Sluipschutter Wali kwam op verzoek van president Zelensky terug uit Canada om als ‘commandant voor de herovering’ mee te strijden in Oekraïne tegen de invasie van Rusland. Sindsdien houdt hij een dagboek bij.
Het dagboek van de sluipschutter bestaat uit bijna stenografische aantekeningen in Canadees Frans. In zijn doktershandschrift krabbelt hij ze in een schrift met ruitjespapier. Met een versleten vulpen. Het zijn gedachten en herinneringen aan zijn nieuwe missie in Oekraïne. Ja, hij is terug. Dat is het antwoord op de vraag ‘Waar is Wali?’ De vraag die steeds terugkeert bij degenen die in de ban waren van het verhaal over deze sluipschutter, die door de Russen zozeer werd gevreesd dat ze zelfs het nepnieuws verspreidden dat hij was gedood.
In werkelijkheid pakte Wali zijn koffers aan het begin van de Oekraïense oorlog, op verzoek van president Zelensky. Hij zette zijn leven op het spel en hielp bij de bevrijding van Kyiv. Toen ging hij terug naar huis, met herinneringen aan de doden en gewonden maar voldaan over zijn opoffering. Ergens tussen eind april en begin mei arriveerde hij in Quebec. Zijn vrouw omhelsde hem, en hoewel hij het tegendeel vreesde, herkende zijn baby hem nog.
Niet vergeten
Vanaf dat moment hielden we contact. In juni begon hij zijn terugkeer naar Oekraïne te plannen. Eerder al schreef hij een boodschap aan degenen van wie hij het meest hield. ‘Het is niet de haat tegen de vijand die vooropstaat, het is de liefde voor degenen die jou liefhebben… Dat mag niet vergeten worden. De afgelopen maanden, terwijl ik vocht in Oekraïne, begon mijn zoon me langzaam te vergeten. Ik merkte het tijdens videogesprekken. Toen besefte ik hoe het zou zijn als ik zou omkomen in de strijd. Mijn zoon zou me niet meer kennen. Ik zou een verhaal worden dat ze hem zouden vertellen…. Ik zou die vader zijn die, eenmaal vertrokken naar Oekraïne, nooit meer terugkwam. Ze zouden hem foto’s van mij laten zien. Ze zouden hem mijn versleten helm, mijn gescheurde, modderige laarzen en mijn uniformen tonen. Maar toen ik terugkwam, herkende mijn zoon me. Zijn moeder, mijn vrouw, was mij niet vergeten. Zij herinnerde mijn zoon er elke dag aan dat zijn vader hem niet vergeten was! En dat hij niet is vergeten waarvoor hij vecht: het welzijn van zijn zoon.’
In augustus vertelde hij me, via strikt besloten en vertrouwelijke kanalen, over zijn plannen. Hij was vooral blij dat Den Tolmor, de voor een Oscar genomineerde producent, een film wilde maken die is gebaseerd op zijn strijd met precisiegeweren tegen de Russen. De film is voorlopig getiteld The Good Fight. Maar hij wilde terug. Hij was onrustig vanwege het nieuws over de herovering van gebieden en de opmars van zijn vroegere kameraden.
Alles is tot op de millimeter gepland: zijn vlucht, wie hem ophaalt, de geheime route onder begeleiding. Tussen 10 en 17 september komt hij aan in Europa (voor zijn veiligheid worden geen verdere details gegeven). Van daaruit steekt hij met de auto de grens over. Hij maakt een tussenstop in Lviv. De verandering van zijn status helpt hem soepel de controleposten te passeren. Zijn rol is nu ‘commandant van de sluipschutters’. Hij vertelt het me pas als hij al in Oekraïne is.
We praten over drones en de mogelijkheid aangevallen te worden. Grappig en ironisch als hij is, vergeet hij nooit dat de Russen hem al eerder hebben vermoord. Althans op hun socialemediakanalen. Totdat hij het bericht zelf ontkrachtte, met een foto van hemzelf met zijn aanvalsgeweer op een honkbalveld. Zo is Wali. Eindelijk stuurt hij me deze week een bericht voor publicatie, waarin hij de redenen voor zijn terugkeer uitlegt…
‘Oekraïne heeft genoeg stieren maar niet genoeg vossen’
Maandag 19 september 2022. ‘Ik ben terug in Oekraïne voor de aanstaande aanvalsoperaties. De precieze omschrijving van mijn nieuwe taken zal de komende dagen duidelijker worden. Ze zouden meer kunnen omvatten dan sluipschutterszaken, dat zullen verschillende bijeenkomsten uitwijzen.’
