Activisten wijten haar dood aan de abortuswetgeving
De drie artsen kregen straffen van maximaal achttien maanden, terwijl een van hen in eerste instantie een voorwaardelijke straf had gekregen, aldus de advocaat van de familie van de patiënte Izabela, die in 2021 overleed in het ziekenhuis in Pszczyna. Ze was opgenomen vanwege ernstige complicaties tijdens haar zwangerschap. De verweerders hebben aangekondigd in beroep te gaan bij het Hooggerechtshof.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De dood van Izabela is een van de vele gevallen die activisten toeschrijven aan de aangescherpte Poolse abortuswetgeving, die volgens hen verantwoordelijk is voor de toegenomen terughoudendheid van artsen om abortussen uit te voeren uit angst voor vervolging, aldus de website Notes from Poland. Het overlijden van de jonge vrouw leidde tot een golf van massale protesten in het hele land.
In Georgia is een abortus na zes weken zwangerschap illegaal
Medio juni werd in de Amerikaanse staat Georgia de baby geboren van Adriana Smith, een hersendode zwangere vrouw die vier maanden lang in leven werd gehouden door beademingsapparatuur omdat abortus in Georgia verboden is. De baby, die Chance is genoemd, werd te vroeg geboren en kwam via een spoedkeizersnede ter wereld, schrijft NBC News.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Smith lag sinds februari in het ziekenhuis nadat ze eerst behandeling had gezocht voor ernstige hoofdpijn. Ze werd met spoed naar een universitair ziekenhuis overgebracht, waar een CT-scan meerdere bloedstolsels in haar hersenen aantoonde. Kort daarop werd ze hersendood verklaard.
In Georgia zijn abortussen na zes weken zwangerschap illegaal. Uitzonderingen zijn onder meer situaties waarin het leven en de gezondheid van vrouwen gevaar lopen, waarin afwijkingen bij de foetus worden geconstateerd en gevallen van verkrachting en incest die bij de politie zijn gemeld.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar de Poolse verkiezingen. In Polen is er een eerste stemronde geweest en op 1 juni zal de tweede stemming worden gehouden. Wie doen er allemaal mee en wat staat er op het spel?
Wie zijn de belangrijkste kandidaten?
In de eerste ronde van de Poolse verkiezingen waren vooral vier namen van belang: Karol Nawrocki, Rafał Trzaskowski, Sławomir Mentzen en Szymon Hołownia.
Karol Nawrocki is de kandidaat die de conservatieve en nationalistische partij Prawo i Sprawiedliwość (Wet en Rechtvaardigheid, afgekort tot PiS) vertegenwoordigt. Hij is geen lid van de partij, maar PiS wil graag een nieuw gezicht presenteren in de hoop zo meer invloed te krijgen. Nawrocki’s campagne is ontsierd door controverses, schrijft AP News.
Zo onthulden journalisten dat hij in 2018 onder het pseudoniem Tadeusz Batyr een boek heeft gepubliceerd over een beruchte gangster. In een televisie-interview prees Batyr – met een geblurd gezicht en een andere stem – het boek van Nawrocki zonder te onthullen dat ze dezelfde persoon waren.
Rafał Trzaskowski is de kandidaat van de liberale partij Platforma Obywatelska (Burgerplatform, afgekort tot PO), de partij van de huidige premier Donald Tusk. Hiervoor was hij burgemeester van Warschau. Zijn aanhangers roemen zijn pro-Europese houding en zijn rol in de modernisering van Warschau, waar tijdens zijn ambtstermijn veel is geïnvesteerd in infrastructuur en cultuur.
Trzaskowski’s liberale standpunten – met name zijn steun voor lhbtiq+-rechten en deelname aan Pride-parades – stuiten op weerstand bij sommige kiezers, vooral buiten de steden en op het platteland. Verder wordt hij ervan beschuldigd inefficiënte investeringen te hebben gedaan en geld te hebben verkwist in zijn tijd als burgemeester van Warschau, aldus AP News.
Trzaskowski’s steun voor lhbtiq+-rechten en deelname aan Pride-parades stuiten op weerstand bij sommige kiezers
Sławomir Mentzen is kandidaat namens de partij Nowa Nadzieja (Nieuwe Hoop), die samen met Ruch Narodowy (Nationale Beweging) deel uitmaakt van de extreemrechtse coalitie Konfederacja Wolność i Niepodległość (Confederatie voor Vrijheid en Onafhankelijkheid). Mentzen is sociaal-conservatief en pleit voor een verbod op abortus, zelfs bij verkrachting, maar is ook economisch libertair en voorstander van lage belastingen en ondernemers. Dat standpunt plaatst hem dichter bij het Burgerplatform dan kiezers van PiS, die voorstander zijn van een verzorgingsstaat, volgens Politico.
Verder is Mentzen fel tegen de EU en de NAVO. ‘Als ik mijn zin krijg, zult u nooit lid worden van de NAVO, zult u onze soldaten niet krijgen en zult u geen enkele vorm van bijstand meer krijgen in Polen,’ zei Mentzen eerder deze maand tegen de Oekraïners, geciteerd door Politico.
Szymon Hołownia is een voormalige televisiepersoonlijkheid die de overstap maakte naar de politiek. Zijn politieke reis begon met zijn kandidatuur voor de presidentsverkiezingen van 2020, waar hij bijna 14 procent van de stemmen haalde en als derde eindigde.
In 2020 richtte Hołownia de beweging Polska 2050 (Polen 2050) op, die zich ontwikkelde tot een rechts-centristische politieke partij. Bij de verkiezingen van 2023 sloeg de partij de handen ineen met de conservatieve agrarische Poolse Volkspartij om de Derde Weg-coalitie te vormen, die zich vervolgens aansloot bij de coalitie van Tusk. Hołownia werd verkozen tot voorzitter van de Sejm, het lagerhuis van het Poolse parlement.
Wat zijn de resultaten van de eerste ronde?
Op zondag 18 mei vond de eerste stemronde plaats. De stemming was tevens een referendum over de regering-Tusk, die in december 2023 werd gevormd nadat er een einde was gekomen aan de acht jaar durende heerschappij van de PiS, gekenmerkt door ondermijning van de rechterlijke macht en de media, schrijft Al-Jazeera.
De uitslag van de eerste ronde zal een tegenvaller zijn geweest voor Trzaskowski, aldus de Ierse omroep RTÉ. ‘Maandenlang had hij consequent een voorsprong van 4 à 7 procent op zijn naaste rivaal Karol Nawrocki. Maar net als de Roemeense kiezers afgelopen zondag leverden de Poolse kiezers ook een resultaat dat de opiniepeilers verraste.’
Nawrocki won 29,7 procent van de stemmen en volgt Trzaskowski, die de peiling aanvoert met 31,2 procent, nu op de voet. Mentzen boekte met bijna 15 procent van de stemmen ook een uitstekend resultaat en eindigde als derde. Hij sprak zelf van ‘het grootste succes in de geschiedenis van onze gemeenschap, zowel in procenten als in absolute aantallen stemmen’, citeert de Poolse nieuwssite Gazeta.
Volgens RTÉ spreekt Mentzens mix van libertarische politiek en sociaal conservatisme met name jonge mannelijke kiezers aan. Meer dan een op de drie jonge mannen tussen de achttien en negenentwintig jaar en een op de vier mannen tussen de dertig en negenendertig jaar stemde op hem. ‘Veel kiezers van Mentzen zouden Nawrocki in de tweede ronde kunnen steunen, simpelweg omdat hij de enige conservatieve kandidaat is die nog in de race zit. In dat geval zou Nawrocki in de tweede ronde bijna 50 procent van de stemmen kunnen behalen’, analyseert RTÉ.
Mentzens mix van libertarische politiek en sociaal conservatisme spreekt met name jonge mannelijke kiezers aan
Of Mentzen Nawrocki zal steunen, is echter nog de vraag. ‘De Confederatie heeft sinds de verkiezingscampagne van 2023 consequent verklaard niet met PiS te zullen samenwerken’, aldus de Ierse zender.
Grzegorz Braun, een nog extremere rechtse kandidaat dan Mentzen die door Politico wordt omschreven als een ‘antisemitische oproerkraaier’, verbaasde vriend en vijand door 6,3 procent van de stemmen in de wacht te slepen. ‘Dit betekent dat 21 procent van de Poolse kiezers afgelopen zondag op een extreemrechtse kandidaat heeft gestemd, wat een doorgaande verschuiving naar radicaal-rechts in de Poolse politiek weerspiegelt’, schrijft RTÉ. Szymon Hołownia eindigde met 4,8 procent als vijfde en heeft zich al achter Trzaskowski geschaard.
Het verkiezingsresultaat van de eerste ronde voldoet aan de verwachtingen van de opiniepeilers. Zowel Trzaskowski als Nawrocki hebben geen meerderheid van 50 procent gehaald, wat betekent dat de twee kandidaten het op 1 juni in de tweede ronde tegen elkaar zullen opnemen.
Wat zijn de grote verkiezingsthema’s?
Een cruciaal thema bij de verkiezingen is hoe de veiligheid van Polen kan worden vergroot in een snel veranderende wereld, waarin Rusland oorlog voert tegen buurland Oekraïne. Polen is een van de meest fervente supporters van Oekraïne en beschikt over een sterk leger.
Trzaskowski, die wordt gezien als een progressief, wil de defensie-uitgaven verhogen tot 5 procent van het bbp en de Poolse wapen- en technologie-industrie ontwikkelen. Ook staat hij vierkant achter Oekraïne, net als de huidige PO-premier Donald Tusk. Zo zei hij eerder dit jaar nog dat Oekraïne in de NAVO en de EU thuishoort en anders in de ‘klauwen van Vladimir Poetin terecht zal komen’, aldus Telewizja Polska (TVP).
Dit in tegenstelling tot Karol Nawrocki, die in februari dit jaar verklaarde dat een onvoorwaardelijk EU-lidmaatschap van Oekraïne onaanvaardbaar zou zijn, zoals TVP in datzelfde artikel aanhaalt. Historicus en academicus Karolina Wigura vertelt in een interview met Sky News dat Nawrocki weleens anti-Oekraïense retoriek heeft gebruikt die vergelijkbaar is met de taal die de vorige PiS-regering bezigde. Ze weet ook hoe dat komt.
‘Er heerst een zekere vermoeidheid in de Poolse samenleving als gevolg van de instroom van Oekraïners, wat vanuit sociologisch oogpunt volkomen logisch is. Dat overkomt elk land dat in relatief korte tijd een grote groep migranten opvangt. Maar Oekraïners zijn uiterst goed geïntegreerd,’ vertelt Wigura aan Sky News. Ze verwacht niet veel veranderingen in het feitelijke beleid en de praktische invulling van het Poolse veiligheidssysteem als Nawrocki aan de macht komt. ‘Andere retoriek, maar dezelfde kern.’
‘Er heerst een zekere vermoeidheid in de Poolse samenleving als gevolg van de instroom van Oekraïners’
Migratie is een ander belangrijk thema in de aanloop naar de verkiezingen. Alle kandidaten, inclusief de progressieve Trzaskowski, lijken stevigere taal te hanteren in reactie op de opiniepeilingen, aldus Wigura. ‘Bijna alle kandidaten, op een paar uitzonderingen na, zijn van mening dat Polen hard moet optreden tegen verdere migratie,’ vertelt ze.
Trzaskowski steunt het standpunt van de Tusk-regering over strengere grenscontroles om illegale migratie tegen te gaan. In maart nam de regeringscoalitie wetgeving aan om het recht op asiel voor illegale migranten die vanuit Wit-Rusland Polen binnenkomen, op te schorten. ‘Dit bewijst dat de huidige regeringscoalitie nog harder kan optreden tegen immigratie dan PiS’, merkt RTÉ op. Volgens de Ierse zender zijn linkse en liberale kiezers ontevreden over Trzaskowski’s ruk naar rechts op het gebied van immigratie en zou dit hem best wat stemmen kunnen kosten.
Een derde verkiezingsthema is abortus. Polen heeft een van de strengste abortuswetten van Europa en staat abortus alleen toe bij verkrachting, incest of als het leven van de moeder gevaar loopt. Volgens Wigura was de verkiezingswinst van het Burgerplatform in 2023 vooral te danken aan zijn abortusstandpunt. Maar de meningen binnen de coalitie lopen uiteen en ook binnen de regering zijn er veel verschillende standpunten. Hoogleraar Aleks Szczerbiak denkt dat veel mensen teleurgesteld zijn in Tusk ‘omdat het hem niet is gelukt de draconische abortuswetgeving in Polen te versoepelen’, zegt hij in een interview met Politico.
