nooit is er iemand die zegt: “Wat een shit!” Iedereen kijkt alsof die producten door de hemel zijn gezonden.’
Hij roert in zijn koffie, tikt op het schermpje van zijn telefoon en scrolt door nieuwsberichten van analisten. Patanjali’s omzet krimpt. ‘Het bedrijf is een dubbeltje op zijn kant,’ zegt de manager. ‘Hun voornaamste probleem is dat ze veel te veel producten in veel te veel categorieën hebben. Groei is voor Ramdev en Balkrishna het enige wat telt.’ Hij roert nog meer suiker door zijn cappuccino en neemt een slokje. ‘Vanuit ondernemingsoogpunt hebben hun keuzes vaak weinig zin. Maar ze passen bij hun politieke agenda.’
Chhatrasal Stadium, New Delhi, maart 2014. Waar zich anders wrestling-sterren uit de hele wereld in het zweet werken, zitten twee oudere mannen glimlachend in kleermakerszit naast elkaar. Baba Ramdev en Narendra Modi. Modi fluistert Ramdev iets in het oor, die pakt een microfoon. ‘Zullen jullie ook andere mensen overtuigen?’ roept hij. ‘Ja!’ roepen de duizenden mensen in het stadion. ‘Blijven jullie niet thuis zitten?’ vraagt Ramdev. ‘Nee!’ antwoordt de massa. Twee maanden later wint de Bharatiya-Janata-partij de verkiezingen en wordt Modi premier, het regeringstijdperk van de sociaalliberale Congrespartij is ten einde. ‘Ik heb de eerste steen gelegd voor de grote politieke veranderingen in dit land,’ zegt Ramdev na Modi’s overwinning.
Natie van hindoes
Modi heeft de kiezer ingrijpende economische hervormingen en het uitroeien van de alomtegenwoordige corruptie beloofd. Tegelijk heeft hij zijn visie op het nieuwe India verkondigd. Niet seculair meer, maar religieus, en in plaats van eenheid in verscheidenheid een natie van hindoes. Ramdev zit op dezelfde fundamentalistische lijn. Hij treedt niet op als religieus prediker, wat hem van andere goeroes onderscheidt. Hij propageert de cultuur en de waarden van het hindoeïsme. Yoga, ayurveda, de oeroude geschriften, een traditioneel opleidingssysteem, dat is voor hem het wezen van India. Ramdevs ideologie is niet altijd even subtiel. Als een moslimpoliticus weigert om een nationalistische slogan te roepen, reageert de baas van Patanjali met de uitspraak dat alleen zijn eerbied voor de wet hem ervan weerhoudt om ‘honderdduizenden van dat soort te laten onthoofden.’
Sinds Modi aan de macht is, heeft Patanjali bouwgrond kunnen kopen voor afbraakprijzen, legt de staat de toegangswegen naar hun nieuwe fabrieken aan, bewaakt een antiterreureenheid van de politie de vestigingen van het bedrijf en wordt in de kantines van het Indiase leger gekookt met Patanjali-producten. Het ministerie van Financiën heeft yoga de status van liefdadigheidsdienst toegekend, yogacentra hoeven nu minder belasting te betalen. Modi heeft een ministerie voor Ayurveda en Yoga opgericht, het legt de basis voor het gebruik van deze traditionele methoden in het gezondheidssysteem van de overheid en beslist over het toelaten van nieuwe ayurvedaproducten. Patanjali creëert de dringend benodigde banen, bouwt scholen en gezondheidscentra en ondersteunt lokale overheden met voedsel en medicijnen. Modi en zijn partijvrienden strijken kritiek op Patanjali en Ramdev glad, Ramdev prijst de regeringspolitiek.
‘Geld is de motor van elke missie,’ zegt Ramdev. Hij zit in een enorme leren fauteuil in een kamertje naast zijn yogahal, over twee minuten moet hij het toneel op voor de vroege-ochtendyogashow. Hij knipt met zijn vingers, er komt een jongeman binnen die zijn oranje gewaad vastmaakt, Ramdev schopt zijn sandalen in een hoek. ‘Onze financiële basis is belangrijk om het soort revolutie voor te bereiden waar ik het over heb.’