‘In de huidige staat van de oorlog heeft Oekraïne genoeg stieren, maar niet genoeg vossen,’ aldus Wali. Hij legt uit dat Zelensky genoeg dappere mensen heeft, maar niet genoeg professionals die weten wat een oorlog is. ‘De Russen hebben ons laten zien wat het betekent om veel man- en wapenkracht te hebben maar te weinig leiderschap en goed opgeleide soldaten. Ik ben iemand met belangrijke vaardigheden die nuttig kunnen zijn voor Oekraïne. Oekraïne moet op lange termijn worden gesteund, zowel militair als economisch. Momenteel betekent dat voor mij het helpen verbeteren van het professionalisme van de Oekraïense strijdkrachten.’
Hij gaat terug naar het slagveld als leider van een eskader. Hij is een soort commandant die toekomstige sluipschutters zal opleiden. ‘Eerst moeten we het zwaard slijpen, dan moeten we dat zwaard gebruiken… Toen ik aan het begin van het conflict naar Oekraïne kwam, was dat om grondgebied te verdedigen en vast te houden. Nu ga ik terug om aan te vallen en op te bouwen… Terwijl de militaire capaciteit van Rusland afneemt, vergroot Oekraïne zijn operationele capaciteit en verbetert die voor de komende aanvallen op de Russische bezettingsmacht.’
Cider
Dinsdag 20. ‘Ik heb de leden van mijn eenheid ontmoet. Ze zijn serieus. De bijeenkomst vond plaats in een goed restaurant. De staf was er eerder dan wij, wat een teken van respect is. Ik deelde een fles cider afkomstig uit de regio Laurentians in Quebec, die ik had meegenomen. Ze genoten ervan. Er was een vrouwelijke officier. Ik vroeg de ober de dames eerst te bedienen. Daarna was het de beurt aan de commandant, de plaatsvervangend commandant en de rest van de staf.’
Het is een rustige dag in een Oekraïense stad waar geen bommen vallen. Het diner is bedoeld als welkom en ter coördinatie. Wali is verrast door de normaliteit. De situatie in Oekraïne is sterk veranderd sinds hij voor het eerst betrokken raakte bij de door Rusland ontketende oorlog. ‘In Kyiv heb ik niet eens het gevoel van oorlog,’ aldus een opgetogen Wali.
‘Een vrouw vertelde me hoe ze een paar maanden geleden gevechten hoorde in Irpin, niet ver van haar huis. Nu zijn er geen beschietingen, geen gevechten. Restaurants en sportscholen zijn weer open. Toen ik aankwam, kon ik zelfs naar de film Top Gun kijken alsof ik in mijn eigen woonkamer zat. Enkele vrienden van mij gingen vissen op plekken waar ik een paar maanden geleden bijna ben omgekomen. Dat alles herinnert mij eraan hoe belangrijk soldaten zijn bij de verdediging van de vrede.’
‘De beste sluipschutters ter wereld zijn Oekraïense sluipschutters. Rusland zal verslagen worden’
De situatie is anders waar de bloedbaden plaatsvonden. Daar heerst rouw. Wali is zich er altijd van bewust dat hij een buitenlandse strijder is en een voormalig sluipschutter uit het Canadese leger. Hij benadrukt dat hij betrokken was bij meerdere oorlogen: twee keer in Afghanistan, in de regio Kandahar. Hij schoot op IS, aan de kant van de Koerden. Daarna sloot hij zich aan bij de Oekraïense strijdkrachten en nam deel aan gevechten in de hoofdstad, de uitgemoorde voorsteden en – dat kan hij nu toegeven – in de Donbas.
Terug naar zijn dagboek. De kersverse commandant schrijft: ‘We genoten van het moment. Soms vervult deze rust je met hoop. Op andere momenten betekent die onzekerheid.’
Diezelfde dag durft hij een bericht op Facebook te plaatsen en publiceert hij een foto van zichzelf met zijn wapen. Hij geeft niet aan waar hij zich bevindt, maar erkent in het onderschrift – in het Engels, Frans en Oekraïens – dat hij is teruggekeerd naar de strijd. ‘Ik ben terug in Oekraïne. Wat ik wil zeggen: Oekraïne moet op lange termijn worden gesteund. De beste sluipschutters ter wereld zijn Oekraïense sluipschutters. Rusland zal verslagen worden.’