‘Veel mensen zijn teleurgesteld in Tusk omdat hij de strenge abortuswet in Polen niet heeft kunnen versoepelen’
Dit kan volgens AP News nadelige gevolgen hebben voor het Burgerplatform. ‘Trzaskowski zou gevoelig kunnen zijn voor de apathie van centristische en progressieve kiezers, die gefrustreerd zijn over Tusks onvermogen om belangrijke campagnebeloftes na te komen, zoals het versoepelen van de strenge abortuswetgeving in Polen.’ Trzaskowski is voorstander van een verruiming van de abortuswet, maar heeft abortus dit keer niet centraal gesteld in zijn campagne.
Nawrocki is tegen iedere intrekking van recente wetten die de toegang tot abortus beperken. Een groot deel van de Poolse bevolking is rooms-katholiek en heeft conservatieve standpunten over abortus. Volgens RTÉ zou dat in zijn voordeel kunnen werken. ‘Poolse verkiezingen worden gewonnen in de kleine steden in Polen, niet in de grote steden waar liberale, linkse en centrumrechtse kandidaten een ruime mate van steun genieten. Kiezers in kleine steden en op het platteland van Polen vormen ongeveer 40 procent van het electoraat en de meerderheid van hen zal waarschijnlijk het sociaal-conservatieve programma van Nawrocki steunen.’
Volgens Al-Jazeera hangt er veel af van de verkiezingsuitslag op 1 juni. ‘In Polen heeft de president het recht om wetten te vetoën, dus de winnaar heeft directe invloed op de vraag of Tusks pro-EU-regering haar agenda kan uitvoeren. Buitenlands beleid, justitiële hervormingen en burgerrechten staan allemaal op het spel. Een overwinning van Trzaskowski in de tweede ronde zou Tusks regering in staat kunnen stellen een agenda uit te voeren die onder meer de door PiS geïntroduceerde justitiële veranderingen terugdraait, die volgens critici de onafhankelijkheid van de rechtbanken hebben ondermijnd. Wint Nawrocki echter, dan zal de impasse die bestaat sinds Tusk in 2023 premier werd, voortduren.’
‘Buitenlands beleid, justitiële hervormingen en burgerrechten staan allemaal op het spel’
Eén ding is uit de eerste stemronde duidelijk geworden, aldus RTÉ. ‘Het extreemrechtse deel van Polen is in opkomst en doet het beter dan kandidaten van de kleinere linkse en centrumrechtse partijen.’ Gezien deze tendens en de geringe voorsprong van het Burgerplatform kan het nog alle kanten op. ‘De verkiezingsstrijd, die een paar weken geleden nog in handen leek te zijn van Trzaskowski, zal op 1 juni waarschijnlijk tot het laatste moment spannend blijven.’
Het hof draait het besluit van een andere rechter terug
Het Amerikaanse Hooggerechtshof in Georgia, dat maandag uitspraak deed, heeft de beslissing opgeschort die een rechter eind september nam om een zeer restrictieve abortuswet uit 2019 ongedaan te maken. Hij had geoordeeld dat de grondwet van Georgia ‘de macht van een vrouw om controle te hebben over haar eigen lichaam’ garandeert, ook al is deze macht ‘niet onbeperkt’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Pro-choice activiste Monica Simpson, de hoofdaanklager in de zaak, vertelde maandag aan The Washington Post dat wetgevers in Georgia ‘meer begaan waren met hun politieke belangen dan met de levens van de mensen die in deze staat wonen’. De media-outlet ProPublica meldde in september dat een 28-jarige vrouw in augustus 2022 in een ziekenhuis in Georgia overleed en weet dat aan een gebrek aan zorg als gevolg van de strenge abortuswetgeving van de staat.
Een hof van beroep perkte vorig jaar het gebruik van de pil in
De negen rechters van het Amerikaanse Hooggerechtshof hebben donderdag unaniem besloten de abortuspil weer volledig beschikbaar te stellen door een beslissing van een hof van beroep te vernietigen die het gebruik ervan in 2023 aan banden had gelegd. Dat schrijft USA Today. De rechters hoefden zich niet uit te spreken over de inhoud van de zaak, omdat ze oordeelden dat het beroep van een groep anti-abortusverenigingen ongegrond was, aangezien de eisers geen schade hadden geleden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het Hof, dat voor het merendeel uit conservatieve rechters bestaat, heeft op deze manier een einde gemaakt aan een ‘explosieve’ rechtszaak die ‘de toegang tot de procedure in het hele land bedreigde’, aldus de Amerikaanse nieuwssite. In 2023 werd twee derde van de abortussen in de Verenigde Staten uitgevoerd door middel van medicatie.
Het Europees Parlement heeft ervoor gestemd om de toegang tot abortus op te nemen in het Handvest van de grondrechten van de EU. Dat meldt Euronews. Het voorstel werd goedgekeurd met 336 stemmen voor en 163 tegen, waarbij de steun vooral afkomstig was van leden van linkse en middenpartijen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De extreem-linkse Franse Europarlementariër Manon Aubry viel de wat zij ‘reactionairen’ aan de rechterkant noemde aan omdat ze tegen de maatregel stemden. ‘Het recht op abortus is geen kwestie van standpunt’, zei ze. ‘Het is een mensenrecht.‘
De stemming is echter grotendeels symbolisch. De resolutie is niet-bindend en voor een volwaardig recht op toegang tot abortus zou de steun van alle 27 lidstaten nodig zijn om in het handvest van de EU te worden opgenomen. Abortus is in een aantal lidstaten nog steeds sterk aan banden gelegd. De kans is groot dat zij hun veto zullen uitspreken tegen de pogingen om abortus tot een recht te verklaren.
Volgens de uitspraak wordt een wet uit 1864 weer van kracht
Arizona heeft zich bij 14 andere staten in de VS gevoegd die abortus in alle stadia van de zwangerschap verbieden. Dat meldt The New York Times, nadat het Hooggerechtshof in de staat dinsdag bepaalde dat een wet uit 1864, die alle abortussen strafbaar stelt, weer van kracht wordt. Het hof gaf aan dat de handhaving pas over minstens twee weken zal beginnen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De wet voorziet geen uitzonderingen voor verkrachting of incest. Bij een bijna volledig verbod zal het aantal abortussen in de staat naar verwachting dalen van ongeveer 1.100 per maand tot bijna nul. De voorspelling is gebaseerd op wat er gebeurd is in andere staten die abortus in alle stadia van de zwangerschap verboden.
Senator Eva Burch uit Arizona, die zelf een abortus heeft ondergaan omdat haar baby niet levensvatbaar was, bekritiseerde de uitspraak. ‘De strijd voor reproductieve rechten is nog niet voorbij in Arizona’, zei ze. Ze wil dat inwoners van de staat later dit jaar over abortus stemmen.
Ondanks de winst van de democratische oppositie tijdens de recente parlementsverkiezingen blijft abortus een brandende kwestie in Polen. De ngo’s willen dat er een eind komt aan de strafbaarheid.
JUSTYNA WYDRYŃSKA, WIE IS ZIJ?
Justyna Wydrzyńska is een van de oprichters van het Abortion Dream Team, een collectief dat zich ervoor inzet dat alle vrouwen die een abortus willen daartoe de mogelijkheid krijgen. In maart 2023 werd ze tot acht maanden taakstraf veroordeeld omdat ze een zwangere vrouw had geholpen bij het verkrijgen van een abortuspil, iets wat verboden is in Polen. Ze is in beroep gegaan tegen het vonnis.
Wat eist Amnesty?
Intrekking van de aanklacht. Een eind aan de vervolging van en repressiemaatregelen jegens Justyna Wydrzyńska.
In Polen dreigt het een kwestie van lange adem te worden om abortus te legaliseren tot de twaalfde zwangerschapsweek, ook al bestaat daarvoor een meerderheid bij de drie democratische oppositiepartijen die half december een regering hopen te kunnen vormen. De conservatieve PiSpartij die de afgelopen acht jaar aan de macht is geweest heeft, met hulp van het sterk gepolitiseerde constitutionele hof, kans gezien om met ingang van januari 2021 ook abortus te verbieden wanneer er sprake is van ernstige misvorming van de foetus. Toen dit voornemen in oktober 2020 bekendgemaakt werd, gingen tienduizend Polen wekenlang de straat op.
Compromis
De partij Nieuw Links en de Burgercoalitie onder leiding van voormalig premier Donald Tusk hadden van de legalisering van abortus een campagnebelofte gemaakt, maar dat was buiten het onverwachte succes gerekend van de Derde Weg, een coalitie van de Boerenpartij en de christendemocraten, die beide voorstander zijn van het sinds 1993 gangbare ‘compromis’ dat alleen zwangerschapsonderbreking toestaat wanneer er sprake is van verkrachting, gevaar voor het leven van de zwangere vrouw of een ernstige en onomkeerbare misvorming van de foetus.
Het coalitieakkoord van 10 november jongstleden, dat is ondertekend door de drie oppositiepartijen, volstaat met een algemene verklaring over het herroepen van het besluit van het constitutionele hof uit 2020, constateert de linkse informatiesite Oko.press spijtig. De peilingen zijn desondanks duidelijk: bij een onderzoek van bureau Ipsos afgelopen maart verklaarde 75 procent van de ondervraagden ja te zullen stemmen in het geval van een referendum over legalisering. Bij een enquête afgelopen november verklaarde 35 procent van de ondervraagden vóór legalisering van abortus tot de twaalfde week te zijn, terwijl maar 21 procent voor een terugkeer naar het compromis van 1993 was.
‘Er zal ongetwijfeld druk op onze coalitiepartners worden uitgeoefend door vrouwenorganisaties en een deel van de media’
Nieuw Links heeft daarom op 14 november twee wetsvoorstellen ingediend: het eerste behelst legalisering van abortus tot de twaalfde week van de zwangerschap, het tweede het niet langer strafbaar stellen van hulp bij abortus, waarop krachtens artikel 152 van het Poolse wetboek van strafrecht maximaal drie jaar gevangenisstraf staat.
Dit artikel heeft er in maart 2023 toe geleid dat activiste Justyna Wydrzyńska tot een taakstraf van acht maanden werd veroordeeld wegens het verlenen van hulp bij een abortus. ‘Dit is een test (…). Er zal ongetwijfeld enorme druk op onze coalitiepartners worden uitgeoefend door vrouwenorganisaties en een deel van de media,’ zegt een linksgeoriënteerde woordvoerder in het Poolse economische dagblad Gazeta Prawna. Maar er is hoop, benadrukt het liberale dagblad Gazeta Wyborcza, omdat de Derde Weg niet van plan is fractiedwang uit te oefenen bij een stemming over het wetsvoorstel.
Decriminalisering
Toch blijft moeilijk te voorspellen of president Andrzej Duda, die tot de PiSpartij behoort, zo’n wetsvoorstel niet met een veto zal blokkeren. Wel is het mogelijk dat hij zal instemmen met een ‘volledige decriminalisering’ van abortus. Reden voor kamerlid Katarzyna Kotula van Nieuw Links om in Gazeta Wyborcza van ‘een nieuw compromis’ te spreken in afwachting van de presidentsverkiezing van 2025.
GOED NIEUWS
De hiervoor beschreven campagnes hebben hun vruchten afgeworpen.
Een van de heuglijke nieuwtjes is de vrijlating van Yasaman Aryani in Iran. Deze jonge activist had haar sluier afgedaan terwijl ze witte bloemen uitdeelde in een voor vrouwen gereserveerde treinwagon. Een filmopname daarvan ging in maart 2019 viral. Een maand later werd ze gearresteerd en tot zestien jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens ‘het aanzetten tot zedenbederf en prostitutie’. Afgelopen februari en maart zijn Yasaman, haar moeder en andere vrouwelijke verdedigers van de mensenrechten vrijgelaten.
Ook Mohamed El-Baqer is vrijgelaten. Deze Egyptische mensenrechtenadvocaat was in 2019 het slachtoffer van valse beschuldigingen van terrorisme. Daarna werd hij in 2021 veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf wegens ‘het verspreiden van nepnieuws’. Hij is in juli 2023 vrijgelaten nadat hij bijna vier jaar in een optimaal beveiligde gevangenis had gezeten.