Als Ramdev op het podium zit, komt een van zijn leerlingen naast hem staan. ‘Ooit was er een tijd dat ons land in duisternis lag,’ roept ze naar de zaal. ‘Er was veel corruptie, met de jeugd ging het de verkeerde kant op. Toen kwam er iemand die het licht bracht. Iemand die ons leert van ons land te houden. Swamiji inspireert ons, hij is onze hoop. Hij wil voor iedereen in onze maatschappij het goede doen, zo leidt hij ons op de goede weg.’
Ramdev gaat staan, glimlacht en klapt, het meisje knielt voor hem neer en raakt met haar voorhoofd en vingertoppen zijn voeten aan. ‘Bharat mata ki jai! Bharat mata ki jai!’ roept Ramdev terwijl hij zijn rechterhand tot een vuist balt en zijn arm omhoogsteekt. ‘Bharat mata ki jai! Bharat mata ki jai!’ echoot de zaal, rechtervuist in de lucht. ‘Leve Moeder India. Leve Moeder India.’
Daniela Schröder
Daniela Schröder was freelance correspondent voor de Associated Press (AP) voor Noord-Beieren en werd opgeleid tot verslaggever en nieuwsredacteur bij een regionaal dagblad in Bremen.
Schröder heeft weinig op met ayurveda en yoga. ‘Ik ben geen spiritueel iemand,’ zegt ze van zichzelf, ‘ik heb wel eens een proefcursus yoga gedaan, maar voor mij werkte dat niet.’ In het kader van de research voor dit artikel heeft ze een paar Patanjali-producten geprobeerd, twee soorten zeep en een tandpasta, maar een fan is ze niet geworden. ‘De zeep rook erg chemisch en de tandpasta smaakte mij te weinig naar mint.’
Wat haar fascineert aan het verhaal over Patanjali zijn de twee drijvende krachten achter het bedrijf. Aan de ene kant de goeroe, aan de andere kant de ayurvedaexpert. ‘Ze staan allebei met hun huidige identiteit voor wat ze propageren en verkopen,’ zegt Daniela Schröder, ‘maar het gaat hun niet in de eerste plaats om geld en macht. Ze gebruiken beide om hun politieke missie verder te brengen.’
In de voormalige hippiekolonie Big Sur, onder San Francisco, wemelt het tegenwoordig van de techies. Met chant-sessies, yoga en gitaarmuziek proberen ze hun twijfels over de zin van hun werk te bezweren.
Het is een zwaar jaar geweest voor de techindustrie. Voormalige Facebooktopmannen als Sean Parker en Justin Rosenstein hebben hun ontsteltenis getoond over de gevolgen van al die technologie en felle kritiek geuit op bedrijven als Facebook, waaraan ze zelf hun rijkdom te danken hebben. En daarom zoekt Silicon Valley nu zijn toevlucht tot het Esalen Institute, een voormalig hippiehotel op een helling boven de Stille Oceaan, ten zuiden van de Californische stad Carmel. Vorig voorjaar liep het oord grote schade op door een storm, en in de daaropvolgende zomer draaide het met een sterk ingekrompen team. Maar sinds de heropening in oktober is het instituut weer volop in bedrijf, met een nieuwe directeur en een nieuwe missie: het moet een plek zijn waar mensen uit de techwereld zich thuis voelen en zich kunnen bezinnen op de resultaten van hun werk.
Dit is een radicale omslag voor het al jarenlang bestaande centrum met zijn verzameling gebouwtjes. Sinds de oprichting in 1962 heeft het Esalen Institute een belangrijke rol gespeeld in de popularisering van yoga, biologisch voedsel en meditatie in Amerika. Grote namen uit de humanistische psychologie hebben vanuit de lodge gewerkt, en ook [de journalist] Hunter S. Thompson schijnt er ooit te hebben rondgelopen, gewapend met een jachtgeweer. Naakt was de norm.
Esalen heeft een ware apocalyps doorstaan. In het voorjaar vaagden drie landverschuivingen alle toegangswegen rond het centrum weg en moest een helikopter de deelnemers aan een massageworkshop van een heuveltop evacueren. Terwijl het instituut gesloten was omdat het half onder water stond en per maand 1 miljoen dollar verlies leed, voltrokken zich grote veranderingen binnen de bedrijfsleiding. Toen de weg in oktober weer werd geopend, had het instituut een nieuwe directeur, Ben Tauber, en een nieuwe missie.
‘Er daagt een nieuw bewustzijn in Silicon Valley. Mensen realiseren zich dat hun wereldse succes niet per se een betere wereld met zich meebrengt,’ zegt de 34-jarige Ben Tauber, voormalig productmanager van Google en adviseur voor start-ups. ‘De CEO’s hebben pijn in hun hart. Ze slapen slecht.’
Tauber heeft wel enige concurrentie in de omgeving. In mei begon de voormalige directeur van Juniper Networks, Scott Kriens, met de bouw van zijn eigen ‘tech- en soulcentrum’, genaamd 1440 Multiversity, dat in februari af moet zijn. Het doel van dit centrum is om ‘het besef te laten doordringen dat het enorme succes van het internet wel op grote schaal verbinding mogelijk heeft gemaakt, maar mensen niet heeft geholpen om met zichzelf in contact te komen.’
Maar er is waarschijnlijk genoeg zielenpijn om beide centra succesvol te laten worden. Tauber heeft de agenda van Esalen volgepland met sessies onder leiding van Silicon Valley-grootheden, en die raken snel volgeboekt. Zo zal Dave Morin, durfkapitalist en Facebookmedewerker van het eerste uur, een programma leiden over depressie en tech, voormalig Google-ethicus Tristan Harris [de ‘afkickexpert van Silicon Valley’, zie 360 nr. 112] leidt een weekend over internetverslaving en techfuturologen presenteren een conferentie over virtual reality en spiritualiteit. Buiten zijn laadpalen voor elektrische Tesla’s geïnstalleerd, en meestal staat daar een rij wachtenden voor. De sessies voor 2018 richten zich op mensen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van van virtual reality, kunstmatige intelligentie en sociale netwerken. ‘Ze vragen zich af of ze wel het goede doen voor de mensheid,’ zegt Tauber. ‘Zulke vragen kunnen we alleen achter gesloten deuren beantwoorden.’
Bakker en masseur
Zo’n drie uur rijden van San Francisco over Highway 1 naar het zuiden, voorbij honderden toeristen die stilstaan langs de kant van de weg, komt na een bocht Esalen in zicht. Er is ruimte voor honderdtwintig gasten, die in hutjes langs de ruige kust verblijven en vandaar naar de lessen, de warme baden en de eetzaal wandelen. De keuken is beroemd om zijn brood, vooral om het zuurdesem-roggebrood, dat dag en nacht als snack verkrijgbaar is met abrikozenspread en pindakaas. Dit is geen health spa.
In de bar schenkt men kombucha [een gezondheidsdrankje], kokoswater, wijn en bier. Op een avond zit hier een man op slippers en met warrig grijsblond haar achter een koude kombucha; het is de 47-jarige Bodhi Kalayjian, die in Big Sur woont. ‘Het gaat erom Silicon Valley weer in contact te brengen met zichzelf,’ zegt hij. ‘Iedereen heeft een ziel. Het gaat erom die te vinden.’
Kalayjian had in het verleden een leidinggevende positie bij Google, maar ‘na de beursgang werd het minder leuk,’ vertelt hij. Nu is hij bakker en masseur bij Esalen. ‘De oude hippies zijn geschiedenis geworden, maar waarom zou je de dingen willen houden zoals ze zijn? Zolang je je werk doet, zijn dingen altijd in verandering.’
‘Hier werp je je kleren en je remmingen af en blijft alleen de rauwe waarheid over’
Vanavond wordt Gopi Kallayil, de marketinggoeroe van Google, in Esalen verwacht voor een sessie genaamd ‘Connect to Your Inner-Net’. Maar kennelijk is hij te laat. Zijn assistenten zijn druk bezig alles klaar te zetten. ‘We moeten het zo neerzetten dat twee technici die tegenover elkaar zitten niet het gevoel hebben dat er te veel ruimte tussen hen is,’ zegt Jnanada Schalk, die vroeger Jennie heette en nu als vrijwilliger voor Kallayil werkt.
Dan komt Kallayil zelf binnen in een roze overhemd en met een grote Android-smartwatch om zijn pols. Hij kent Tauber nog uit de tijd dat ze allebei voor Google Plus werkten, het sociale netwerk van de zoekmachine. Hij laat de deelnemers plaatsnemen in een kring en zich aan elkaar voorstellen. Onder hen zijn een investeerder in gezondheidstechnologie, een productmanager, verscheidene softwarebouwers en -ontwikkelaars, een ondernemer die onlangs zijn maaltijdstart-up heeft verkocht, een verpleegkundige, een pleitbezorger voor sociale woningbouw en twee advocaten. Kallayil spreekt hen toe in de taal van Silicon Valley. ‘Wat brengt de technologie naar waar je inner net in beweging komt?’ vraagt hij. ‘Gelukkig hebben anderen de operating manual ontwikkeld.’
Kallayil vertelt dat veel mensen die bij hem komen een moeilijk jaar achter de rug hebben, en dat ook hijzelf de laatste tijd twijfels heeft over de impact van zijn werk. ‘Wat doet al deze technologie?’ zegt de marketinggoeroe, die ook workshops geeft bij 1440. ‘Beslissingen die wij nemen hebben invloed op meer dan een miljard mensen. Hier werp je je kleren en je remmingen af en blijft alleen de rauwe waarheid over.’
Het Inner-Net-schema is ontspannen ingevuld. Op het programma voor de volgende dag staan mindful wandelen, mindful eten, nadenken over de integratie van werk en leven, gevolgd door oefeningen in compassie, in zelfcompassie en tot slot yoga. Na het avondeten wordt er gewerkt aan kijken naar je leven zoals het is en zoals je wilt dat het is. Daarna gaat Kallayil voor in een chant-sessie. ‘Een van de portals die we gebruiken om de technologie voor het lichaam een topprestatie te laten leveren is muziek,’ zegt hij. ‘Sierra speelt op de fluit, Jennie op de viool.’
Elke ochtend begint met dance awake, een sessie met chakrameditatie en gitaarspel, waarbij de gasten van Esalen over de grote hardhouten vloer dansen. Beneden in de keuken vult Kallayils assistent een grote zak rozijnen die de deelnemers tijdens de meditatie kunnen eten. ‘Ik heb onlangs mijn start-up verkocht en had een plek nodig om na te denken,’ vertelt de 31-jarige Sam McBride uit Chicago. ‘Om weer perspectief te krijgen.’
De warme baden van Esalen zijn de hele dag prettig, maar ze staan vooral bekend om het schouwspel dat ze ’s nachts bieden, wanneer ze tussen 1 en 3 uur voor het publiek geopend zijn. Een weekendje met zijn tweeën in Esalen kan wel 2890 dollar kosten, dus wie een wat minder ruim budget heeft zoekt ergens in de omgeving goedkoop onderdak en komt dan na middernacht met zijn handdoek hierheen gewandeld. Het zandpad naar de baden leidt naar een betonnen gang en een kleedkamer. Nog een hoek om en je staat in het stikdonker, waar een overweldigende zwavellucht hangt. Zijn je ogen eenmaal gewend, dan zie je bij het licht van de sterren grote, dampende betonnen warmwaterbaden, eenpersoonsbaden op pootjes en enkele tientallen naakte lichamen. Hier mag niet gefotografeerd worden.
‘Ik had genoeg van mijn leven,’ zegt de 32-jarige Marina Kurikhina, die op een ranch in de buurt woont. ‘Vroeger werkte ik als vertegenwoordiger van Zuid-Amerikaanse kunst voor een galerie in Londen. Nu geef ik hier lessen creatief schilderen vanuit het onderbewuste.’ Volgens haar komen mensen naar Esalen ‘voor een transformatie’. Binnenkort wil ze op het terrein een gezondheidsbar openen met rauwe desserts, koudgeperste sappen en exclusieve koffiesoorten.
Nu het centrum zich op het gevoelsleven van topzakenlieden richt, is Esalen van plan om Gazebo, de kleuterschool die al veertig jaar op het terrein gevestigd is, te sluiten. ‘Dat was de ziel van het instituut Esalen – al die kindertjes en hoe zij zich zullen ontwikkelen,’ zegt Zoe Garcia, een gast die ook in de omgeving woont en al dertig jaar in Esalen komt.
Die sluiting is gedeeltelijk een teken van de demografische verandering in het gebied. Nu steeds meer huizen in Big Sur als tweede huis worden gekocht door topmensen uit de techwereld, zijn er niet veel jonge kinderen meer, dus het aantal kinderen op het schooltje was al van dertig naar vijftien geslonken, voordat het door de overstroming helemaal dicht ging. ‘Dat is ongelooflijk jammer,’ zegt Cortlan Robertson. Zijn dochter heeft vroeger op Gazebo gezeten en hij vertelt dat de bewoners van Big Sur hebben aangeboden om de voortzetting van de kleuterschool te financieren. ‘Ben zegt altijd: het is maar kinderopvang. Maar het was zoveel meer.’
Iedereen moet tien minuten een vreemde in de ogen kijken en in zichzelf zinnen herhalen als “deze persoon heeft gevoelens, net als ik”
De sluiting van Gazebo is ook tekenend voor een veranderende cultuur en nieuwe regels. ‘Vroeger konden we op het terrein topless rondlopen,’ vertelt Garcia. ‘Maar toen kwamen er meer conservatieve mensen, dus kwamen er nieuwe regels. Nu krijgen we mindfulness en technologie. Dus wie weet?’
De keus voor Tauber als directeur van een retraiteoord lag niet voor de hand. Hij was oprichter van Just Spotted, een app waarmee gebruikers in realtime beroemdheden konden volgen, en in 2011 nam Google hem en zijn team in dienst. Al snel daarna ging hij met vakantie naar Big Sur, en daar besefte hij dat zijn werk schadelijk was, zegt hij zelf. ‘Ik realiseerde me dat ik mensen verslaafd maakte aan hun telefoon. Ze komen in een crisis terecht: meedoen aan de enorme succescultuur en ondertussen vanbinnen doodgaan.’
Op een avond leerde hij in de warme bron een van de directieleden van Esalen kennen en die nodigde hem uit voor een evenement over verantwoord zakendoen. Tauber nam ontslag bij Google en begon voor zichzelf als coach voor start-upoprichters. Hij ontwikkelde de technologiestrategie van Esalen en werd in 2015 lid van de directie. Na de overstroming van afgelopen voorjaar slonk de Esalen-staf van 330 tot 50 medewerkers en nam Tauber de leiding over. Hij wil de programmering van het instituut afstemmen op de behoeften van topmensen uit het bedrijfsleven. ‘Hoe vergroten wij als organisatie onze impact? Door impact te hebben op de mensen met invloed.’
Zijn huis is een in de helling gebouwde halfronde constructie van hout en steen, die door de cipressen heen uitkijkt op het water. Voor een mooier uitzicht heeft hij de cipressen laten snoeien. Naast de sofa liggen een ukelele, een gebedsschaal en wat massagespullen. Bij de nog nagloeiende sintels van het vuur dat hij elke ochtend aansteekt, leest hij een boek over de geschiedenis van Esalen en een koffietafelboek over de Summer of Love.
Boven is de Inner-Net-klas bezig met een compassieoefening. Iedereen moet tien minuten een vreemde in de ogen kijken en in zichzelf zinnen herhalen als ‘deze persoon heeft gevoelens, net als ik’, ‘deze persoon heeft pijn en verdriet ervaren, net als ik’, ‘deze persoon zal sterven, net als ik’. Ze zijn blootsvoets. Sommigen hebben een ruwe deken om zich heen geslagen. De kunstdocente beneden heeft een ketel vol warme, schuimende paddenstoelendrank klaargemaakt.
Is de eerste keer dat je verliefd wordt voor iedereen al intens en overweldigend, bij Thelma, protagonist van de gelijknamige Noorse Oscarkandidaat, gaat het moment gepaard met een epileptische aanval en een zwerm vogels die zich om beurten tegen het raam storten van de bibliotheek waar ze Anja, object van haar verliefdheid, voor het eerst ziet. Haast nog verontrustender is dat ze geen epilepsie lijkt te hebben, terwijl de aanvallen blijven komen.
Thelma blijkt over telekinetische, bovennatuurlijke krachten te beschikken, die, schrijft The Verge, zoals vaker in films symbool staan voor ‘de horror van de adolescentie’, die gekenmerkt wordt door ‘vreemde ontdekkingen (…) en de realisatie dat wie we in onze kindertijd zijn misschien niet is wie we altijd zijn’.
Bij de jonge Thelma – gespeeld door Eili Harboe, door de kranten unaniem geprezen voor haar rol – is die kindertijd nog zeer aanwezig, omdat haar streng gelovige ouders haar niet loslaten als ze in Oslo gaat studeren – en verontrustende beelden in de film bovendien traumatische gebeurtenissen in haar jeugd suggereren. Haar ouders volgen haar online, bellen haar ’s nachts. Haar eerste biertje biecht ze aan haar afkeurende vader op.
Deze mix van het kleine, persoonlijke drama en duistere, universele krachten maakt dat recensenten hun hoofd breken over het genre van deze vierde film van Joachim Trier (een ver familielid van Lars von Trier), wiens filmcarrière begon toen hij zijn eigen skatevideo’s ging produceren. ‘Telekinetisch drama is eng, sexy en cool’, kopt* The Guardian.* Vulture heeft het over ‘Bergmans remake van Carrie’.The New York Times verwoordt de verwarring misschien nog het mooist: ‘een coming-of-ageverhaal in de traditie van de Europese artfilm, die stevig flirt met het horrorgenre maar tegelijkertijd een liefdesverhaal is, een psychologische thriller, een bevrijdingsverhaal en een whodunit (en waarom). Bovenal speelt de film met female gothic, die zenuwslopende verhalen (…) waarin vrouwen tegelijkertijd slachtoffer en aanstichter zijn.’ Aftenposten looft de stoutmoedigheid waarmee Trier openlijk flirt met een genre dat zo weinig erkenning geniet (horror dus).
Maar anders dan bij Brian De Palma’s Carrie (1976), waarvan het DNA onmiskenbaar tot deze film is doorgedrongen, blijft de horror in Thelma op de achtergrond. Zoals The Telegraph het verwoordt: er is geen emmer vol varkensbloed voor nodig om in de sfeer te komen. Voor Slant Magazine zit de kracht van de film in het complexe, realistische karakter van de hoofdpersoon en vlakken de horrorelementen de tweede helft af tot een gesloten cirkel van actie en experiment die ‘mijlenver afstaat van het adembenemende, ontroerende begin vol mysterie en belofte’.
Thelma gaat begin december in première, en is vanwege de stroboscopische effecten niet geschikt voor mensen met epilepsie.
TENTOONSTELLING – Yoga in het museum
Inkt als middel om de ziel te reinigen
Gao Xingjian (Ganzhou, 1940) is vooral bekend als auteur (onder meer van Berg van de ziel, 1990). Hij schreef op zijn tiende zijn eerste roman, waarna hij een prestigieuze kunstopleiding volgde om later in Beijing Frans te gaan studeren en vertaler te worden. Tijdens de Culturele Revolutie, waarin hij net als alle andere kunstenaars in China werd gedwongen zijn werk te verbranden, vertrok Xingjian naar Frankrijk, waar hij later het staatsburgerschap verkreeg. Hoewel hij in 2000 als eerste Chinese schrijver de Nobelprijs voor de Literatuur won, kent vrijwel niemand in zijn geboorteland zijn naam.
Maar Xingjian heeft ook wereldwijd (Hongkong, Parijs, New York) geëxposeerd met zijn schilderijen, overwegend verstilde sneeuwlandschappen in de inkt-op-rijstpapiertechniek, waar The New York Times hem een meester in noemt. De afgebeelde silhouetten lijken zich meestal bij de kijker vandaan te bewegen en kunnen volgens Artsy evengoed ‘personen zijn als spirituele verlangens’. Volgens Artnet zijn het de ‘schaduwen van zijn diepste zelf’, die Xingjian naar eigen zeggen alleen in inkt kan weergeven. Hij ziet zijn werk niet als een vorm van zelfexpressie, maar van zelfpurificatie, schrijft The New York Times, en zijn ervaringen in China sterkten hem nog eens in de overtuiging dat je als kunstenaar geen enkele concessie mag doen. Aan L’Express beschrijft de kunstenaar het schilderen als ‘een vlucht, de weigering deel te nemen aan de drukte van het dagelijks leven en de menselijke interactie’, iets wat hem alleen lukt in een haast meditatieve toestand die hij bereikt door onder meer naar Bach en Philip Glass te luisteren.
Speciaal voor de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België maakte Xingjian zes monumentale werken die eraan bij moeten dragen dat het museum wordt herontdekt als een ‘ruimte van reflectie en beschouwing’. Om dit nog eens te bevorderen worden in de Bernheimzaal, waar de werken tot eind december te zien zijn, op maandagavond yogalessen georganiseerd.
LITERATUUR – Alice Munro beschrijft wat Hollywood weglaat
Een nieuwe verhalenbundel van de ‘meester van het genre’
Alice Munro (1931) verzon haar eerste verhaal nadat iemand haar De kleine zeemeermin had voorgelezen. Ze vond het ondraaglijk dat deze zeemeermin, die om met haar prins te kunnen trouwen helse pijnen had geleden, uiteindelijk niet kreeg wat ze verlangde en bedacht een versie met een gelukkig einde. Ook al bestond het verhaal alleen voor haarzelf, vanaf dat moment had ze er vrede mee.
Die magie bleven verhalen altijd voor haar houden. Ze bedacht ze tijdens de lange wandeling naar school – vaak met zichzelf als heldin. Later liet ze zich inspireren door het kleine plaatsje in Huron County, in de Canadese provincie Ontario, waar ze opgroeide en later naar terugkeerde. In een interview met het Nobelcomité (naar aanleiding van de Nobelprijs voor de Literatuur die ze in 2013 won) noemt Munro zichzelf een schrijvende huisvrouw (die daarnaast samen met haar eerste man een boekwinkel opende). Haar korte verhalen waren aanvankelijk een oefening voor de roman die moest komen, totdat, zo vertelt ze The New Yorker, ze zich erbij neerlegde dat dat niet ging gebeuren. Aan de Canadese Globe and Mail onthult ze dat het schrijven van verhalen haar enige talent is: ‘Ik ben niet echt een intellectueel, ik was een prima huisvrouw, maar niet geweldig.’ Ter compensatie schreef ze zo veel mogelijk verhalen.
‘Ik vind het fijn als ze niet alleen een handtekening vragen, maar ook uitleggen waarom’
Deze bescheidenheid kenmerkt de auteur, die volgens The New York Times de architectuur van het korte verhaal veranderde door haar onverwachte sprongen in de tijd, die door Salman Rushdie in een felicitatietweet ‘meester van het genre’ werd genoemd, aan wier werk Jonathan Franzen in The New York Review of Books de liefde verklaarde, die vanwege haar beschrijvingen van het plattelandsleven al werd vergeleken met William Faulkner en Flannery O’Connor en vanwege haar compositie met Anton Tsjechov, bij wie de nadruk evenmin op de grote gebeurtenissen ligt. Want hoewel Munro’s verhalen bijna altijd een doorbreking van het alledaagse bevatten – een auto-ongeluk, de ontdekking van een lijk – is ze vooral geïnteresseerd in de nasleep en de aanleiding van deze voorvallen, in ‘het geploeter tussen de actiemomenten dat Hollywood er zomaar uit zou kunnen knippen’, zoals Jenny Shank het in Dalas Review mooi verwoordt naar aanleiding van Family Furniture, dat deze week als Familiestukken bij De Geus verschijnt. Munro verdiept zich vooral in de psyches van haar personages, die ze zo levensecht neerzet dat het volgens Shank is ‘alsof ze naast je in de supermarkt staan’.
Een fragment uit het interview met het Nobelcomité (zie boven) laat zien hoe dit ook in het echte leven voor haar opgaat. Als ze wordt benaderd door een fan die haar geëmotioneerd uitlegt wat het voor haar betekent om Munro in levenden lijve te ontmoeten, is de dan 81-jarige auteur op haar beurt ontroerd. ‘Ik vind het fijn als ze dat doen,’ zegt ze. ‘Als ze niet alleen een handtekening vragen, maar ook uitleggen waarom.’
Voor Familiestukken maakten Marja Pruis en dochter Greta Le Blansch een selectie uit de verzamelde verhalen in Family Furniture (1995-2014). Ze werden vertaald door Kathleen Rutten en Pleuke Boyce.
Waar Nederland pas sinds kort massaal de voordelen van yoga heeft ontdekt, is het in India al een vijfduizend jaar oude traditie.
Deze schoolkinderen zijn een week lang op yogakamp in Ahmedabad, een stad met ruim 5,5 miljoen inwoners (2011) in de staat Gujarat. Hoewel yoga een hindoeïstische filosofie is, wordt het ook beoefend door Indiase moslims, die in Ahmedabad zo’n 11 procent van de bevolking vormen.
‘We weten dat yoga goed voor je is, in het bijzonder tijdens de vastentijd,’ vertelde studente Nameera van de islamitische school Anjuman-e-Islam in 2015 aan The Indian Express. ‘Het is niet gerelateerd aan een religie, en het helpt je om op een gezonde manier de dag door te komen.’
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