De fans raken opgewonden. Valeri bedankt hem in dezelfde talen. Tussen de honderden commentaren wenst een trol (met slechts één vriend op Facebook) hem de dood toe.
Boksring
Woensdag 21 september. Deze keer denkt hij na over de redenen waarom Rusland de oorlog aan het verliezen is. ‘De recente overwinningen van Oekraïne op Rusland zijn belangrijk en bijzonder. Dit is waarom… In Kyiv leden de Russen zware verliezen en trokken ze zich terug. Hetzelfde is gebeurd in andere regio’s. Daarom besloten ze de boksring te verlaten.
De gebieden die de Russen aan het begin van de oorlog in beslag namen, werden niet verdedigd; Marioepol was omsingeld. Toen stond er niemand in de ring. De recente Oekraïense overwinningen zijn anders. Oekraïense troepen gingen de strijd aan in een gebied dat door de Russen actief werd verdedigd. En bij die verdediging waren niet alleen onervaren soldaten betrokken, maar ook de beste Russische eenheden. Deze keer renden de Russen dus niet weg uit de ring, zoals in Kyiv – ze werden verslagen in de ring zelf!’
Diezelfde dag kondigt een in het nauw gedreven Vladimir Poetin aan dat hij 300.000 reservisten gaat inzetten en hij dreigt kernwapens te gebruiken tegen degenen die Oekraïne hebben geholpen. De straten van Ruslands grote steden vullen zich met mensen die geen kalasjnikov willen hanteren. De prijzen voor vliegtickets om het land te verlaten bereiken astronomische hoogtes, maar de tickets raken toch uitverkocht. De wegen naar de grenzen met Finland, Georgië en Mongolië staan vol met auto’s.
‘Uit ervaring weet ik dat het tijd kost om soldaten te vormen die ten strijde kunnen trekken’
Donderdag 22 september. Wali schrijft: ‘We bezochten de basis van de eenheid. Het deed me denken aan een hoofdkwartier uit de Tweede Wereldoorlog. Het was een soort van…’ Uit veiligheidsoverwegingen maakt hij zijn zin niet af. Details uit zijn aantekeningen zouden de toekomstige strategie in gevaar kunnen brengen. ‘Er gaan wat luchtalarmen af. Niet ver bij ons vandaan kampeerden mensen.’
We voeren een videogesprek. De oorlog heeft inmiddels een nieuwe dimensie bereikt. In de afgelopen uren werden duizend demonstranten in Rusland gearresteerd. Hij vertelt ons dat ze in Oekraïne niet bang zijn voor de mobilisatie. Ze voelen dat ze nu tegen gelijken gaan vechten, burgers tegen burgers. ‘Het zijn niet langer alleen maar soldaten,’ zei een serveerster. ‘We wachten op ze,’ klinkt het overal.
Wali vergelijkt wat er gebeurd is met een kaartspel. Een geopolitiek kaartspel. ‘Poetin heeft zijn wapens verloren. Zijn beste wapens, zijn beste soldaten. Deze massamobilisatie is een grote gok. Maar uit ervaring weet ik dat het tijd kost om soldaten te vormen die ten strijde kunnen trekken. Oekraïne ligt enkele maanden op hem voor.’
Bloedbad
Wali’s rol als trainer van nieuwe sluipschutters is cruciaal. Ze schieten niet meer alleen van grote afstand. Ze markeren militaire doelen om die met nauwkeurige precisie aan te vallen… Het betekent dat het een bloedbad wordt als er reservisten bij betrokken zijn die slechts in militaire dienst hebben gezeten. ‘Ze komen terug in doodskisten. En voor de moeder van een soldaat is het anders om haar dode zoon terug te krijgen dan voor de moeder van een burger die bijna met geweld is opgeroepen… Dit spel kan heel slecht aflopen.’
Hij maakt van de gelegenheid gebruik om commentaar te leveren op de komst van buitenlandse soldaten. ‘Ik heb geen Spanjaarden gezien,’ zegt hij nadrukkelijk. De meesten die aankwamen zijn simpelweg niet geslaagd voor basale testen. Wat de aanwerving van buitenlanders betreft, voegt Wali eraan toe: ‘Kwaliteit is belangrijker dan kwantiteit. We hebben mensen nodig, jazeker, maar dan wel de goede.’ Hij maakt duidelijk dat hij het niet alleen heeft over mensen die kunnen schieten. In de strijd is meer steun nodig.