In Vorarlberg is nog maar één arts te vinden die abortussen uitvoert. En ook hij sluit binnenkort zijn praktijk. ‘Ik hoopte eigenlijk dat dit debat snel voorbij zou zijn, maar het wordt alleen maar heftiger.’
Uiteindelijk had hij geen andere keuze dan zelf een woning kopen. Hij nam zijn spaargeld op, verzilverde zijn particuliere pensioenverzekering en kocht een appartement dat als praktijk kon worden gebruikt. ‘Want anders,’ zegt Benedikt Hostenkamp, ‘was het waarschijnlijk niet gelukt.’
Er waren vijf appartementen die hij had kunnen huren, zegt de arts. Maar zodra de verhuurders erachter kwamen dat hij ook abortussen wilde uitvoeren in zijn praktijk, ging de verhuur niet door. Over het algemeen is abortus mogelijk binnen de eerste drie maanden, ‘na voorafgaand medisch overleg met een arts’, zo luidt de Oostenrijkse wet sinds 1975. Benedikt Hostenkamp werd desondanks gemaand om ook zijn laatste praktijkpand te verlaten; de buren vonden het ‘bord’ dat hij buiten had hangen niet mooi, vertelt hij.
Toch is dat bord zo onopvallend als maar kan: ‘Benedikt-Johannes Hostenkamp, specialist in gynaecologie en verloskunde. Poliklinische operaties’, staat bij de toegang tot een binnenplaats in het centrum van Bregenz. Via een deur op de binnenplaats, naast vuilnisbakken en fietsen, ga je naar de tweede verdieping. Hier hebben ook de vereniging van veehouders en het vakantiefonds voor bouwvakkers hun kantoor. Zo kun je niet weten of een vrouw naar haar gynaecoloog gaat voor een kankerscreening of een abortus – of naar de ‘Vereniging van veehouders van Vorarlberg’.
In Duitsland moeten vrouwen die een abortus overwegen, advies inwinnen. In Oostenrijk mag de behandelend arts advies geven, en natuurlijk doet hij dat onbevooroordeeld, zegt Hostenkamp, en hij verheft zijn stem. Hij heeft moeite zijn boosheid binnen te houden. ‘Vijftien procent van de patiënten die bij mij komen voor een abortus bedenkt zich na het consult. Vijf procent komt later niet op de afspraak.’ Er staat geen foto van hem op zijn website. Wat er wel staat: ‘Wat je van ons kunt verwachten: een luisterend oor. Advies over hoe het verder gaat. Bemiddelende hulp.’ Hostenkamp krijgt regelmatig doodsbedreigingen.
Conflictzwangerschappen
Benedikt Hostenkamp is nu eenenzeventig jaar oud, hij is Duitser en doet ongeveer driehonderd abortussen per jaar. Het gesprek met hem vindt telefonisch plaats omdat hij in Freiburg im Breisgau woont. Sinds een paar jaar gaat hij om de week naar zijn praktijk in Bregenz. Aan het eind van dit jaar komt hij helemaal niet meer, want hij wil nu eindelijk echt met pensioen. Zoals het ernaar uitziet, hebben vrouwen in Vorarlberg binnenkort geen aanspreekpunt meer voor wat deskundigen ‘conflictzwangerschappen’ noemen.
Er is nog geen opvolger. Er zijn open brieven van artsen en oproepen van burgemeesters, en sommigen van hen worden nu ook bedreigd: nog een reden waarom geen enkele gynaecoloog in deze kleine, conservatieve deelstaat een ‘bord’ bij zijn privépraktijk wil ophangen.
In Oostenrijk wordt het steeds moeilijker om iemand te vinden die abortussen uitvoert. In Burgenland kun je nergens terecht. In Tirol is er nog maar één wat oudere arts die abortussen doet. Ook hij gaat ook binnenkort met pensioen. Na lang zoeken zijn er drie collega’s in privépraktijken gevonden om hem op te volgen, maar het is onduidelijk wanneer ze zullen beginnen. Het plan van de SPÖ in Tirol om abortussen toe te staan in openbare ziekenhuizen werd gedwarsboomd door hun coalitiepartner, de ÖVP. In Salzburg willen ÖVP en FPÖ een campagne starten om in plaats van abortussen nu adoptie en pleegouders te promoten. In Duitsland is de situatie niet veel beter. Daar is het aantal praktijken waar vrouwen terecht kunnen de afgelopen twintig jaar bijna gehalveerd.
In de zomer van 2022 vernietigde het Amerikaanse Hooggerechtshof na vijftig jaar de uitspraak Roe vs. Wade, waardoor het federale recht op abortus kwam te vervallen. Ook voor die tijd waren zogenaamde pro-lifeactivisten wereldwijd al in opmars. Sinds de overwinning op de pro-choiceaanhangers in de VS zijn ze ook in het meer verlichte West-Europa meer te zien en te horen. In Vorarlberg troffen ze een overzichtelijk werkterrein aan: een samenleving waarin abortus nog altijd wordt gestigmatiseerd. Al tientallen jaren is er een conservatieve regeringspartij aan de macht, die nu bang is voor rechts-populisten, die volgens de peilingen sterk aan het winnen zijn. En er is een medische beroepsgroep die van slag is. De zelfbenoemde ‘levensredders’ oefenen druk uit, ook op de politiek. En hun methoden worden steeds heftiger.
‘Veilige abortus is een mensenrecht – ook in Vorarlberg’
Johannes Gasser, fractievoorzitter van de liberale partij Neos, doet regelmatig mee aan tegenbetogingen. ‘Ik dacht altijd dat het na een lange fase van maatschappelijke liberalisering op een gegeven moment geen thema meer zou zijn,’ zegt hij. ‘Maar je ziet in de VS, Polen, en Hongarije hoe sterk het taboe nog steeds is.’
In januari diende Gasser samen met de SPÖ namens Neos een motie in het deelstaatparlement in: ‘Veilige abortus is een mensenrecht – ook in Vorarlberg.’ Kort daarna ontvingen parlementsleden plastic zakjes bij de post met daarin plastic embryo’s drijvend in rode vloeistof. In een debat in de Landtag sprak een parlementslid van de Groenen over het ‘niet nader te noemen pakketje’ dat was verstuurd ‘zonder aanziens des persoons’. Ze had jaren geleden een kind verloren en raakte opnieuw getraumatiseerd. Een ander vertelde over haar angst om een gehandicapt kind ter wereld te brengen, een derde over wat het met haar doet als ze ervan beschuldigd wordt kinderen ‘aan de lopende band te vermoorden’.
Er waren veel tranen die dag in het parlement. En er was ook veel lof voor de oplossing die binnen handbereik leek. Want het staatsraadslid voor Gezondheid van Vorarlberg, Martina Rüscher, had een plan voor wanneer dokter Hostenkamp ermee ophield. Rüscher vertelt in haar kantoor dat ze wil dat ‘vrouwen zonder druk kunnen beslissen. Dat is mijn verantwoordelijkheid.’ Rüscher is eenenvijftig, heeft zelf drie zonen en behoort tot de liberale vleugel van de ÖVP.
Het oorspronkelijke idee om in de nabije toekomst abortussen te laten uitvoeren in het provinciale ziekenhuis van Bregenz was al eerder afgewezen door regeringsleider Markus Wallner: ‘We kiezen noch voor het ene, noch voor het andere extreme uiterste.’ Op de vraag van de oppositie wat er extreem aan is om een contactpunt in een openbare instelling aan te bieden aan vrouwen in conflictsituaties, kwam geen antwoord.
Dus richtte Rüscher zich op de op een na beste oplossing: op het ziekenhuisterrein, waar ook een babyluik is en een stillcafé – een ontmoetingsruimte voor prille moeders – is, zou een praktijk worden opgezet in een voormalige privékliniek. Het moest een half private kliniek worden, waar artsen van het ziekenhuis toegestane nevenactiviteiten zouden uitoefenen. Sommige artsen waren hiertoe bereid.
‘Ik hoopte eigenlijk dat dit debat afgelopen zou zijn, maar het wordt steeds erger’
Voorlopig komt daar echter niets van terecht. Officieel wordt gezegd dat het ombouwen te duur en te complex is. Maar waarschijnlijker is dat de ÖVP gedraaid is onder druk van de abortustegenstanders en de kerk. Gouverneur Wallner verzekert dat er een oplossing komt. Alleen niet in het komende jaar. Want het is belangrijk om zowel voor- als tegenstanders van abortus ‘bij deze kwestie te betrekken’. Bisschop Benno Elbs van Vorarlberg vertelde aan Vorarlberger Nachrichten dat een embryo ‘iets heel kostbaars en waardevols’ is. En hij betwijfelt of een staatsziekenhuis de ‘juiste plek’ voor abortussen is.
Staatsraadslid Rüscher, die vroeger communicatieadviseur was, probeert haar teleurstelling te verbergen achter optimisme. Dit is slechts uitstel, zegt ze, geen afstel. Het komt goed. Binnenkort. Maar volgend jaar zijn er regionale en nationale verkiezingen. En Rüscher weet: ‘De stemming is heftiger dan in voorgaande jaren. Ik hoopte eigenlijk dat dit debat afgelopen zou zijn. Maar het wordt steeds erger.’ Dan opent ze een kast en pakt een doos van de bovenste plank. Er zit een klein doosje in waarin een plastic embryo ligt. ‘Ik ben twaalf weken oud’, heeft iemand op een papiertje geschreven en in het doosje geplakt.
Bij het plastic poppetje zat een petitie van Citizen Go, een christelijke, fundamentalistische groepering die de ‘strijd om leven en dood in Vorarlberg’ verder wil opvoeren. De stichting, opgericht in Spanje, noemt zichzelf een volksbeweging en mengt zich in de cultuuroorlogen die wereldwijd woeden. Uit meer dan zeventienduizend documenten die in 2017 naar Wikileaks werden gelekt, wordt duidelijk dat de stichting samenwerkt met rechts-populistische partijen. De financiering komt officieel van donaties, maar uit de gelekte gegevens blijkt dat een Russisch-orthodoxe vriend van Poetin, de oligarch Konstantin Malofejev, ook achter het initiatief van de Spaanse oprichter Ignacio Arsuaga zit. Citizen Go ontkent dat. De groep heeft een tak in Oostenrijk en ageert in verschillende deelstaten tegen ‘prenatale kindermoord’.
Martina Rüscher kreeg onlangs tijdens kantooruren herhaaldelijk bezoek van christelijke groeperingen, waaronder de evangelische Alliance Defending Freedom – oorspronkelijk uit de VS – en van Citizen Go. Een van de bezoekers, zegt ze, noemde abortusklinieken ‘slachthuizen’.
Een van de lokale voorvechters van de pro-lifebeweging is de gepensioneerde leraar Christoph Alton. Hij is de oprichter van ‘WIR – Platform voor Gezinnen en Kinderbescherming’, waarvoor hij in de gemeenteraad van Feldkirch zit. Alton, een magere tweeënzestigjarige man, woont met zijn vrouw in een huis aan de rand van de stad. Hun kleinkinderen spelen in de tuin. In zijn woonkamer, voor een boekenwand vol christelijke literatuur, betoogt hij waarom hij het woord abortus niet gebruikt. ‘Het zou “vermoord in de moederschoot” moeten zijn.’
Alton is ook tegen abortus als er twijfel is of de zwangerschap het gevolg is van verkrachting. Dat wordt gewoon vaak misbruikt om de eigen agenda door te drukken, zegt hij. Zijn vrouw zit naast hem en knikt. ‘Een tiener gaat naar de disco, raakt zwanger en begint dan over misbruik.’ Zo ziet hij het. Over vrouwen wier leven wordt bedreigd door hun zwangerschap, wil hij zich niet uitlaten. ‘Getalsmatig gaat dat om zeer kleine aantallen.’
Trottoiradviseur
Voor de rest is de vader van vijf kinderen niet alleen actief als ‘gezins- en relatieconsulent’, maar ook als ‘Gehsteigberater’ [trottoiradviseur], zoals de activisten zichzelf noemen. Het zijn antiabortusactivisten die vrouwen de weg naar klinieken versperren, hen moordenaars noemen, eeuwige verdoemenis voor ze voorspellen en flyers uitdelen over adoptie en pleeggezinnen. In Bregenz zijn de Gehsteigberater al jaren bezig. Alton zegt dat hij altijd kiest voor een benadering ‘met respect’. ‘Ik veroordeel niemand.’
Samen met activisten van Citizen Go staat hij ook regelmatig voor de praktijk van Benedikt Hostenkamp en spreekt hij vrouwen aan. ‘We vragen of we voor ze kunnen bidden of ze iets mogen geven. Dan overhandigen we ze een plastic embryo.’ Af en toe slaagt een ‘bekering’, zegt Alton. ‘Sommige kinderen mochten blijven leven na onze gebeden.’
Benedikt Hostenkamp heeft aan de telefoon moeite om rustig te blijven als hij het heeft over de ‘zogenaamde levensbeschermers’ bij de toegang tot de binnenplaats. ‘Niet zij, maar wij, de artsen, beschermen levens,’ zegt hij. ‘Omdat we vrouwen een alternatief bieden. Vaak kunnen ze het immers even niet helder denken, geen opties afwegen en ook niet pro-kind denken – totdat ze inzien dat ze in geval van twijfel geholpen kunnen worden.’ Als die zelfbenoemde hulpverleners bij hem op de stoep staan, komen zijn patiënten geagiteerd naar hem toe, sommigen in tranen. ‘Velen hebben dan eerst een kalmerend middel nodig.’
Hostenkamp noemt het een hedendaagse schandpaal. Lange tijd vroeg hij de autoriteiten om de tegenstanders van abortus op afstand te houden, zodat ze zijn patiënten niet konden lastigvallen. Tevergeefs. Als het inloopcentrum voor abortussen in de voormalige privékliniek er volgens het plan van Rüscher komt, dan zijn vrouwen minder herkenbaar en worden ze beter beschermd.
Nu moeten vrouwen die hulp zoeken soms zelfs de provincie uit. Totdat er in Vorarlberg een oplossing wordt gevonden. Ook al kan dat even duren.
Abortusverbod kent geen uitzondering voor verkrachting of incest
De Amerikaanse staat North Dakota heeft abortus bijna volledig verboden. De Republikeinse gouverneur van deze noordelijke staat, Doug Burgum, ondertekende maandag een wet die abortus na zes weken zwangerschap verbiedt, zonder uitzondering voor verkrachting of incest.
Dat maakt het verbod een van de strengste beperkingen op abortus in het land, aldus The Hill. Het wetsvoorstel ‘werd met een overweldigende meerderheid goedgekeurd’. Deze beslissing ‘bevestigt opnieuw dat North Dakota een pro-life-[antiabortus]staat is’, zei Burgum in een verklaring.
De wet moet in werking treden zodra deze is ondertekend, maar het reeds bestaande abortusverbod van de staat is opgeschort in afwachting van een uitspraak van het Hooggerechtshof van North Dakota.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Door de uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof zijn mannen meer gaan nadenken over de vraag hoe ze een ongewenste zwangerschap kunnen voorkomen. En daarbij komt dokter Guarín, a.k.a. ‘de Notenkraker’, goed van pas.
Keuze uit het archief
Het Europees Parlement heeft deze week ervoor gestemd de toegang tot abortus op te nemen in het Handvest van de grondrechten van de EU. Enkele dagen daarvoor had het Hooggerechtshof in de Amerikaanse staat Arizona bepaald dat een wet uit 1864, die alle abortussen strafbaar stelt, weer van kracht wordt. Het laat zien dat er wereldwijd zeer verschillend over abortus wordt gedacht.
Dit artikel uit Politico van begin vorig jaar biedt een inkijk in een land waar het recht op abortus is afgeschaft. Sinds het Hooggerechtshof in de VS abortus als mensenrecht schrapte, zijn mannen meer gaan nadenken over manieren waarop ze een ongewenste zwangerschap kunnen voorkomen. Er is zelfs sprake van een heuse ‘sterilisatierevolutie’. En ze weten goed bij wie ze daarvoor terecht kunnen.
Joplin, Missouri. In een zwarte oplegger, aan de buitenkant bekleed met stripfiguurachtige afbeeldingen van zwemmende zaadcellen, hangt een vage geur van verschroeid vlees. In deze onconventionele behandelkamer op de parkeerplaats van een kliniek van Planned Parenthood [de Amerikaanse evenknie van de Rutgers Stichting] probeert een arts, niet met onverdeeld succes, een patiënt op zijn gemak te stellen. ‘Rustig ademhalen,’ zegt de tengere Esgar Guarín vriendelijk tegen Denny Dalliance. ‘Probeer diep adem te halen.’
Dalliance (31), een in het zwart geklede vrachtwagenchauffeur, probeert zijn kalmte te bewaren. Hij heeft net zijn leren jasje uitgetrokken en plaatsgenomen op de operatietafel. Nu zit hij zwaar te ademen, met dichtgeknepen ogen en een arm over zijn hoofd, terwijl zijn partner geruststellend over zijn arm aait.
We zitten in de enige mobiele sterilisatiekliniek van het land, eigendom van Guarín, die als fervent pleitbezorger van deze ingreep ooit zichzelf voor het oog van de camera heeft gesteriliseerd. Hij is al twintig jaar arts en heeft de afgelopen jaren meer dan drieduizend mannen geholpen. Hij leidt Dalliance af door over andere dingen te praten, stelt hem vragen over van alles en nog wat: van de langste reis met zijn vrachtwagen (ruim 2500 kilometer, van Noord-Texas naar Los Angeles) tot zijn liefdesleven (Dalliance is polyamoreus) en zijn mening over de elektrische vrachtwagen van Elon Musk (‘dat is in feite die gast die in The Simpsons zijn monorail aan de man brengt’).
Dan is de ingreep uitgevoerd en vloeit de spanning weg. Guarín haalt voor Dalliance een blikje Fanta uit de minikoelkast. Vervolgens vertrekt de vrachtwagenchauffeur om zichzelf te trakteren op een troostmaaltijd: een vegetarische burrito van Taco Bell. Buiten op de parkeerplaats vertelt hij me dat hij al lang geleden heeft besloten dat hij gewoon geen kinderen wil. Met alle zorgen over de teloorgang van het klimaat en de democratie vindt hij het niet verantwoord om een kind op de wereld te zetten. Maar dat hij nu de moeite heeft genomen om vanuit Kansas City tweeënhalf uur te rijden om zich hier te laten helpen, heeft ook één concrete aanleiding, zegt hij: het terugdraaien door het Hooggerechtshof van Roe v. Wade, de eerdere uitspraak waarmee abortus in de VS was gelegaliseerd.
Twintig minuten nadat deze zogenaamde Dobbs-uitspraak in juni was bekrachtigd, werd in Missouri een verbod van kracht op iedere vorm van abortus, behalve in medische noodgevallen. En dat, zegt Dalliance, ‘maakte de gevolgen van een ongeplande zwangerschap veel ernstiger’.
De Notenkraker
Vooral in staten met een grote Republikeinse meerderheid, zoals Missouri, waren veel vrouwen ontdaan over de Dobbs-uitspraak; ze stelden zich voor wat hun nu te wachten stond bij een ongewenste zwangerschap. Dalliance was een van de vele Amerikaanse mannen die zich afvroegen wat zij konden doen om zo’n zwangerschap te voorkomen. Die mannen gingen in de maanden na de uitspraak naar de dokter voor een vasectomie, oftewel sterilisatie: een vorm van anticonceptie waarbij de zaadleiders worden afgesloten, zodat de zaadcellen niet meer weg kunnen uit de zaadbal en dus geen eitje meer kunnen bevruchten. Het is een remedie waartoe veel stellen hun toevlucht nemen nu in dertien staten met een Republikeinse meerderheid abortus weer volledig verboden is. Landelijke cijfers zijn er nauwelijks, maar overal in het land maken ziekenhuizen en artsen melding van een opvallende stijging in het aantal vragen over en afspraken voor deze ingreep, vooral onder jonge, kinderloze mannen. De hashtag #vasectomy, vaak met filmpjes van vrouwen die spullen klaarleggen voor de nazorg voor hun partner, is op TikTok inmiddels al 650 miljoen keer bekeken.
Guarín spreekt van een ‘sterilisatierevolutie’. In de 48 uur na de uitspraak van het Hooggerechtshof steeg het bezoek aan zijn website met 250 procent. In de maand daarna verdubbelde het aantal sterilisaties dat hij uitvoerde. En normaal werkt hij vooral in Iowa, maar nu maakt hij in samenspraak met Planned Parenthood een tournee door Missouri, waar hij de ingreep uitvoert op parkeerplaatsen van de klinieken van die organisatie. Zijn vijf ton zware trailer van 8,5 bij 2,5 meter is voorzien van stromend water, een wc en een printer. Achterop staat met grote letters ‘toeter als je gesteriliseerd bent’. De wagen is online viraal gegaan als ‘De Notenkraker’, een schertsende naam die bedacht is door zijn vrienden, al vindt Guarín zelf ‘de Fabeltjeskraker’ toepasselijker.
Ik rijd drie dagen met hem mee, van St. Louis naar de industriesteden Springfield en Joplin in het zuidwesten van Missouri, en zie dat tientallen mannen van alle leeftijden, beroepen en politieke voorkeuren bij Guarín aankloppen voor zijn ‘snelle, effectieve, stressvrije’ sterilisatie ‘zonder naald of scalpel’. Extreem-linkse types (waaronder zelfs één anarchist) en tegenstanders van abortus, mannen die onlangs werkloos zijn geworden en ten minste één man die denkt dat Biden de verkiezingen heeft gestolen.
Of ze nu vóór 24 juni al voornemens waren om zich te laten steriliseren of niet, de meeste van de vijftien mannen die ik heb gesproken zeggen dat de uitspraak van het Hooggerechtshof hun wel een extra zetje heeft gegeven. Sommigen zien in sterilisatie het enige alternatief, omdat abortus in sommige staten nu al niet meer mogelijk is en zelfs de kans bestaat dat het Hof, gelet op een toespeling van rechter Clarence Thomas, hierna ook het recht op voorbehoedsmiddelen zou willen aanpakken. Anderen zeggen dat ze nooit voor abortus zouden kiezen, maar dat de Dobbs-uitspraak de stap naar sterilisatie wel makkelijker heeft gemaakt, en dat ze het daarom doen.
‘Niet dat ik niet van mijn kinderen hou. Maar het wordt tijd dat er geen nieuwe meer bij komen’
Maar de uitspraak van het Hooggerechtshof is niet hun enige motief. Veel patiënten die langskomen bij Guarín en Margaret Baum, de arts van Planned Parenthood met wie hij samenwerkt, vertellen ook over hun geldzorgen: mannen die onlangs hun baan zijn kwijtgeraakt, kleine zelfstandigen zonder ziektekostenverzekering en mannen die zich gewoon geen verdere gezinsuitbreiding kunnen veroorloven. In de woorden van Anthony Phillips (30), een elektricien uit St. Louis: ‘Kinderen kosten klauwen met geld. Ik heb een hypotheek af te betalen, we hebben auto’s, het leven is al duur genoeg, en nog een kind erbij… dat tikt aan.’
De stijging van het aantal sterilisaties leidt tot een debat over de verantwoordelijkheid van mannen als het gaat om de reproductieve gezondheid van henzelf en hun partner. Volgens een onderzoek dat in 2017 verscheen in het Journal of Sex Research komt de last van anticonceptie voor een onevenredig groot deel op de schouders van vrouwen terecht – zij ondergaan een ingreep of slikken middelen die pijnlijke bijwerkingen kunnen hebben. Waar sterilisatie bij de vrouw vaak meerdere bezoeken aan een arts en enkele weken herstel vergt, is het steriliseren van een man een simpele poliklinische ingreep. Het is in tien minuten gebeurd, het is het eenvoudigste en effectiefste voorbehoedsmiddel voor mannen, en het is in sommige gevallen ook terug te draaien.
Guarín heeft een boekje van Gabrielle Blair met de titel Ejaculate Responsibly in zijn kast liggen, een pleidooi om campagnes tegen ongewenste zwangerschap niet op vrouwen maar op mannen te richten. (‘In het lichaam van een vrouw bevindt zich ongeveer 24 uur per maand een vruchtbaar eitje. (…) Het sperma van een man is 24/7 vruchtbaar,’ schrijft Blair.)
‘Het is effectiever om de kogels uit een pistool te halen dan iemand een kogelvrij vest aan te trekken,’ zegt Jackson Frazier (32) uit St. Louis. Dat hij zich laat steriliseren is ‘100 procent’ ingegeven door de recente uitspraak van het Hooggerechtshof. Dat geldt niet voor Gabe Meadows (42), een Republikeinse aannemer en quaddealer uit Ozark. Hij denkt ‘dat het gewoon niet mogelijk is’ dat Biden de verkiezingen heeft gewonnen, en hij had nog niet over de uitspraak van het Hooggerechtshof gehoord voor ik erover begon. (Er is overigens geen bewijs voor grootschalige fraude bij de verkiezingen van 2020.)
Nadat Guarín de ingreep heeft uitgevoerd, vertelt Meadows me waarom hij deze stap zet. Hij was er al een tijdje aan toe, vertelt hij, want hij heeft al zeven kinderen, maar hij durfde niet goed naar de dokter te gaan. ‘Ik neem geen griepprik, geen vaccinaties, daar doe ik allemaal niet aan,’ zegt hij terwijl hij in de keuken van Planned Parenthood zit bij te komen, het mondkapje onder zijn kin. Maar toen kreeg hij van zijn moeder, en van de jurist die hem bijstaat in de zaak om het ouderlijk gezag over een van zijn kinderen, een link naar de gratis kliniek van deze organisatie die zich inzet voor het recht op abortus en die haar financiering al jarenlang bedreigd ziet door de Republikeinse Partij. Meadows vond dat het onderhand tijd werd. ‘Niet dat ik niet van mijn kinderen hou,’ zegt hij, ‘maar het wordt tijd dat er geen nieuwe meer bij komen.’
Zorgeloze seks
De eerste keer dat Guarín over sterilisatie hoorde, was op zijn elfde. Hij woonde toen nog in Bucaramanga, in Colombia, in een machocultuur waarin mannen een vastomlijnde rol hebben en de schade die ze anderen berokkenen vaak wordt vergoelijkt. Maar zijn moeder eiste dat zijn vader zich liet steriliseren. De reden: hij had een kind gekregen bij een andere vrouw. ‘De reactie van mijn vader trok mijn aandacht nogal,’ vertelt hij me op een avond als we over de I-44 door de Ozarks rijden, waar passerende SUV’s, vrachtwagens en personenwagens naar ons toeteren. Toen zijn moeder het woord ‘sterilisatie’ liet vallen, betrok het gezicht van zijn vader en werd het een heel ernstig gesprek. Het was een hoge prijs, maar die moest hij ervoor over hebben als hij zijn dochter nog wilde zien, dus verbeet hij zijn mannelijke trots. ‘Ik weet dat dit nogal beeldend klinkt,’ zegt Guarín, ‘maar het was letterlijk alsof mijn moeder hem bij de ballen had.’
Zijn vader liet zich steriliseren, en dat gesprek tussen zijn ouders is hem altijd bijgebleven – ook toen hij in 2003 naar de Verenigde Staten verhuisde omdat zijn vrouw, een microbioloog, een aanstelling kreeg bij de Universiteit van Maryland. Jaren later vestigde het echtpaar zich in Des Moines, Iowa, waar Guarín huisarts werd.
Zo’n tweeënhalf jaar geleden, toen hij nog voltijds als huisarts werkte en daarnaast sterilisaties uitvoerde, besefte hij ineens dat hij vijf verschillende vrouwen had helpen bevallen van kinderen die allemaal van dezelfde vader waren. Hij had een goede verstandhouding met die man en probeerde hem over te halen zich te laten steriliseren. ‘Hier is een optie,’ zei hij tegen hem, ‘laat mij je helpen aan die mogelijkheid tot – letterlijk – zorgeloze seks.’ Maar de man wilde niet. ‘Toen begon ik enorm na te denken over hoe dat toch komt.’
Er zit blijkbaar iets in het mannelijkheidsideaal dat sommige mannen ervan weerhoudt zich te laten steriliseren, zelfs als ze het eigenlijk wel zouden willen. Eeuwenlang is in veel culturen de mythe in stand gehouden dat een man (een échte man) alleen gedijt bij de gratie van competitie, dominantie en seksuele verovering. Ook in de politiek zie je dat steeds weer opduiken, van het snoeven van Donald Trump over wat in feite seksueel geweld is tot de kritiek van senator Josh Hawley op wat hij een linkse oorlog tegen ‘assertieve’ mannelijkheid noemt. Sommige mannen vrezen ten onrechte dat sterilisatie nadelige effecten kan hebben op hun potentie, of dat het ze ‘minder man’ maakt, en er is geen gebrek aan fabeltjes over wat de ingreep precies behelst.
Dat is te merken in Joplin, waar in 2020 72 procent van de kiezers op Trump stemde en in 2022 73 procent op de Republikeinse senator Eric Schmitt (voorheen als procureur-generaal belast met de handhaving van het abortusverbod in de staat). Jacob Baughman (40), een dakdekker met een flinke baard, kreeg met die fabeltjes te maken toen hij zijn collega’s vertelde wat hij van plan was. ‘We zijn dakdekkers onder mekaar, die nemen geen blad voor de mond,’ zegt hij met een bulderende lach. ‘Ze gaan je ballen eraf hakken! En ik van: nee, zo gaat dat niet meer.’
Toen Guarín besloot zich volledig aan het uitvoeren van sterilisaties te wijden, wilde hij de drempel voor mannen zo laag mogelijk maken. Patiënten hoeven niet met de assistent te bellen voor een afspraak, maar kunnen zich online opgeven. Andere artsen vragen soms wel 1300 dollar of meer voor de ingreep, hij slechts 699 dollar. (De meeste zorgverzekeraars hebben sterilisatie wel in hun pakket, maar ze zijn daar niet landelijk toe verplicht.)
En toen kwam Guarín met zijn mobiele kliniek. Hij was op dat idee gekomen toen hij in 2017 een reis maakte voor World Vasectomy Day, een non-profitorganisatie waarvoor hij in de medische adviesraad zit. Op reis in Mexico zag hij dat daar mobiele klinieken worden gebruikt voor de zorg aan mensen in afgelegen gebieden. Hij raakte geobsedeerd door dit idee, vertelt hij, en in de zomer van 2020 besloot hij uit eigen zak de aanschaf en inrichting te bekostigen van zijn trailer en de Ford F-150 waarmee hij rondrijdt. En dat model blijkt te werken: elke maand gaat hij er een week mee op pad en dan zit zijn afsprakenboekje altijd vol.
‘Niemand heeft tot nu toe iets gezegd over het feit dat ik als latino midden in een van de witste staten van Amerika aan de lopende band witte mannen steriliseer’
Nu artsen na de Dobbs-uitspraak worden overspoeld met aanvragen van jonge, kinderloze mannen, beginnen sommigen te aarzelen en stellen ze zelfs een minimumleeftijd in. Guarín zegt dat hij elke patiënt boven de achttien aanneemt, maar wel controleert of ze er goed over hebben nagedacht en vraagt of ze hebben overwogen sperma te laten invriezen bij een spermabank, omdat het niet zeker is dat de ingreep ongedaan kan worden gemaakt. (Daarvoor ligt de slaagkans volgens de Mayo Clinic ergens tussen de 30 en 90 procent, afhankelijk van verschillende factoren.)
De terughoudendheid in de medische wereld is volgens Guarín ook terug te voeren op de beladen geschiedenis van gedwongen sterilisaties in de Verenigde Staten. Van het begin van de twintigste eeuw tot ver in de jaren zeventig waren er onder invloed van het eugenetische gedachtengoed nog overheidsprogramma’s waarbij mannen en vrouwen van kleur, met name Afro-Amerikaanse en Puerto Ricaanse vrouwen, onder dwang werden gesteriliseerd. Vorig jaar sprak het hoofd van Planned Parenthood haar ondubbelzinnige veroordeling uit over de banden die oprichter Margaret Sanger had gehad met racistische organisaties en aanhangers van de eugenetica.
Als ik Margaret Baum vraag wat zij zou zeggen tegen een patiënt van kleur die zich zorgen maakt vanwege dat verleden, zegt ze dat ze onmiddellijk zou erkennen dat dit heel kwalijk is geweest. ‘Maar dan zou ik zeggen: afgezien daarvan zijn dit de medische feiten over de veiligheid en de slaagkans van deze ingreep, en ik laat het aan jou over om te kiezen wat het beste is voor jou en jouw lichaam.’
Toch blijven er altijd sceptici. Online heeft ten minste één columnist het streven naar laagdrempelige sterilisatie al uitgemaakt voor ‘verkapte eugenetica’. ‘Ik moet heel eerlijk zeggen dat ik ervan sta te kijken,’ zegt Guarín. ‘Niemand heeft tot nu toe iets gezegd over het feit dat ik als latino midden in een van de witste staten van Amerika aan de lopende band witte mannen steriliseer.’
Twilightzone
De kliniek van Planned Parenthood in Joplin is een kleine bakstenen blokkendoos, vlak bij een tweedehands autohandel, een zonnestudio en een baptistenkerk. Net als bij andere klinieken van de organisatie hangt er bij de ingang een blauw spandoek met de tekst ‘We zijn er nog’. Terwijl Guarín in zijn trailer sterilisaties uitvoert, ontvangt Baum andere mannen in de kliniek. Politiek en geloof zijn doorgaans geen gespreksonderwerp in de behandelkamer, maar soms beginnen de patiënten er zelf over.
Neem Casey Saddler (47). Als hij op de grijsgroene behandeltafel ligt, vertelt hij Baum dat hij net terug is uit China, waar hij sinds 2009 Engelse les gaf. Eenmaal terug in een Amerika waar abortus ineens weer verboden kan worden, voelt het alsof hij ‘in de twilightzone’ is beland. ‘Het is bizar dat de mensen die razen en tieren over hun geloofsvrijheid zelf wel hun geloof willen opleggen aan mensen die het niet delen,’ zegt hij. Hij had eerst geprobeerd om zich in China te laten steriliseren, maar daar drong zijn arts erop aan dat niet hij maar zijn vrouw zich liet steriliseren. ‘Ik sta helemaal achter deze ingreep,’ zegt zijn vrouw Yaxian Yu – waarop iedereen moet lachen.
Baum is gynaecoloog en medisch directeur van Planned Parenthood in de regio St. Louis en Zuidwest-Missouri. Tot juni bood haar kliniek abortussen aan, maar nu moet ze daarvoor met haar patiënten naar het zuiden van de staat Illinois, waar abortus nog wel is toegestaan. (Planned Parenthood heeft onlangs ook een mobiele abortuseenheid in gebruik genomen.) Maar steriliseren mag overal, dus besloot ze in 2021 die techniek te leren, deels vanwege het politieke klimaat in het land, maar ook omdat ze het ‘hele scala’ aan mogelijkheden voor gezinsplanning wil kunnen aanbieden. Ze vond het niet redelijk dat de ene helft van de bevolking met de last wordt opgezadeld en de andere helft zich nergens druk om hoeft te maken. Dus nam ze contact op met het Midwest Access Project, een non-profitorganisatie in Illinois die artsen opleidt in het verlenen van reproductieve gezondheidszorg. Die koppelde haar aan Guarín, die naar Missouri afreisde om haar op te leiden.
Sindsdien is de capaciteit van Planned Parenthood voor deze ingreep enorm uitgebreid, zegt Baum. Zowel het aantal vrouwen als het aantal mannen dat zich in de klinieken van haar district laat steriliseren is gestegen, maar de stijging van het aantal mannen is veel groter. Volgens hun eigen cijfers werden in St. Louis en Zuidwest-Missouri in juli 2022 achttien vrouwen gesteriliseerd, tegen 42 mannen. In augustus lieten acht vrouwen zich steriliseren, maar ook weer 42 mannen. Vergelijk dat met augustus 2021, toen er maar veertien mannen en drie vrouwen werden gesteriliseerd. Een aantal van hen betrof volgens Baum transvrouwen die haar vertelden dat het wegnemen van de mogelijkheid om iemand zwanger te maken hen bevestigde in hun genderidentiteit.
Saddler doet niet kinderachtig als hem wordt gevraagd of hij zelf wil meekijken. Hij gaat overeind zitten en kijkt naar de tere zaadleider. ‘Dus dat hele kleine…’ begint Baum, om zichzelf grappend te corrigeren: ‘Ik bedoel, oké, ik zeg wel klein, maar die van jou zijn niet kleiner dan die van een ander.’ De lijntjes rond haar ogen bewegen mee met de glimlach onder haar mondkapje. ‘Weet ik, weet ik,’ zegt Saddler een beetje vaag, en hij gaat weer liggen, de armen over zijn buik gevouwen.
Aan het eind van de derde dag hebben ze met z’n tweeën 61 mannen gesteriliseerd. Guarín is doodop. Maar zijn werk zit er nog niet op. Zoals elke avond maakt hij eerst nog zijn instrumenten steriel, verschoont het papier op de onderzoekstafel, sjouwt de zandzakken naar binnen die als ballast voor de promotiebanieren dienen, verstuift ontsmettingsmiddel in de behandelkamer en gaat dan op zoek naar een tankstation om zijn aggregaten bij te vullen. Uit een klein bluetoothspeakertje klinkt Spaans- en Engelstalige muziek, van Maná’s Mariposa traicionera tot You Shook Me All Night Long van AC/DC.
Guarín put voldoening uit zijn werk, ook al verkeren zijn patiënten soms in moeilijke omstandigheden. Met elke nieuwe patiënt hoort hij ook weer nieuwe verhalen over hoe mannen hiermee worstelen. Hij kan daaruit putten om in gesprekken met andere mannen weer een vertrouwensband te kweken en ze ervan te overtuigen dat sterilisatie een verstandige keuze is. ‘Van elk geval op zich leer je weer iets, en dat neem ik mee,’ zegt hij. En er was één verhaal in Springfield waar hij niet alleen iets van leerde, maar dat hij hartverscheurend vond.
‘Het is geen zwart-witkwestie. Er is een groot grijs gebied’
Een man kwam binnen met zijn vrouw. Guarín vroeg of ze kinderen hadden. Nee, dat hadden ze niet. Oké, zei Guarín, als je daar tevreden mee bent, is het geen probleem. ‘Nou, eigenlijk hadden we wel kinderen gewild,’ zei de man. Maar zijn vrouw had door een infectie littekenweefsel in haar baarmoeder opgelopen, en dat verhoogt het risico op een buitenbaarmoederlijke zwangerschap, een levensbedreigende en uiterst pijnlijke complicatie. Beëindiging van de zwangerschap is dan de enige remedie. En bij het verbod op abortus is in Missouri dan wel een uitzondering gemaakt voor medische noodgevallen, maar veel artsen zijn bang dat de wet te vaag geformuleerd is en patiënten met dergelijke levensbedreigende aandoeningen daardoor toch gevaar lopen.
‘Wat je dan krijgt is dat heel, heel veel ziekenhuizen niet weten wat ze ermee aan moeten, want dan moet je een zwangerschap beëindigen en daar willen ze niet op worden afgerekend,’ zegt Guarín. Hij had wel vaker aan die theoretische mogelijkheid gedacht, maar nu had hij daadwerkelijk een man voor zich die zich moest laten steriliseren als gevolg van de beslissing van zes opperrechters. ‘Dat is nou precies waarover niet is nagedacht voordat [het federale recht op abortus] werd teruggedraaid. Het is geen zwart-witkwestie. Er is een groot grijs gebied.’
Hij maakt zich zorgen over de toekomst van het land waar hij zich binnenkort laat naturaliseren. Zorgen over de politisering van de rechtspraak, over de neiging van politieke partijen om niet meer samen te werken maar langs elkaar heen te praten, en over de polarisatie van de samenleving waar zijn in de VS geboren dochters opgroeien. Die dochters zijn trots op hun Colombiaanse afkomst, maar hij zegt altijd: ‘Dit is jullie land.’
Toen in 2015 de campagnes voor de Republikeinse voorverkiezingen op gang begonnen te komen, vertelde zijn jongste dochter Manuela, destijds vijf jaar oud, over iets wat haar op school was overkomen. Een van haar klasgenootjes had zich misdragen en zij had hem gewaarschuwd dat ze het tegen de juf zou zeggen als hij niet ophield. En toen had het jongetje zich omgedraaid en tegen haar gezegd: ‘Doe maar, dan laat ik je ouders terugsturen naar hun eigen land.’
We rijden in het donker als Guarín dit vertelt. De stilte die na dit verhaal valt, wordt doorbroken door het getoeter van een auto die hem inhaalt. Een man in een Prius, hij lacht naar Guarín. Die lacht ook, en toetert terug.
Vrouwen die zwanger werden door verkrachting waren doelwit
De Nigeriaanse strijdkrachten laten al bijna tien jaar systematisch gedwongen abortussen uitvoeren bij vrouwen die zwanger zijn geworden nadat ze werden verkracht door jihadistische Boko Haram-strijders. Dat blijkt uit onderzoek van persbureau Reuters. Het gaat om zeker tienduizend meisjes en vrouwen bij wie de zwangerschap gedwongen beëindigd is.
De Nigeriaanse autoriteiten ontkennen de uitkomsten van het onderzoek. Volgens journalisten van Reuters, die spraken met militairen en hulpverleners, gaat het echter om een grootschalige operatie waarbij vrouwen naar ziekenhuizen of militaire bases werden gebracht. Vrouwen kregen daar een injectie of pil, en wie niet meewerkte werd fysiek mishandeld.
In sommige gevallen overleden vrouwen nadat de illegale abortus had plaatsgevonden. De Nigeriaanse militairen zouden de abortussen toepassen om te voorkomen dat er nieuwe Boko Haram-strijders geboren zouden worden. De terreurbeweging is zeer actief in het noordoosten van het Afrikaanse land en pleegt met regelmaat dodelijk aanslagen in het gebied.
Bibliotheekmedewerkers van het Metropolitan Library System (MLS) van Oklahoma reageerden geschokt toen zij halverwege juli instructies kregen om het woord ‘abortus’ niet meer te gebruiken en klanten niet meer te helpen bij het zoeken naar abortusgerelateerde informatie op computers van de bibliotheek of hun eigen telefoon. De medewerkers werden gewaarschuwd dat ze een boete kunnen krijgen volgens de abortuswetgeving van de staat, meldt Vice.
‘Als een personeelslid informatie geeft over het laten uitvoeren van een abortus, kan die persoon aansprakelijk worden gesteld’
‘Als een personeelslid informatie geeft over het laten uitvoeren van een abortus, kan die persoon aansprakelijk worden gesteld’, aldus een memo. ‘De civiele straffen omvatten een boete van 10.000 dollar plus een gevangenisstraf en ontslag, omdat de medewerker door het MLS op de hoogte is gesteld maar die waarschuwing heeft genegeerd.’ Bibliotheekmedewerkers is ook gevraagd op te passen voor misleiders die om informatie over abortus vragen zodat ze vervolgens aangifte kunnen doen.
In een maand tijd zijn 43 abortusklinieken gesloten
In de maand nadat het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten abortus als grondwettelijk recht heeft herroepen door de historische uitspraak van Roe v. Wade uit 1973 terug te draaien, zijn ’drieënveertig klinieken in elf staten gestopt met het aanbieden van abortuszorg‘, meldt NPR. Deze cijfers zijn afkomstig van het Guttmacher Institute, een onderzoeksgroep die abortusrechten steunt.
‘In de periode van 24 juni, de dag dat de uitspraak werd teruggedraaid, tot 24 juli hebben zeven staten – Alabama, Arkansas, Mississippi, Missouri, Oklahoma, South Dakota en Texas – al hun abortusklinieken gesloten: ze zijn van achterdertig klinieken naar nul gegaan’, aldus NPR. In 2020 waren deze staten goed voor 80.500 abortussen.
In dezelfde maand hebben Georgia, Ohio, South Carolina en Tennessee in totaal vijf abortusklinieken gesloten
In dezelfde maand hebben Georgia, Ohio, South Carolina en Tennessee – staten die abortus na zes weken zwangerschap verboden hebben – in totaal vijf abortusklinieken gesloten. ‘Vóór zes weken zijn veel mensen zich er nog niet eens van bewust dat ze zwanger zijn,’ aldus het Guttmacher Institute. ‘Zelfs degenen die hun zwangerschap meteen herkennen, hebben hooguit twee weken de tijd om te beslissen of ze een abortus willen aanvragen, en om deze vervolgens in te plannen en te verkrijgen.’
Brooke Alexander ontdekte achtenveertig uur voordat het abortusverbod in Texas van kracht werd dat ze zwanger was. The Washington Post ging langs bij de achttienjarige en tekende haar verhaal op.
Brooke Alexander zette om 18.04 uur haar kolfapparaat uit en bracht twee flesjes verse melk naar het bed, waar haar tweeling van drie maanden op de rug lag, de gezichten rood van het huilen. De achttienjarige, die maar vier uur had geslapen, probeerde beide baby’s tegelijk te voeden. Ze hield Kendall in haar armen, terwijl ze probeerde Olivia zichzelf te laten voeden met haar fles op een kussen. Maar de fles bleef wegglijden en de baby bleef jammeren. En Brooke’s vriend, Billy High, zou pas over vijf uur thuis zijn. ‘Alsjeblieft, druktemakertje,’ fluisterde Brooke.
Ze gluurde naar het raam van de kamer die net groot genoeg was voor een ruime matras, en besefte dat ze de hele dag amper zon had gezien. De ramen waren afgedekt met lakens die met punaises aan de kozijnen waren bevestigd om de kamer koel te houden. Brooke waagde zich zelden in de rest van het huis. Billy’s vader had hen in huis genomen toen haar moeder hen eruit had geschopt, en ze wilde hem niet in de weg lopen. De uren zonder Billy waren altijd het moeilijkst. Ze wist dat hij weg moest, omdat ze volledig afhankelijk waren van de 9,75 dollar per uur die hij verdiende bij Freebirds World Burrito, maar ze kwelde zichzelf met de gedachte aan de meisjes die hij zou kunnen ontmoeten. En ze wou dat ze zelf ook de deur uit kon gaan.
Heartbeat Act
Laat in de nacht van 29 augustus ontdekte Brooke dat ze zwanger was, twee dagen voordat deHeartbeat Act in Texas abortus verbood zodra een echo de hartslag kon vaststellen rond zes weken zwangerschap. Het was de meest beperkte abortuswet die in de Verenigde Staten van kracht ging in bijna vijftig jaar.
Voor veel Texanen die sinds september een abortus wilden, vormde de wet een grote hindernis, omdat ze gedwongen werden honderden kilometers te rijden en honderden dollars te betalen voor een legale procedure die ze vroeger thuis hadden kunnen ondergaan. En niet iedereen verkeerde in de omstandigheid om de staat te verlaten. Sommigen konden geen vrij nemen van hun werk of hadden geen geld voor de benzine, en anderen, geconfronteerd met een lange reis, besloten hun zwangerschap te volbrengen. Bijna tien maanden na de inwerkingtreding van de Texaanse wet krijgen zij nu de baby’s die ze eigenlijk niet wilden.
Texas biedt een glimp van wat een groot deel van het land te wachten staat als het Hooggerechtshof deze zomer Roe v. Wade afschaft [dit artikel werd 20 juni gepubliceerd; op 24 juni 2022 nam het Hooggerechtshof afstand van het landelijke recht op abortus. Daardoor kregen staten weer de mogelijk abortus strafbaar te stellen], wat alom wordt verwacht sinds vorige maand een uitgelekt conceptadvies in omloop kwam. Als het precedent wordt vernietigd, zal naar verwachting ongeveer de helft van alle staten in het land abortus drastisch beperken of helemaal verbieden, waardoor enorme ‘abortuswoestijnen’ zullen ontstaan die velen tot gedwongen ouderschap zullen drijven.
Soms stelt Brooke zich haar leven voor als ze niet zwanger was geworden
Soms stelt Brooke zich haar leven voor als ze niet zwanger was geworden, en als Texas abortus niet zou hebben verboden, enkele dagen nadat ze had besloten dat ze haar zwangerschap wilde afbreken. Dan zou ze nu nog op school zitten, zich van de lessen haasten naar haar shift in Texas Roadhouse, met haar focus op het behalen van een licentie tot makelaar waarmee ze eindelijk weg zou kunnen uit Corpus Christi. Ze verlangt naar een appartement in Austin en genoeg geld voor een reis naar Hawaï, waar ze met dolfijnen zou zwemmen in water dat zo helder was dat ze haar tenen zou kunnen zien.
Als beide baby’s eindelijk goed drinken, pakt Brooke haar telefoon en stelt ze de timer in die al sinds de dag dat ze geboren werden vrijwel onafgebroken loopt. Ze heeft nog tweeënhalf uur voordat ze weer moeten eten.
Brooke en Billy ontmoetten elkaar voor het eerst in het skatepark in de stad, waar ze op een heldere avond in mei vorig jaar met een grote groep vrienden waren. Ze spraken die eerste dag niet met elkaar, maar het viel Brooke op hoe moeiteloos Billy de quarterpipe indook, hoe zijn blonde haar onder zijn rode muts vandaan wipte. Ze volgde hem op Instagram, en ze voelde een sprongetje in haar buik toen ze zag dat hij haar terug volgde.
Al snel brachten ze bijna elke dag samen door, doken ze in de branding van de Golf van Mexico op Padre Island en keken ze naar de zonsondergang boven de pier. In het skatepark leerde hij haar trucjes die ze eng vond om alleen te proberen. ‘Pinkie, beloof me dat je het durft,’ zei hij dan, als ze over de rand van de schans gluurde. Zijn indringende blauwe ogen, zijn kuiltjes. Toen hij eenmaal zijn vinger in haar pink haakte, was er geen weg meer terug.
Billy was anders dan de andere jongens die Brooke kende. Hij hield haar hand vast in het openbaar en stelde haar voor aan zijn vader. Als ze met hem naar het winkelcentrum ging, grijnsde hij elke keer als ze een pashokje uitkwam en vertelde haar dan hoe goed ze eruitzag in elk nieuw topje dat ze uitprobeerde. Ze voelde zich mooi door hem. ‘Ik was het niet gewend om me zo te voelen,’ zegt Brooke.
Zwangerschapstest
Brooke deed de zwangerschapstest om 11 uur op een warme avond aan het eind van de zomer. Toen de twee roze streepjes verschenen, keek ze Billy aan ging ze onderuit op de badkamervloer. Ze zag de tekenen die ze wekenlang had genegeerd. Misselijkheid die ze had toegeschreven aan voedselvergiftiging. Twee gemiste menstruaties. Dat moment een paar weken eerder, toen Billy een hand op haar buik legde en vroeg of ze zeker wist dat ze niet zwanger was.
Ze liet Billy achter in haar slaapkamer met de zwangerschapstest, pakte haar sleutels en reed naar het huis van haar beste vriend. Zittend op zijn bed bespraken ze haar opties. Ze kon altijd nog een abortus ondergaan, zei ze tegen hem. Hij wees haar op iets dat ze zich vaag herinnerde te hebben gezien op Twitter: dat een nieuwe wet zou ingaan op 1 september. Brooke had achtenveertig uur.
De abortuskliniek in Zuid-Texas, op tweeënhalf uur rijden van Corpus Christi, had de komende twee dagen geen plek meer, omdat patiënten uit de hele staat zich naar klinieken haastten voordat de wet van kracht ging. Toen Brooke belde, noemde de vrouw aan het de andere kant van de lijn namen en adressen van klinieken in New Mexico, op dertien uur rijden van Corpus Christi.
‘Duimen maar????’ antwoordde haar vader
In de tussentijd, zei de vrouw, kon Brooke ergens in de buurt een echo laten maken; als ze minder dan zes weken zwanger was, konden ze haar nog behandelen. ‘We gaan kijken hoe ver ik ben,’ sms’te Brooke later die avond aan haar vader, Jeremy Alexander. ‘Kijken of abortus een optie is.’
‘Wat is de einddatum?’ vroeg hij.
‘Ze hebben net vandaag een wet aangenomen!!!’ antwoordde ze in de late uurtjes van 1 september, verwijzend naar het verbod dat van kracht was gegaan. ‘Dat is toch niet geloven? Ik geloof dat het zes weken is.’
‘Duimen maar????’ antwoordde haar vader.
Brooke vond een plek waar ze op korte termijn een echo kon laten maken en maakte een afspraak voor negen uur ’s ochtends. Als nieuwe cliënten het Zwangerschapscentrum van de Coastal Bend binnenkomen, wordt hen gevraagd een formulier in te vullen. Na gebruikelijke vragen als naam, geboortedatum en burgerlijke staat komt de vraag die het personeel het meest interesseert: ‘Mocht u zwanger zijn, wat zijn dan uw plannen?’
Op basis daarvan wijst het team elke cliënt toe aan een van de drie groepen: Als ze van plan zijn om de baby te krijgen: ‘LTC’, ofwel ‘Likely To Carry’ [Voldragen van Zwangerschap Aannemelijk]. Als ze twijfelen: ‘AV’, ofwel ‘Abortion Vulnerable’ [Geneigd tot abortus]. Als ze van plan zijn om een abortus te laten doen: ‘AM’, ofwel ‘Abortus Minded‘ [Abortus Besloten].
Antiabortusorganisaties
Het Zwangerschapscentrum van de Coastal Bend, dat zichzelf aanprijst als ‘bron nummer één voor informatie over abortus’ in de regio, is een van de duizenden crisiszwangerschapscentra in de Verenigde Staten: het zijn antiabortusorganisaties die vaak religieus gelieerd zijn. Toen Brooke met haar moeder op de afspraak verscheen, had ze er geen idee van dat ze bij een instelling binnenliep die tot doel heeft mensen van abortus af te houden. Ze wist ook niet wat het belang was van haar formulier voor het personeel: door aan te geven dat ze een abortus wilde, werd ze hun eerste ‘AM’ van de Texas Heartbeat Act.
Brooke had over het centrum gehoord via een vriendin van haar moeder, die wist dat ze een echo moest laten maken. Door de decoratieve kussens en zachte aquarellen met beelden van de oceaan kwam er in de wachtkamer een gevoel van rust over Brooke.
De advocate die haar was toegewezen, Angie Arnholt, begeleidde al een jaar lang abortus-gezinde cliënten in het zwangerschapscentrum. Veel van de vrijwilligers in het centrum hadden zich alleen maar aangemeld om vrolijke gesprekken te kunnen voeren met ‘LTC’s’ over baby’s waar hun cliënten zo naar uitzagen. Maar Arnholt, een eenenzestigjarige met een gouden kruis om haar nek, voelt zich geroepen om te doen wat ze kan om vrouwen te helpen ‘een goede beslissing te nemen’, vertelde ze later aan The Washington Post.
In een spreekkamer noemde Brooke voor Arnholt alle redenen op waarom ze een abortus wilde. Ze had zich net ingeschreven voor lessen in vastgoed aan het plaatselijke college, wat haar eerste keer op een opleiding zou zijn sinds ze drie jaar eerder op vijftienjarige leeftijd de middelbare school had verlaten. Zij en Billy hadden nog maar drie maanden verkering.
Brooke probeerde kalm te blijven en prentte ze zichzelf in dat vrouwen voortdurend abortussen ondergaan
Zittend tegenover Brooke en haar moeder sloeg Arnholt A Woman’s Right to Know open, een antiabortusboekje dat door de staat Texas wordt verspreid, en ze bladerde naar de pagina met de titel ‘Abortusrisico’s‘. Het eerste risico was: ‘de dood’.
Terwijl Brooke luisterde naar Arnholts waarschuwingen over depressie, misselijkheid, krampen, borstkanker en onvruchtbaarheid, probeerde ze kalm te blijven en prentte ze zichzelf in dat vrouwen voortdurend abortussen ondergaan. Toch begon Brooke zich te fixeren op sommige van de woorden die Arnholt gebruikte. Vacuüm zuigen. Zware bloedingen. Doorboorde baarmoeder. (Ernstige complicaties bij abortus zijn zeldzaam. Volgens vooraanstaande medische organisaties zorgt abortus niet voor een verhoogd risico op psychische aandoeningen, borstkanker of onvruchtbaarheid.)
Brooke begon in paniek te raken en keek naar haar moeder. Toen ze wist dat Brooke zwanger was, had Terri Thomas tegen haar dochter gezegd dat ze een abortus moest ondergaan. Hoewel ze een toegewijd christen is en een paar keer per week en ’s zondags twee keer naar de kerk gaat, heeft ze zo haar eigen opvattingen over dit onderwerp. Thomas kreeg haar eerste kind toen ze twintig was, vertelt ze, net op het moment dat ze de middelbare school verliet in de hoop rechten te gaan studeren. Als de timing anders was geweest, was ze misschien officier van justitie geworden. In plaats daarvan ging ze van de ene baan in de detailhandel naar de andere: van Bath & Body Works naar Walgreens naar Home Depot.
Toen ze opgroeide, zei Brooke, pendelde ze heen en weer tussen het huis van haar moeder en dat van haar vader, afhankelijk van wie op dat moment de meest stabiele ouder was. Haar gelukkigste jaren als kind bracht ze door bij haar vader, vertelde ze, in een met bomen omzoomde straat met een pingpongtafel in de garage en een trampoline in de achtertuin. Totdat Brookes vader cocaïne begon te gebruiken.
Alexander is nu al een paar jaar afgekickt, zegt hij, maar in die tijd lukte het hem niet van zijn verslaving af te komen. Rond de tijd dat hij stopte met het betalen van de huur en de toiletten begonnen over te stromen, trok Brooke weer in bij haar moeder. Bij haar had Brooke altijd het gevoel op eieren te moeten lopen. Als Brooke vergat het licht uit te doen of de afwas te doen, begon Thomas te schreeuwen. Thomas vond dat ze het volste recht had om zo te reageren, zegt ze, omdat zij de baas was.
Echo
Arnholt begeleidde Brooke naar de echokamer, waar Brooke zich vanaf haar middel uitkleedde en op een onderzoekstafel ging liggen, kijkend naar een grote flatscreen-tv. Terwijl de echoscopist de sonde op haar met gel ingesmeerde buik drukte, wenste Brooke dat het scherm een foetus zonder hartslag toonde. De echoscopist haalde diep adem. Het was een tweeling. En ze was twaalf weken zwanger.
‘Weet je het zeker?’ vroeg Brooke. ‘Oh, mijn God, oh, mijn God,’ zei Thomas terwijl ze op en neer sprong. ‘Dit is een wonder van de Heer. We krijgen deze baby’s.’
Brooke had het gevoel dat ze boven zichzelf zweefde en neerkeek op het tafereel. Haar moeder noemde de tweeling ‘mijn baby’s’ en beloofde Brooke dat ze voor alles zou zorgen, terwijl de echoscopist haar vertelde hoe leuk het was om tweeling te zijn.
Als ze echt haar best deed, dacht Brooke, dan zou ze New Mexico wel halen. Haar oudere broer zou haar waarschijnlijk het geld lenen om er te komen. Maar ze bleef maar kijken naar die pulserende gele lijn op het scherm van de echo.
Ze vroeg zich af was het moord om ze te aborteren?
Ze vroeg zich af: als haar baby’s een hartslag hadden, zoals deze vrouwen haar vertelden, was het dan moord om ze te aborteren? Uiteindelijk wendde Arnholt zich tot Brooke en vroeg of ze de baby’s wilde houden. Brooke hoorde zichzelf ‘ja’ zeggen. Die dag verliet Brooke het zwangerschapscentrum met een foto van de echo en een handvol lolly’s die volgens Arnholt zouden helpen tegen ochtendmisselijkheid.
Arnholt en de echoscopist namen nog een paar keer per sms contact op met Brooke. Ze maakten een zogeheten prenatale afspraak, waar ze nog een echo kreeg, en daarna kwam ze langs voor een opvoedingscursus, waarmee ze ‘punten’ verdiende die ze inwisselde voor een pak luiers. Daarna ging Brooke niet meer terug naar het zwangerschapscentrum. De cursus voelde voor haar als tijdverspilling. In plaats daarvan wendde ze zich tot Billy. Binnen een paar weken hadden Brooke en Billy een plan. Hij zou bij de luchtmacht gaan zodra hij van de middelbare school af was. Brooke zou wachten tot hij klaar was met de basistraining en hem dan volgen naar waar hij dan ook zou worden gestationeerd.
Al snel spraken ze over babynamen. Op een namiddag in oktober, omringd door vrienden en familie, knalden Brooke en Billy in de achtertuin van Thomas twee gender-reveal-kanonnen open, die grote roze rookwolken uitstootten.
‘Ik ben zo blij dat ik je heb ontmoet, Billy’, schreef Brooke in een Instagram-post waarin ze haar zwangerschap aankondigde. ‘Een gezin stichten met jou wordt een van de moeilijkste dingen die ik ooit zal doen, maar ik ben blij dat ik het met jou mag doen.’
Weer naar school
Begin november begon Brooke aan haar makelaarslessen, en ze vond alles leuk aan het naar school gaan. Toen ze de eerste dag aankwam in haar favoriete topje en spijkerbroek, voelde het alsof dit betonnen gebouw haar ‘een kans’ bood. Meestal nam ze een frappuccino uit de automaat, ging daarna zitten in de stoel die ze had geclaimd en sloeg haar studieboek open op een pagina die was bezaaid met gele markeerstift. Brooke kreeg 83 punten voor haar eindexamen, het hoogste cijfer van de klas.
Ze sms’te het nieuws aan iedereen: aan Billy, haar broer, haar moeder, haar vader, haar opa. Na drie jaar niet naar school te zijn geweest, kon ze niet geloven dat ze het zo goed had gedaan. ‘Ik had echt zo’n gevoel van, wow, ik ben slim!’ zegt ze.
In de loop van de herfst werd Billy haar grootste zorg. Hij had zich op de vlakte gehouden nadat ze had besloten dat ze de baby’s wilde houden. Eén keer zei hij dat hij liever een abortus had gewild, maar dat hij haar volledig zou steunen in wat ze ook zou kiezen. Hij dacht aan adoptie, maar Brooke wilde dat niet eens overwegen.
‘Ik denk niet dat ik er klaar voor ben,’ zei hij. Hij was bang te verliezen wat hij omschreef als ‘de vrijheid om een tiener te zijn’. Zijn plan was geweest om na zijn schooltijd bij Freebirds te blijven werken, net genoeg uren te maken om rond te kunnen komen, zodat hij zijn skatetijd kon maximaliseren en ‘gewoon lekker kon chillen’. Billy had aanzien als skater. Als hij zich klaarmaakte om wat trucjes te filmen, maakte iedereen plaats voor hem.
Telkens als Brooke zich publiekelijk met de baby’s vertoonde, wist ze dat er naar haar werd gekeken
Toen november aanbrak betaalde Billy alles voor Brooke. Ze was gestopt met werken bij Texas Roadhouse omdat de geur van het vlees en vet haar misselijk maakte. Om Brooke’s autokosten van 330 euro te kunnen betalen, vroegen ze een WIC-kaart aan [een voedselpas voor lage inkomens] en aten ze ramen en pannenkoeken als avondeten. Toen de creditcard van Brooke zijn limiet bereikte, ging Billy dubbele diensten draaien totdat hij de schuld kon afbetalen.
Brooke wilde werken, maar ze kon geen baantje als serveerster krijgen. Toen ze zeven maanden zwanger was, had ze moeite om lang op de been te blijven en voelde ze zich al uitgeput bij de meest simpele taken. Ze viel in slaap terwijl ze haar huiswerk maakte. Ze miste een les. En nog een les.
Toen ze besloot te stoppen met de opleiding tot makelaar, kon ze het niet opbrengen dat aan haar docent te vertellen. Ze hield zichzelf voor dat het niet zo’n big deal was. Ze zouden binnenkort toch verhuizen, en de luchtmacht zou Billy genoeg betalen om hen beiden te onderhouden. Brooke plaatste haar lesboek over onroerend goed tussen de rij boeken op haar dressoir, tussen In Verwachting. Wat Kun Je Verwachten? en de vierde Harry Potter. Misschien zou ze het ooit weer tevoorschijn halen.
Telkens als Brooke zich publiekelijk met de baby’s vertoonde, wist ze dat er naar haar werd gekeken. Ze was achttien en zag er ook zo uit, met blozende wangen en blonde krullen die met een lintje waren samengebonden. Terwijl ze met moeite haar dubbele kinderwagen door de deuren van Freebirds manoeuvreerde, stelde ze zich voor dat iedereen haar veroordeelde, haar afdeed als een onwetend kind en slechte moeder.
Ze was vastbesloten het tegendeel te bewijzen. Op de een of andere manier ging het moederschap haar natuurlijk af. Als een van de baby’s begon te huilen, vinkte Brooke haar mentale lijstje af: Had haar dochter honger? Was ze moe? Moest ze verschoond worden? Als het niets van dat lijstje was, pakte Brooke haar dochter op en hield haar dicht tegen zich aan, zwaaide haar van links naar rechts en kuste de zijdezachte bruine lokken op de bovenkant van haar hoofd. Dat werkte bijna altijd.
Speciaal gevoel
‘Ik denk dat ze mijn geur herkennen,’ zegt ze. ‘En dat geeft me zo’n speciaal gevoel.’ Brooke kent kenmerken van haar dochters die niemand anders zou opmerken. Olivia huilt op een hogere toon. Kendall is moeilijker te kalmeren. Je kunt altijd zien wanneer ze wakker gaan worden, omdat ze dan beginnen te glimlachen.
Terwijl ze naar haar dochters kijkt zoekt Brooke de juiste woorden om haar gevoelens over abortus te verwoorden. Aan de ene kant vindt ze absoluut dat vrouwen het recht moeten hebben om te kiezen wat het beste is voor hun eigen leven. Aan de andere kant weet ze dat haar baby’s er zonder de Texaanse wet misschien niet zouden zijn geweest. ‘Wie kan zeggen wat ik gedaan zou hebben als die wet er niet was geweest?’ zegt ze. ‘Ik wil er niet aan denken.’ Brooke noemt op wat ze allemaal is kwijtgeraakt: lange nachten in het skatepark, uitstapjes naar het winkelcentrum, de mogelijkheid dertig dollar te betalen voor een diner met krab, gewoon omdat ze er zin in had.
‘Ik ben niet echt vrij,’ zegt ze. ‘Dat vat het wel zo’n beetje samen. Dat is echt wel iets groots wat ik mis.’ Ze zwijgt even, met Olivia’s hand om haar vinger gevouwen. ‘Het is echt eng om eraan te denken dat ik ze niet zou hebben,’ zegt ze dan. Er is maar één manier om het echt te begrijpen, zegt ze. Hen nu verliezen, als voltooide menselijke wezentjes, is totaal iets anders dan hen toen verliezen.
Thomas vertelt dat haar moeder haar opdroeg een andere woonplek te zoeken
Tijdens haar zwangerschap had Brooke zich voorgenomen om de baby’s mee naar huis te nemen, naar het huis van haar moeder, waar ze allemaal samen zouden wonen totdat Billy genoeg geld zou hebben verdiend om een huis te kunnen betalen. Tijdens het maken van de echo had Brookes moeder beloofd om er voor hen te zijn, en Brooke geloofde haar. Maar al na een paar weken kreeg Brooke het gevoel dat haar moeder elk moment tegen haar tekeer kon gaan.
Thomas wees Brooke erop dat ze in haar huis verbleef zonder huur te betalen en dat de energierekening opliep door de hele nacht de tv en de airco aan te laten staan. Nadat Brooke op een avond in mei afwas in de gootsteen had laten staan, werd ze wakker van haar moeder die vanuit de keuken tegen haar schreeuwde.
‘Je krijgt geen beloning omdat je zwanger bent geraakt,’ zei Thomas. ‘Ik weet niet wat je denkt dat ik je verschuldigd ben, maar ook die prijs krijg je niet.’ Brooke antwoordde: ‘Je behandelt me als een straatschooier. Ik ben je dochter.’
Thomas vertelt dat ze haar opdroeg een andere woonplek te zoeken. Brooke pakte een paar spullen en reed met de baby’s naar het huis van Billy’s vader. Billy’s kamer was niet helemaal de plek die ze zich had voorgesteld om haar dochters op te voeden, met een berg tijdschriften over skateboarden en een reusachtig Freebirds-billboard achter het bed, waarop frisdranken worden geadverteerd voor 95 cent. Maar ze was er in ieder geval welkom.
De volgende ochtend trof Brooke een sms’je van haar moeder aan. ‘Ik ben absoluut geen perfect mens of perfecte moeder, maar ik hou van je, wat er ook gebeurt’, schreef ze. ‘Je hoeft daar niet te blijven.’ Maar Brooke vertrouwde liever op Billy dan op haar moeder, hoewel ze zich ook wel eens zorgen maakt dat hij haar eruit zal schoppen.
Ruzie
Ze dacht vaak terug aan een ruzie die ze op een zaterdagavond in april hadden gehad, toen ze iets te dronken waren geworden en Billy eindelijk had gepraat over alle dingen die hij eerder had vermeden. Hij was niet blij met de manier waarop zijn leven had uitgepakt, vertelde hij haar. Hij wilde niet bij de luchtmacht. Hij wilde gewoon skateboarden. ‘Dat is niet mijn schuld,’ had ze gezegd. ‘Ik heb mezelf niet zwanger gemaakt.’
Op een gegeven moment, weet ze nog, stelde hij voor om apart te gaan wonen. Dat is wel overgewaaid, bedenkt ze terwijl ze haar kleren ophangt in Billy’s kast. Ze legt een boeket bloemen op zijn bureau en steekt een kaars aan, die de kamer vult met de geur ‘Forever Love’. Beetje bij beetje zal ze van Billy’s kamer een thuis maken.
Aan de andere kant van de stad zou een vrouw die Brooke nog nooit had ontmoet binnenkort haar verhaal delen, en de tweeling opvoeren als een triomf voor de antiabortusbeweging.
De Coastal Bend Republikeinse Coalitie kwam op 19 mei bijeen voor de wekelijkse vergadering in een plaatselijke barbecuetent. Onder het genot van klapstuk en koolsla luisterden de leden naar de spreker die ze voor die avond hadden uitgenodigd: Jana Pinson, directeur van het Zwangerschapscentrum van de Coastal Bend.
Maar zodra ze de echo zagen, zei ze, veranderde alles
Ze kwam met een verhaal over een meisje dat met haar moeder verscheen op de ochtend dat de Heartbeat Act van kracht werd, en om een abortus vroeg. De moeder en dochter ‘waren zo woedend op ons’, aldus Pinson, ‘zo kwaad‘. Maar zodra ze de echo zagen, zei ze, veranderde alles. ‘Op het moment dat we de sonde op haar buik legden en er twee baby’s tevoorschijn kwamen… smolten ze echt helemaal.’
Vorig jaar, aldus Pinson, kozen 583 abortus wensende en tot abortus neigende vrouwen ervoor om hun zwangerschap voort te zetten na een bezoek aan hun centrum. Tijdens hun banket in maart, met meer dan 2800 aanwezigen uit de hele regio, staken Pinson en haar medewerkers 583 kaarsen aan. Een daarvan was voor Brooke.
Drie weken later bleven de baby’s thuis terwijl Brooke en Billy naar het gerechtsgebouw reden. Billy stond op het punt te vertrekken voor een vijf maanden durende basistraining en technische school. Om Brooke in aanmerking te laten komen voor alle voordelen die het leger bood, moesten ze trouwen. Om 11 uur op een maandagochtend liepen ze een rechtszaal binnen, waar een Amerikaanse vlag achter de counter stond. Brooke in een zomerjurk met bloemen, Billy in spijkerbroek. Ze had op Amazon gezocht naar een witte jurk, maar kon de dertig dollar ervoor niet verantwoorden: ze wilde absoluut niet zonder geld komen te zitten als Billy weg was.
De eenzaamheid joeg haar ook schrik aan. Ze bleef zich de lange nachten voorstellen, alleen in Billy’s huis, met twee huilende baby’s die ze stil moest krijgen. Hij zou geen telefoon hebben op de basistraining; ze zou vooral via brieven van hem horen. Wat nou als hij van gedachten zou veranderen over hun leven samen? zei een stemmetje in haar achterhoofd.
Als de wet van Texas er niet was geweest, had Brooke hier misschien niet gestaan
Toen ze met Billy voor de trouwambtenaar stond, hield Brooke zichzelf voor dat ze op een dag hun ‘moment van liefde’ zouden hebben. Dat ze door het gangpad zou lopen in een bruidsjurk. Dat hun vrienden en familie zouden huilen en juichen als zij en Billy publiekelijk zouden verklaren hoeveel ze voor elkaar betekenden. ‘Ik, Brooke Alexander, neem jou, Billy High, tot mijn wettige echtgenoot,’ herhaalde ze.
Als de wet van Texas er niet was geweest, had Brooke hier misschien niet gestaan. Dan zou ze waarschijnlijk studeren voor haar volgende examen, terwijl Billy een nieuwe truc leerde in de quarterpipe. Ze fantaseerde er graag over dat ze hun geld zouden spenderen aan bioscoopkaartjes en Whataburger, in plaats van aan luiers en babydoekjes. Maar ze vertelt zichzelf dat dat alternatieve leven er niet meer toe doet. Ze heeft twee baby’s van wie ze meer houdt dan wat ook ter wereld. ‘Echt waar,‘ zegt ze, met tranen in haar ogen.
Toen de ceremonie voorbij was, haalde Brooke haar telefoon tevoorschijn: ze hadden nog 1 uur en 15 minuten. Tijd om even te lunchen en dan naar huis te gaan. Dan zouden de baby’s wel weer honger hebben.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