‘We hebben veel meer professionals nodig. Dat betekent dus niet alleen soldaten maar ook specialisten in allerlei beroepen die aan de oorlog zijn gerelateerd.’ En hij doorbreekt een taboe: verslavingen. ‘We willen geen mensen met drugs- of alcoholproblemen. We willen geen mensen met slechte gewoontes. Respect is het belangrijkste. Hun eigen leven en dat van hun collega’s staat op het spel.’
Op de vraag welke nationaliteiten er, afgezien van Oekraïners, allemaal in zijn team zitten, zegt hij terwijl hij probeert niemand te vergeten: ‘Britten, Polen, Roemenen, Fransen, Amerikanen…’ ‘We zijn met ongeveer dertig man, echte toppers,’ zegt hij trots. ‘De beste. Hij bevestigt twee slachtoffers onder de sluipschutters aan zijn kant. De Russen hebben er al minstens twintig verloren.
Dronkenschap
Vrijdag 23 en zaterdag 24 september. Het nieuws van de jacht op Russische burgers in de metro bereikt Oekraïne. Het betreft vooral etnische minderheden. Uit het binnenvallende land komen er steeds meer beelden van mensen die afscheid nemen. Ook beschuldigingen dat er geen kinderen van Russische politici worden opgeroepen… Weldra zijn die jongens hier, te midden van een oorlog waarvoor ze niet erg gemotiveerd zijn. Referenda in geannexeerde gebieden als Donetsk, Loehansk, Cherson en Zaporizja worden beschouwd als een aanfluiting. Geen internationale waarnemers… Een VN-onderzoek concludeert dat het leger van Poetin oorlogsmisdaden heeft begaan: standrechtelijke executies van onschuldige mensen.
Ondertussen voert Wali steeds vaker belangrijke besprekingen. ‘Ik heb leden van de speciale troepen ontmoet om het laatste nieuws van het front te krijgen. Ik kan niet alles vertellen, maar ik kan je wel zeggen dat het niveau van dronkenschap binnen het Russische leger hoog is… Een van mijn collega’s schoot een Rus neer die naar de Oekraïners toe wankelde. Hij was dronken en kwam op hen af alsof hij wilde sterven…. En dat gebeurde ook.’
‘Veel Russische soldaten smeken om gevangen genomen te worden’
De wanhoop bij de vijandelijke troepen is extreem hoog. ‘Veel Russische soldaten smeken om gevangen genomen te worden. Sommigen gebruiken radioverbindingen zonder encryptie en vragen Oekraïners hen krijgsgevangen te maken.’
Dat is beter dan doorgaan met een oorlog waarin ze niet geloven. Zo denkt ook Pavel Filatjev, een soldaat die besloot te deserteren en wiens getuigenis werd gepubliceerd in El Mundo: ‘We hadden niet het morele recht om een ander land aan te vallen, zeker niet van de mensen die het dichtst bij ons staan… Ze hebben gewoon besloten Oekraïne in deze oorlog te bedelven onder onze lijken.’
De foto’s bij dit verslag zijn in dezelfde periode genomen. Wali’s dagboek ligt op de vloer, op stroken stof en stukken touw. Zijn vulpen ligt klaar. Hij wil de foto’s van zijn schuilplaats altijd een kinderlijke toets geven: hij is te zien met een knuffel. Met zijn geweer. Hij maakt portretten buiten, in Oekraïense straten, zonder geweer. Gekleed als een militair met een baard van een week. Op zijn pet staat een vlag en er staat op geschreven: Blood (Rh+).
‘Nu weten we je bloedgroep.’
‘Misschien wel. Misschien niet.’
‘Als alles goed gaat, wanneer denk je dan dat de oorlog zal eindigen?’
‘Er spelen veel factoren mee. Maar ik zet mijn geld op zes maanden als alles zo blijft gaan.’
Ik vraag hem met luide stem om goed voor zichzelf te zorgen. ‘Dat is wat ik altijd probeer te doen. Levend zijn we nuttiger,’ zegt hij met een glimlach. De afspraak om een fles te ontkurken als dit voorbij is, hier, daar of waar dan ook, blijft staan. Hij pakt zijn geweer en vertrekt. Hij wacht op orders om opnieuw de strijd aan te binden. Weldra.
Lees ook: