Volgens Boliviaans ex-president Morales zou het een zelfcoup zijn
De Argentijnse president Javier Milei heeft een diplomatieke rel met Bolivia ontketend. In een verklaring op 30 juni stelde hij dat hij ‘de valse beschuldiging van de Boliviaanse regering dat er een staatsgreep zou hebben plaatsgevonden’, verwerpt en dat hij de staatsgreep als nep beschouwt. Dat schrijft het Boliviaanse dagblad El Deber. Maandag riep Bolivia zijn ambassadeur terug uit Argentinië voor overleg ‘om te protesteren tegen de uitspraken’ van het kantoor van Milei.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Boliviaanse president Luis Arce hield zondag vol dat er woensdag ‘een mislukte militaire staatsgreep’ had plaatsgevonden. Evo Morales, voormalig staatshoofd van Bolivia, beschuldigde zijn voormalige bondgenoot Arce er zondag van ‘gelogen’ te hebben over het recente militaire plan dat werd verijdeld en zei dat het ‘leek op een zelfcoup’ die door Arce zelf in scène gezet zou zijn.
In de Boliviaanse hoofdstad La Paz brak vorige week woensdag een staatsgreep uit. Zwaarbewapende militairen bezetten uit ontevredenheid en onder leiding van generaal Juan José Zúñiga het centrale plein in de stad. Op beelden was te zien hoe zij door de straten van La Paz marcheerden, geflankeerd door pantservoertuigen. Uiteindelijk demobiliseerden de soldaten zich en mislukte de couppoging.
De wet maakt de weg vrij voor grote economische en sociale veranderingen
‘Na een dag van extreme spanning heeft de Argentijnse Senaat woensdag “met belangrijke wijzigingen op het laatste moment” de door de ultraliberale president Javier Milei geïntroduceerde staatshervormingswet aangenomen, die bekend staat als de “omnibuswet”,’ meldt Clarín. De wet maakt de weg vrij voor Milei om ingrijpende veranderingen door te voeren op economisch en maatschappelijk niveau.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Na zes maanden sinds het begin van zijn ambtstermijn staat Javier Milei op het punt om zijn eerste wet aan te nemen, ondanks de grote minderheid van zijn partij in de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat,’ aldus het Argentijnse dagblad. Maar terwijl de Senaat de tekst in grote lijnen heeft aangenomen, moet er nu over elk van de artikelen afzonderlijk gestemd worden – wat verdere verhitte debatten zal opleveren.
Tijdens de behandeling van de tekst kwam het tot heftige aanvaringen tussen de politie en anti-regeringsdemonstranten die zich buiten voor het Congres hadden verzameld om tegen de wet te protesteren. De politie verrichtte ongeveer dertig arrestaties.
Cortiñas zetten zich tot haar dood in voor de mensenrechten
De Argentijnse Nora Cortiñas, een van de gezichtsbepalende figuren van de Madres de Plaza de Mayo, in Nederland bekend als de Dwaze Moeders, is vorige week op 94-jarige leeftijd overleden. Dat schrijft Página 12. De groep, die te herkennen was aan de witte stoffen luier die ze om het hoofd droegen, vroeg tijdens de Argentijnse dictatuur (1976-1983) aandacht om hun verdwenen kinderen. De groep werd internationaal bekend door een Nederlandse televisiereportage tijdens het Wereldkampioenschap voetbal in 1978 , toen Kees Jongkind, op het plein in Buenos Aires waar de vrouwen een stil protest voerden, enkele leden van de Dwaze Moeders sprak.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Cortiñas’ zoon Gustavo raakte vermist in 1977, net als tienduizenden andere ontvoerde dissidenten tijdens de dictatuur van Videla werd hij nooit teruggevonden. Nora Cortiñas deed mee aan acties voor mensenrechten, inheemse volken en slachtoffers van staatsgeweld, in Argentinië en daarbuiten. In 2018 sloot ze zich aan bij Argentijnse vrouwen die campagne voeren voor legale abortus, die eind 2020 werd ingevoerd. Página 12 noemt haar ‘de moeder van alle strijd’.
Publieke universiteiten dreigen te sluiten vanwege tekorten
Honderdduizenden Argentijnen zijn dinsdag de straat op gegaan om te demonstreren tegen de bezuinigingen op het openbaar hoger onderwijs onder president Javier Milei. Dat schrijft La Nación. Studenten en professoren van de 57 staatsuniversiteiten liepen mee in de mars ‘ter verdediging van het vrije openbaar universitair onderwijs’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Vakbonden, oppositiepartijen en andere progressieve actiegroepen deden mee aan de demonstratie, en alleen al in de hoofdstad Buenos Aires liepen volgens de organisatie 500.000 mensen mee. Een lerarenvakbond meldde zelfs een miljoen demonstranten in het hele land. De publieke universiteiten in Argentinië hebben de financiële noodtoestand uitgeroepen vanwege tekorten door de inflatie en gebrek aan steun van de regering.
Maandag zei presidentieel woordvoerder Manuel Adorni dat het openbaar onderwijs in Argentinië al decennia lang achteruitgaat. Ongeveer 2,2 miljoen mensen studeren aan een publieke universiteit. Sommige universiteiten zeggen binnen enkele maanden te moeten sluiten als er niet snel geld bijkomt.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Argentinië. De zelfbenoemde anarcho-kapitalist Javier Milei beloofde de gierende inflatie in het Zuid-Amerikaanse land aan te pakken en het mes in de torenhoge overheidsuitgaven te zetten. Hoe gaat het hem af?
Wat heeft Milei tot nu toe voor elkaar gekregen?
‘Ik wil dat jullie begrijpen dat Argentinië zich in een kritieke situatie bevindt. De veranderingen die ons land nodig heeft zijn drastisch. Er is geen ruimte voor geleidelijkheid.’
Was getekend: Javier Milei, enkele uren na zijn aantreden als president van Argentinië.
Toen Milei aantrad, bedroeg de inflatie 143 procent, was het armoedepercentage 40 procent en had de overheid een schuld van 110 miljard dollar bij buitenlandse schuldeisers, schrijftAl Jazeera. Vlak na zijn inauguratie begon de voormalige tv-presentator met de uitvoering van zijn radicale plan – hij devalueerde de peso met 50 procent, verlaagde de staatssubsidies voor brandstof en halveerde het aantal ministeries.
Hoewel Milei is teruggekomen op zijn campagnebeloften om de economie te dollariseren en de centrale bank af te schaffen, werden zijn eerste stappen toegejuicht door het Internationaal Monetair Fonds (IMF). In januari betuigde het IMF zijn steun door $ 4,7 miljard aan leningen uit te betalen. Ook investeerders keken weer met (iets) meer vertrouwen naar de Argentijnse economie.
Daarnaast is het Milei gelukt de inflatie in Argentinië te laten dalen. ‘Het terugdringen van de inflatie heeft de verwachtingen overtroffen’, zegt Carl Moses, een economisch adviseur uit Buenos Aires, tegenDeutsche Welle. ‘Argentijnse aandelen en obligaties zijn sterk in waarde gestegen ondanks de ernstige recessie.’
Over het dalen van de inflatie schrijftAS: ‘De inflatie is ook weer gedeeltelijk op het goede spoor, met een daling van zeven punten vorige maand. Dit is een prestatie die amper drie maanden na het aantreden van Milei werd geleverd, toen het jaar-op-jaarcijfer 142 procent bedroeg. Deze veranderingen kunnen van invloed zijn op de toegang tot buitenlandse valuta, die momenteel beperkt is in het land en die investeerders en importeurs parten speelde bij de toegang tot de Amerikaanse dollar.’
Er is een chronologie van Mileis eerste honderd dagen in de Casa Rosada (het presidentieel paleis), zo schrijftThe Buenos Aires Times. ‘De econoom herhaalt dat hij de geschiedenis in wil gaan als een held, maar er is nog een lange weg te gaan om erachter te komen of dat mogelijk is. Tot nu toe presenteert hij als zijn belangrijkste successen de twee opeenvolgende maanden met een begrotingsoverschot en de vermeende “vertraging” van de inflatie, waarmee een hyperinflatie is voorkomen.’
‘Het begin van zijn regering werd gekenmerkt door een sterke koerswijziging om de overheidsrekeningen in evenwicht te brengen en het risico van een inflatoire escalatie af te wenden’, schrijft de Argentijnse krantLa Nación.De krant somt een aantal successen van de Argentijnse president op: het terugbrengen van het begrotingstekort, de stabilisatie van de dollar na een devaluatie, het behouden van steun onder kiezers ondanks de bezuinigingen en het stimuleren van de huurmarkt.
Waarop krijgt Milei vooral kritiek?
Op met name economisch gebied lijkt Milei lof te krijgen. Maar zijn bezuinigingen, zijn strenge aanpak, het snijden in de overheidsuitgaven hebben een flinke prijs, zo meldtEl País. ‘Milei regeert voor de markt en keert de maatschappij de rug toe’, zegt econoom Juan Manuel Telechea tegen de Spaanse krant. ‘Hoeveel meer gaan we nog kunnen bezuinigen op sociale programma’s en pensioenen?’
De middenklasse verdient minder, en geeft minder uit, wat weer een effect heeft op de mkb’s in Argentinië, die in februari alleen al een daling van inkomsten hadden van 25 procent. Van de 46 miljoen inwoners van Argentinië lijden bijna 5 miljoen mensen honger. Een op de tien huishoudens komt niet rond, mede door de inflatie en omdat ze niet langer overheidssubsidies ontvangen.
The Economist wijdt een analyse aan de zware offers die de Argentijnen en de Argentijnse economie moeten brengen. ‘De eerste honderd dagen van Milei hebben ernstige problemen aan het licht gebracht. Naast de pijn [van het bezuinigen] zitten er veel onzekerheden aan zijn economische plan. Een daarvan is de wisselkoers. In een poging de inflatie af te remmen devalueert de regering de peso elke maand met 2 procent. Maar met een maandelijkse inflatie die veel hoger is dan 2 procent is dat waarschijnlijk te weinig. Een plotselinge scherpe devaluatie zou echter meer inflatie veroorzaken.’
Denktank ODI analyseert het presidentschap van Milei op andere vlakken, en ziet dat het daar ernstig tekortschiet. ‘Milei heeft laten zien dat hij de burgerlijke vrijheden en de vrijheid van meningsuiting minacht in zijn streven naar economische “schoktherapie”. Vooruitlopend op verzet tegen bezuinigingsmaatregelen heeft hij protesten met wegversperringen verboden en verschillende andere maatregelen ingevoerd die de vervolging van demonstranten mogelijk maken. Eerder deze maand sloot hij het grootste Spaanstalige nieuwsagentschap van Latijns-Amerika op grond van vermeende partijdigheid. Hij staat openlijk vijandig tegenover de pers en journalisten.’
Milei gaat in zijn streven de Argentijnse economie aan te pakken de confrontatie niet uit de weg, zo citeert deBuenos Aires Herald een rapport van Amnesty International. Volgens de mensenrechtenorganisatie is ‘confrontatie het officiële verhaal geworden om de aandacht af te leiden van echte problemen’ en gebruikt de president ‘een onfeilbaar recept van confrontatie en desinformatie’, wat heeft geleid tot een stap achteruit op het gebied van mensenrechten.
Met name de cultuursector en de sociale sector hebben te lijden onder het presidentschap van Milei, zo schrijft deBBC. Van openbaar onderwijs (de regering heeft de opening van vijf universiteiten opgeschort die tijdens de vorige ambtstermijn van Alberto Fernández waren goedgekeurd) tot feminisme (de regering heeft een verbod ingesteld op ‘inclusief taalgebruik’ in overheidsdocumenten), van de media (het staatsnieuwsagentschap Télam, het grootste in Latijns-Amerika, opgericht in 1945, wordt door Milei gesloten) tot cultuur (fondsen, subsidies en beurzen worden teruggeschroefd en prestigieuze instituten worden gesloten): Milei zet de botte bijl erin.
Wat kunnen we de komende tijd van Milei verwachten?
Vooruitkijkend naar de komende tijd, spreken de meeste media, zowel Argentijns als die uit andere landen, over één begrip: geduld. Hoe lang hebben de Argentijnen nog geduld? De bezuinigingen eisen hun tol, en hoewel tot nu toe een groot deel van de bevolking begrip lijkt te hebben voor de strenge maatregelen die de regering neemt, wil men wel resultaat zien. Als dat uitblijft, kan dat catastrofale gevolgen hebben voor Milei.
‘Het is bijna zeker dat de regering-Milei haar bezuinigingsbeleid zal voortzetten om de Argentijnse economie om te vormen’, schrijftPatterson Journal. ‘Milei zal vrijwel zeker te maken krijgen met voortdurende politieke strijd in zijn pogingen de economie te stabiliseren door middel van wetgeving, omdat zijn partij geen meerderheid heeft in het Congres.’ Volgens de publicatie moet Milei, zoals hij eerder ook heeft geprobeerd, terugvallen op decreten, en dat kan zorgen voor sociale problemen.
‘De huidige situatie van het land is zeer delicaat en vereist gecoördineerde actie van het openbaar bestuur als geheel’, schrijftInfobae. Volgens de site moet Argentinië weer economisch weten te groeien, maar die groei moet daarnaast voelbaar zijn voor de gehele bevolking. ‘Groei is een noodzakelijke voorwaarde, maar niet voldoende; het beleid moet een positief effect hebben op de sociale structuur van het land als geheel. Argentinië heeft een geschiedenis van perioden van groei die niet hebben geleid tot positieve ontwikkelingen voor de levensstandaard.’
Milei zal daarnaast meer moeite moeten doen om grote vakbonden, sociale organisaties en het maatschappelijk middenveld niet te veel tegen zich in het harnas te jagen, schrijftPhenomenal World.‘De krachtige Argentijnse traditie van massale demonstraties blijft de grootste bedreiging voor Milei en zijn regering. Milei mag dan wel proberen om het sociale weefsel van Argentinië opnieuw vorm te geven, maar na zijn eerste honderd dagen in de regering blijft het onduidelijk of hij daarin zal slagen.’
The New York Times schrijft in een analyse dat Milei de steun van de mensen niet mag verliezen en dat het gevaar dreigt in dat in Argentinië het geduld opraakt. ‘Milei zal een overtuigende oproep moeten doen aan de echte hoofdrolspelers in dit verhaal: de mensen op straat, wier geduld sneller dan verwacht opraakt als Milei niet snel de inflatie verslaat, iets wat zelden is gelukt in de lange geschiedenis van het land’, schrijft de krant. ‘Als hij faalt, zal hij niet herinnerd worden als het libertaire genie dat Trump en Musk van hem maken, maar als de zoveelste in een lange rij van Zuid-Amerikaanse politici die hun beloften niet nakwamen – en het leven van miljoenen mensen miserabel maakten.’‘De situatie in Argentinië is onhoudbaar en het enige wat Milei nog voor zich heeft is het restje geduld van het Argentijnse volk’, schrijft de krantMilenioin een opiniestuk. ‘Met kakelen en beledigen op X zoals en huilen bij de Klaagmuur [Milei bezocht Israël eerder dit jaar] willigt hij zijn beloften niet in. Tik-tak, tik-tak.’
‘Het megadecreet van de Argentijnse president Javier Milei om de staat te ontmantelen kreeg woensdag een eerste tegenslag van de rechtbank’, aldus El País. De Nationale Kamer van Arbeid, die in handen is van de CGT, de grootste vakbond van het land, vernietigde woensdag de arbeidshervormingen uit het uitgebreide pakket van maatregelen van de ultraliberale president.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De regering kondigde woensdag aan in hoger beroep te gaan. Voor de vakbonden zijn de meest controversiële aspecten van de voorgestelde arbeidsrechthervormingen de verlenging van de proeftijd van drie naar acht maanden, de verlaging van de vergoeding bij ontslag en de beperking van het stakingsrecht. Milei’s megadecreet is het onderwerp van verhitte discussies onder juridische experts over de vraag of het al dan niet in overeenstemming is met de grondwet.
Na zijn aantreden als president van Argentinië nam de ultrarechtse Javier Milei direct een reeks maatregelen, zoals de mogelijkheid om contracten af te sluiten in alle mogelijke valuta. Vlak voor kerst schreef zijn minister van Buitenlandse Zaken Diana Mondino op X: ‘We bekrachtigen en bevestigen dat het in Argentinië mogelijk zal zijn om contracten af te sluiten in bitcoin of in andere crypto en/of ruilmiddelen zoals kilo’s rundvlees of liters melk.’ Dat geldt ook voor het betalen van salarissen, schrijft El Ciudadano.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Mondino verwees naar artikel 766 van het Burgerlijke en Handelswetboek, dat onlangs per decreet is aangepast door Milei: ‘De schuldenaar moet het overeenkomstige bedrag in de afgesproken valuta leveren, ongeacht of die in de Republiek als wettig betaalmiddel geldt of niet.’ Op X reageerde iemand met de opmerking ‘Ik ga mijn huur betalen met hagedissenharen.’ Argentinië ging al eens eerder over tot ruilhandel: tijdens de economische crisis van 2001 werden goederen en diensten uitgewisseld zonder geld.
Met name in Buenos Aires werden protesten gehouden
Duizenden Argentijnen zijn donderdag de straat op gegaan in onder meer Buenos Aires om te protesteren tegen ingrijpende economische hervormingen van de recent aangetreden president Javier Milei. Dat meldt El País. De demonstranten, die waren opgetrommeld door de machtige vakbonden in het land, eisten dat Milei zijn plannen in zou trekken.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het Congres houdt deze week een buitengewone zitting op verzoek van de Milei om zijn plannen te bespreken. Met zijn decreet zouden meer dan 350 economische wetten worden aangepast, met name op het gebied van overheidsingrijpen op de vrije markt. Daarnaast wordt een prijsplafond voor huur afgeschaft, worden een aantal werknemersbeschermingen geschrapt, net als reguleringen die consumenten beschermen tegen te grote prijsstijgingen.
Volgens de vakbonden zijn de plannen ongrondwettelijk. ‘We trekken de legitimiteit van president Milei niet in twijfel, maar we willen wel dat hij de verdeling van de bevoegdheden respecteert. Werknemers moeten hun rechten verdedigen als er sprake is van ongrondwettelijkheid,’ zei een vakbondsleider tijdens de mars.
Op woensdag ondertekende de ultraliberale president van Argentinië een decreet dat bedoeld is om meer dan driehonderd wetten te wijzigen of in te trekken, waaronder die over huurprijzen, privatiseringen en arbeidswetgeving. ‘Milei ondertekende een decreet om duizenden rechten te schrappen’, kopt het Argentijnse dagblad Página 12.
‘Het doel is om te beginnen met de wederopbouw van het land, om vrijheid en autonomie terug te geven aan individuen en om te beginnen met het afbouwen van de enorme hoeveelheid regelgeving die de economische groei in ons land heeft tegengehouden, belemmerd en verhinderd,’ verklaarde Javier Milei in een toespraak die werd uitgezonden op radio en televisie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Dit besluit ‘beperkt de functies van de staat en versterkt de marktkrachten’, merkt het Argentijnse dagblad. De tekst ‘trekt de wet in die de huurprijzen regelt, beperkt het arbeidsrecht en geeft het startsein voor de privatisering van overheidsbedrijven en voetbalclubs’, aldus de krant. Het decreet moet echter nog door het parlement, waar de partij van de president een minderheid heeft.
Na de toespraak van Milei gingen tegenstanders van zijn hervormingen de straat op in Buenos Aires en maakten lawaai door op potten en pannen te slaan en luid te claxonneren. Ook verzamelde een groep demonstranten zich voor het Congres om hun onvrede te uiten. Meer protesten zijn aangekondigd door de vakbonden.
De ultrarechtse econoom Javier Milei heeft zondag de Argentijnse presidentsverkiezingen gewonnen. ‘Argentinië maakt een sprong in het onbekende’, schrijft El País over de verrassend ruime overwinning van antisysteempoliticus Milei, die wordt vergeleken met Donald Trump en Jair Bolsonaro. Hoewel de peilingen een nek-aan-nekrace voorspelden met zijn tegenstander Sergio Massa, won de voorman van La Libertad Avanza (‘De vrijheid rukt op’) met een verschil van bijna drie miljoen stemmen. ‘Een ongekende nederlaag voor het peronisme’ – de regerende politieke stroming van vertrekkend minister van Economie Massa, analyseert de Spaanse krant.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
’Vandaag begint de wederopbouw van Argentinië, vandaag begint het einde van de decadentie. Er komt een einde aan het geld vretende model van de alomtegenwoordige staat. Vandaag keren we terug naar het omarmen van de ideeën van vrijheid’, zei Milei in zijn overwinningsspeech.
Milei is pas sinds twee jaar actief in de politiek, toen hij parlementslid werd. Als nieuwkomer belooft hij op onconventionele wijze de vastgelopen politiek in zijn land, dat te maken heeft met een inflatie van 142 procent op jaarbasis, vlot te trekken. Tijdens zijn campagne riep hij op om ‘de politieke kaste uit te roeien’, terwijl hij zwaaide met een motorzaag en ‘lang leve de vrijheid, verdomme’ schreeuwde.
Milei wil drastisch snoeien in de overheid. Zo heeft hij tijdens zijn campagne gezegd dat hij ministeries zoals Onderwijs en Volksgezondheid wil sluiten en sociale voorzieningen wil afschaffen, aldus El País. Op dit moment is in Argentinië de gezondheidszorg en het onderwijs gratis. Ook wil hij de wet uit 2020 die abortus legaliseerde weer intrekken en de Argentijnse peso vervangen door de dollar om de hoge inflatie tegen te gaan.
Zondag zijn de presidentsverkiezingen in Argentinië. Schrijver Martín Caparrós is diep teleurgesteld over de opkomst van de radicaal-rechtse kandidaat Javier Milei. ‘Het verbijsterendst is het idee dat er acht of tien miljoenen Argentijnen rondlopen die hem kennelijk als president willen.’
Keuze uit het archief
In Argentinië is het armoedecijfer nu de 50 procent overschreden. 52,9 procent van de Argentijnen leeft in armoede als gevolg van het bezuinigingsprogramma van de regering, aldus Financial Times, die spreekt van ‘een wake-up call voor president Javier Milei, wiens populariteit begint af te brokkelen’.
Dat was een jaar geleden wel anders: in dit artikel van El País van een jaar geleden beklaagt schrijver Martín Caparrós zich erover dat hij een van de weinige Argentijnen is die niet achter de extreemrechtse Milei aanlopen. De beroerde economische situatie in Argentinië hielp Milei in het zadel, maar de vraag is hoe lang hij nog in het zadel blijft zitten nu hij niet in staat blijkt te zijn het land uit het slop te trekken.
Ik herinner me die zondagavond in Medellín, een paar jaar geleden, na afloop van het door president Santos uitgeschreven referendum om ja of nee te zeggen tegen het vredesakkoord dat hij met de FARC had gesloten. Ik kende niemand die tegen was: iedereen die ik in die tijd tegenkwam steunde hem – wie was er nu tegen vrede? Toch bleek uit de binnenkomende resultaten die avond dat maar een derde van de bevolking zijn stem had uitgebracht en dat Nee won. De verwarring was groot. Ik herinner me vooral het ongemak bij velen toen ze ontdekten dat hun land anders was dan ze dachten en beseften dat ze zich almaar hadden vergist. Zoiets doet zich vaak genoeg voor, en het is altijd schokkend: het moment dat de mensen om je heen anders blijken te zijn dan je dacht dat ze waren. Dat je in zekere zin zelf anders was dan je dacht.
Dat heb ik nu, met permissie, met Argentinië. Iedereen heeft het over Milei, maar voor mij is hij niet het ergste. Dat is de bevreemding deel uit te maken van een land waar een derde – of zelfs de helft – van de bevolking bereid is de macht over te dragen aan een gestoorde geest. Het verbijsterendst is niet de verkiezingsuitslag maar de stemmers, het idee dat er acht of tien miljoenen Argentijnen rondlopen die hem kennelijk als president willen. Ik weet niet wie het zijn, ik snap de landgenoten niet die hem bij de eerste kiesronde van 22 oktober dreigen te kiezen. Natuurlijk snap ik dat ze wanhopig en ten einde raad zijn vanwege de armoede en de rechteloosheid; wat ik niet snap is dat ze geen beter alternatief zien om de problemen op te lossen. Ik snap dat zij – wij – ieder geloof in de politici en hun gesol met de democratie hebben verloren. Wat ik niet snap is dat ze een rare snuiter die met zijn dode hond praat, die iedereen beledigt die hem geen bwana noemt, die organen en wapens wil verkopen omdat de markt dicteert en die over straat gaat met een motorzaag, echt zien als de best denkbare – of enige – optie. Dat ze alles in feite kapot willen maken en er niet bij stilstaan dat er behoefte is aan opbouw.
Alles draait om hem en hem alleen. Deze week eindigt de lange provinciale verkiezingsronde die aan de landelijke voorafgaat en nergens hebben de kandidaten uit het kamp Milei meer dan 5 procent gehaald, ook niet op plekken waar hij zelf bij de voorverkiezingen 20 tot 30 procent haalde. De stemmen gaan dus niet naar de partij of haar rechts-populistische ideeën, ze gaan naar zijn dolzinnige getier. Het is deze operettefiguur die al die mensen in zijn ban heeft. (En die in het presidentsdebat van afgelopen zondag het lef had de woorden van stal te halen die admiraal Massera, het bloeddorstigste lid van de junta, sprak tijdens het proces waarbij hij in 1985 werd veroordeeld voor moord: de genocide van de militairen viel voor in ‘een oorlog, en dan heb je nu eenmaal excessen’, aldus de opperbevelhebber van de marine. Milei herhaalde het letterlijk.)
De stemmen gaan niet naar de partij of haar rechts-populistische ideeën, ze gaan naar zijn dolzinnige getier
Ik kan er niet bij met m’n verstand. Ik ben nooit peronist geweest maar ik begreep het peronisme: het bood miljoenen betere leefomstandigheden. Ik ben nooit een Kirchner-aanhanger geweest maar ik begreep haar politiek na een zeer diepe crisis. Ze wist de juiste toon te vinden en de hervorming van de welzijnszorg hield haar in het zadel. Ik ben nooit een Macri-fan geweest maar ik begreep zijn beleid: het herinnerde een heleboel Argentijnen aan het oude misverstand dat rijken kunnen regeren zonder te willen stelen. Ik begreep het, ik meende het te begrijpen. Deze keer niet.
En het valt me zwaar er werkelijk geen klap van te begrijpen. Het is voor iemand wiens globale wereldbeeld is gebaseerd op respect voor de meerderheid – zeg maar het volk – een hard gelag om te moeten erkennen dat hij niet begrijpt waar dat volk mee bezig is, waar die meerderheid voor kiest. Om te moeten accepteren dat hij niet meer weet wat hij dacht te weten, dat hij in het duister tast. En om diep in zijn hart, met permissie, te geloven dat wat al die mensen doen en kiezen een ramp is. Dat ze ons naar de afgrond voeren. Het verwart me en beschaamt me. Niets zo sneu of karikaturaal als beweren dat het volk een beroerde keus heeft gemaakt en dat proberen te rechtvaardigen vanuit de slechte invloed van de reclame, massamedia en sociale netwerken waarin de wereld bestaat uit blokjes van 20 seconden muziek en kleur, je reinste hersenspoeling. Of zeggen dat alles de schuld is van de marginalisering en achteruitgang van het onderwijs, de logische irritatie van wie geen uitweg of toekomst meer ziet, en beginnen over het zoeken naar een leider die zich onderscheidt van de verfoeide traditionele leiders en van een wereldwijde golf half gare schreeuwlelijken à la Trump, Bolsonaro, Poetin, Boris Johnson.
Minkukel
Ik denk namelijk niet dat genoemde factoren, hoe valide op zich ook, de keus kunnen rechtvaardigen van zo’n lachwekkende minkukel. Dus moet ik – mezelf – toegeven dat ik geen flauw idee heb hoe zulke mensen denken: hoe ze hier in hemelsnaam toe komen, hoe het bestaat dat ze kiezen voor een uitweg die de neergang van een land dat allang langzaam maar zeker naar de bliksem gaat definitief bevestigt. Vervolgens betrap ik me op de gedachte dat ze totaal de kluts kwijt zijn: dat ze niet op de hoogte zijn, niet weten wat ze zeggen, geen idee hebben van de mogelijke gevolgen. Het zijn veronderstellingen die me vat moeten geven op de zaak, maar ik verwerp ze. Ik weet dat ze een hopeloze karikatuur laten zien van de falende intellectueel die er niet uitkomt met zijn intellect, begrip of zucht naar verbinding. Toch lijkt het me even makkelijk om te begrijpen dat hun keus rampzalig is, als het me moeite kost om te bedenken waarom.
Ik zou dus lang kunnen praten – of schrijven – over het ondoorgrondelijke karakter van de heer Milei en de gevaren die een regering onder zijn leiding met zich mee zou brengen, maar eigenlijk heb ik alleen vragen over zijn miljoenen aanhangers: wat bezielde hen, wat bezielde ons? Waren we altijd al zo, zijn we nu zo, zijn we niet zo? Wat willen we? En, vooral, wat voor ellende staat ons te wachten als we zijn waar het op lijkt?
Laten we hopen dat we niet zo zijn, al lijken zeer velen overtuigd van wel. En maar een paar van niet, wat eens te meer het oude vraagstuk van de ‘voorhoede’ opwerpt: is het ergens goed voor dat er een kleine kern is die wel kennis van zaken heeft, die voorziet wat uiteindelijk kan gebeuren? Er zijn door de bank genomen twee opties: of niemand slaat acht op hen – zo gaat het meestal – of dat gebeurt wel, en dan komen ze aan de macht, wat bijna altijd leidt tot despotisme met als voorwendsel meer kennis dan de rest. Hoe speel je het dan klaar belangrijke veranderingen voor te stellen en door te voeren? Dat is momenteel de vraag. Het enige wat ik zeker weet is dat het antwoord niet Javier Milei is en door dit te zeggen verwijder ik me meer en meer van die miljoenen. Ik begrijp mijn eigen land niet meer en het maakt me bang.
De extreemrechtse Javier Milei scoorde lager dan verwacht
De regerende coalitie in Argentinië heeft zondag voor een grote verrassing gezorgd: de huidige minister van Economie Sergio Massa kreeg bijna 37 procent van de stemmen. Dat schrijft La Nación.De extreemrechtse Javier Milei kreeg ruim 30 procent van de stemmen en zal het tegen Massa opnemen in de tweede ronde.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De conservatieve Patricia Bullrich, van de oppositie onder leiding van oud-president Macri, kreeg zo’n 24 procent van de stemmen. Wat het electoraat van Macri gaat doen in de tweede ronde, is de grote vraag. Macri is oppositie van de huidige regering, maar gaf eerder aan niet met Milei te zullen samenwerken.
Massa, een gematigde politicus, heeft beloofd niet aan de subsidies en sociale vangnetten in het land te komen. De uitslag toont de kracht van de peronisten in Argentinië, die de verkiezingen wonnen hoewel de inflatie voor het eerst sinds 1991 driedubbele cijfers bereikte.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Argentinië, dat aan de vooravond van presidentsverkiezingen staat. De radicaal-rechtse Javier Milei staat er goed voor in de peilingen en kan de verkiezingen gaan winnen. Wat weten we over deze ‘Trump van Argentinië’?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wie is Javier Milei?
Als één regio goed is voor spraakmakende verkiezingen, dan is het Latijns-Amerika wel. Met de presidentsverkiezingen in Argentinië in aantocht, op 22 oktober, belooft het ook daar een spektakel te worden, afgaande op de voorverkiezingen van 13 augustus.
Javier Milei, van de partij La Libertad Avanza, won deze voorverkiezingen, en zowel de regeringskandidaat Sergio Massa als de kandidaten van oppositiecoalitie Juntos werden verslagen. Het was een verrassing: Milei gold als een controversiële, extreemrechtse kandidaat, maar kreeg zo’n 30 procent van de stemmen. Ondanks wat de peilingen vooraf aangaven, is één ding duidelijk geworden: Milei kan de nieuwe president van Argentinië worden.
‘De dreiging is reëel’, schrijft antropoloog Alejandro Grimson in El Diploover de opkomst van Milei. Volgens Grimon heeft de presidentskandidaat ‘een antipluralistische ideologie, [oftewel een antidiversiteitspolitiek] verdedigt hij niet de vrijheid van degenen die anders denken dan hij en maakt hij deel uit van een internationaal netwerk dat de hele extreemrechtse wereld omvat’.
Zoals de Braziliaanse oud-president Jair Bolsonaro de ‘Trump van de tropen’ werd genoemd, zo noemt The Global AmericansMilei de ‘Trump van de pampa’s’. Volgens de website zijn er overeenkomsten tussen Trump, Bolsonaro en Milei vanwege ‘hun gebruik van populistische retoriek (…) en hun conservatieve kijk op sociale kwesties. Ook hebben ze dezelfde tactiek om het socialisme, momenteel gemanifesteerd als “cultureel marxisme”, neer te zetten als hun voornamelijke tegenstander’.
Milei ziet dat anders. De econoom noemt zichzelf in een interview met The Economist een ‘anarcho-kapitalist’, waar hij zichzelf eerder nog zag als een ‘recalcitrante neoclassicist’. Maar zijn economische plannen, onder meer om de Amerikaanse dollar tot belangrijkste munteenheid in de Argentijnse economie in te voeren en sterk in te zetten op digitale valuta, lijken vooralsnog niet aan te slaan bij vakgenoten. Tweehonderd economen kwamen in een open brief in het verweer tegen zijn plannen, schrijftEl Confidencional. Toch slaan de ideeën van Milei bij een groot deel van de Argentijnen goed aan.
Waarom doet juist Milei het zo goed?
Verschillende analisten, experts en politici hebben zich over de vraag gebogen waarom juist Milei het zo goed doet bij de kiezers. De verklaring lijkt eenduidig: de beroerde economische situatie in het Zuid-Amerikaanse land. Vooral zijn plannen rond het hervormen van de staat en het terugdringen van de overheidsuitgaven, de afschaffing van de Centrale Bank en de dollarisering van de economie doen het goed in het land dat kampt met een jaarlijkse inflatie van meer dan 120 procent.
‘Opeenvolgende regeringen van beide kanten zijn er niet in geslaagd om het economische disfunctioneren van het land op te lossen’, schrijft Americas Quarterlyover de huidige regering van Alberto Fernández en diens voorganger Macri. ‘Het is duidelijk waarom veel Argentijnen een derde optie willen, en Milei’s aanklacht tegen de “politieke elite” van het land – zowel de regerende peronisten als de traditionele centrumrechtse oppositie’ – slaat aan.
De Argentijnse econoom Juan Grabois zegt grotendeels hetzelfde tegen The Guardian. ‘Kiezers moeten wel over een onmogelijke politieke volwassenheid beschikken om opnieuw te stemmen op politici die hen zo volledig in de steek hebben gelaten’, aldus Grabois. ‘De muziek van de rattenvanger klinkt zoet voor mensen die alle hoop hebben verloren. Maar het heeft geen zin om kiezers of de rattenvanger zelf daarvan de schuld te geven.’ Volgens Grabois is de huidige politiek schuldig aan de opkomst van Milei.
Alejandro García Magos, docent aan de faculteit voor politieke wetenschappen van de Universiteit van Toronto, trekt de opkomst van Milei in een interview met The Dialoguebreder. ‘Of het nu Milei in Argentinië is, Bukele in El Salvador of AMLO [Andrés Manuel López Obrador] in Mexico, deze politiek leiders zijn in staat om de emoties van het volk te kanaliseren – zowel als ze in de oppositie als in de regering zitten. Dit geldt ongeacht hun politieke voorkeur. Het is belangrijk om te erkennen dat deze politieke figuren niet spontaan ontstaan. Er heerst een diepe ontevredenheid over de economische en sociale situatie in onze landen, die een vruchtbare bodem vormt voor proteststemmen.’
In een column in El Paísis de Argentijnse schrijver en journalist Leila Guerriero nóg duidelijker. ‘Een vriend van me zei: “Mensen zijn moe van beloftes. En dan komen er dit soort neanderthalers die zeggen: ‘Ik ga jullie niets geven, maar ik zal de politici die jullie naaien een schop onder hun kont geven.’ Dat voorspelt een nog grotere teleurstelling, maar wat mensen willen is wraak.”’
Wie zijn de andere kanshebbers om de verkiezingen te winnen?
De opkomst van Milei zegt dus veel over de staat waarin de economie, politiek en maatschappij van Argentinië zich bevinden. Toch is het een verre van uitgemaakte zaak dat Milei ook daadwerkelijk de presidentsverkiezingen gaat winnen. Er zijn andere kandidaten, en in de peilingen liggen ze allemaal dicht bij elkaar.
Een van de andere favorieten is Sergio Massa, minister van Economie in de huidige regering. Hij krijgt de steun van maatschappelijke organisaties, schrijft Página12.Hij is progressief, links en momenteel hard bezig met nieuwe economische steunpakketten en hervormingen, volgens analisten om kiezers lekker te maken in aanloop naar de verkiezingen.
De derde kandidaat is Patricia Bullrich, die wordt gesteund door de centrumrechtse oppositie en oud-president Macri. Ze heeft onlangs een boek geschreven, en volgens Infobae biedt dat een uitstekend inkijkje in de plannen voor haar presidentschap. Ze wil iets doen tegen de bureaucratie in Argentinië, onder meer door innovatie en technologie te stimuleren. Ook zij praat over het snijden in de staatsuitgaven, maar wil tegelijkertijd belastingverlagingen.
Massa en Bullrich zijn in de ogen van Milei de kandidaten van de elite, en de peilingen tonen aan dat Argentinië deze elite beu is. Hij krijgt vooral steun van mannen, jongeren en minder welvarende groepen. Volgens Perfilstaat Milei er best voor in de laatste peilingen, met 31,1 procent van de stemmen, tegenover 28,1 procent voor Massa en 21,2 procent voor Bullrich.
In een andere peiling krijgt Milei zelfs 35 procent van de stemmen, met 25 procent voor Massa en 23 procent voor Bullrich. Het lijkt echter op een tweede ronde aan te komen, aangezien een kandidaat 45 procent van de stemmen nodig heeft om in de eerste ronde van 13 augustus te winnen. Die tweede ronde vindt dan plaats in november. Voor de huidige regering en de rechtse oppositie kan dat een lastige spagaat worden: samenwerken tegen Milei of ongemakkelijke akkoorden sluiten met de controversiële kandidaat?
Milei rekent af met de traditionele politieke partijen
‘Argentinië heeft gestemd voor de kandidaat die het best de woede verwoordde die zich in jaren van sociaaleconomische achteruitgang heeft opgehoopt: Javier Milei,’ schrijft El País. Milei behaalde een ‘verrassende overwinning’ in de Argentijnse voorverkiezingen van zondag, aldus het dagblad Clarín. De ultraliberale econoom, die zichzelf ‘anarcho-kapitalist‘ noemt, tegen abortus is en klimaatverandering als ‘een hoax’ van links beschouwt, kreeg, met meer dan 96 procent van de stemmen geteld, 30,1 procent van de stemmen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Milei zal het in de presidentsverkiezingen van 22 oktober opnemen tegen Patricia Bullrich, voormalig minister van Veiligheid en aanvoerder van de rechtse oppositie, en Sergio Massa, minister van Economie, namens de regerende peronistische partij. Al jaren wordt de Argentijnse politiek gedomineerd door twee blokken: het peronisme en het rechtse blok. De opkomst van Milei brengt daar verandering in, aldus El País. ‘Met de belofte om een “einde te maken aan de politieke kaste” dwingt Milei de traditionele politieke partijen om zich te bezinnen.’
Argentinië bevindt zich in zwaar economisch weer, met een inflatie die is opgelopen tot 115,6 procent. De zeer impopulaire vertrekkende president, Alberto Fernández, koos ervoor om zich dan ook niet herkiesbaar te stellen.
Uitgerekend aan de vooravond van de vijfenveertigste herdenking van de ontvoering van de Dwaze Moeders heeft militair Alfredo Astiz in een brief aan de rechtbank zijn rol in de Argentijnse junta proberen te rechtvaardigen. ‘Ik ben geen crimineel en al helemaal geen genocidepleger.’
Alfredo Astiz’ verdorvenheid kent geen grenzen. Aan de vooravond van de vijfenveertigste herdenking van de ontvoeringen van de Dwaze Moeders van de Plaza de Mayo en twee Franse nonnen in de Iglesia de la Santa Cruz – ontvoeringen die door zijn infiltratie mogelijk werden gemaakt – heeft Astiz een brief gestuurd naar de federale rechtbank (die kort daarvoor het verzoek van zijn advocaten tot voorwaardelijke invrijheidstelling had afgewezen) om daarin zijn rol in de militaire dictatuur te rechtvaardigen. ‘Ik ben geen crimineel, en al helemaal geen genocidepleger’, stond er in zijn handgeschreven brief, verstuurd vanuit de Ezeiza-gevangenis, waar hij zijn straf uitzit.
Precies vijfenveertig jaar geleden wandelde Astiz de Iglesia de la Santa Cruz binnen. Daar had zich een groep Dwaze Moeders en familieleden verzameld die geld bij elkaar legden en handtekeningen hadden verzameld om een oproep te plaatsen in de landelijke krant La Nación. Ze wilden de verdwijningen van hun geliefden openlijk veroordelen en eisten antwoorden van Jorge Rafael Videla’s militaire dictatuur.
Niemand kon toen vermoeden dat de jonge, blonde, atletische jongeman rapporteerde aan een in de ESMA [de Technische School van de Argentijnse Marine, het grootste foltercentrum tijdens de militaire dictatuur in Argentinië, 1976-1983] opererende eenheid. Voor de Dwaze Moeders was hij Gustavo Niño, een jongeman die op zoek was naar zijn verdwenen broer. Soms kwam Gustavo Niño naar de bijeenkomsten met een eveneens blond meisje van wie hij beweerde dat ze zijn zusje was. In werkelijkheid was ze een van de door de marine ontvoerde Argentijnen en moest ze met hem mee om vertrouwen te wekken.
Alfredo Astiz
Voor de door hem gepleegde misdaden bij de ESMA heeft Astiz twee keer levenslang gekregen. Justitie acht bewezen dat hij medeverantwoordelijk was voor de ontvoering van de twaalf activisten die samenkwamen in de Iglesia de la Santa Cruz en tussen 8 en 10 december 1977 werden gegijzeld. Onder hen bevonden zich de Dwaze Moeders van de Plaza de Mayo Azucena Villaflor (oprichtster van deze burgerbeweging), María Eugenia Ponce de Bianco en Esther Ballestrino de Careaga, alsmede de twee Franse nonnen Alice Domon en Léonie Duquet. De twaalf werden overgebracht naar de ESMA en op 14 december 1977 in zee gegooid tijdens een van de zogeheten ‘dodenvluchten’.
Verzoek afgewezen
Onlangs vroegen de advocaten van Astiz tijdens de rechtszaak om zijn voorwaardelijke vrijlating. De drie leden van de federale rechtbank – Adriana Palliotti, Fernando Canero en Daniel Obligado – wezen zijn verzoek af, de tweeënzeventig jaar oude ex-marineman zal zijn gevangenisstraf moeten uitzitten. Het vonnis van de rechters wekte de woede van Astiz. Vanuit de Ezeiza-gevangenis schreef hij een brief aan de rechtbank waarin hij zei dat hij had deelgenomen aan de strijd tegen het terrorisme, maar zich niet herkende in de kwalificatie ‘genocidepleger’.
‘Ik wil benadrukken dat ik nooit eerder een verzoek om voorwaardelijke invrijheidstelling heb ingediend. En dat terwijl ik twintig jaar geleden onwettelijk van mijn vrijheid ben beroofd, ik eis slechts invrijheidstelling, niets anders,’ aldus Astiz in zijn brief, alsof hij was ontvoerd en niet een gevangenisstraf uitzat voor de misdaden die hij had gepleegd.
‘Ik zit liever in de gevangenis vanwege mijn strijd tegen het terrorisme dan als een ordinaire boef’
De ex-marineman richtte zijn pijlen vooral op een van de rechters, Obligado, die uitweidde over de aard van de door Astiz gepleegde misdaden. ‘Ik laat me niet door Obligado op zo’n vernederende manier bejegenen, want ik ben geen crimineel en al helemaal geen genocidepleger’, aldus Astiz, die hiermee blijk gaf van een grenzeloos cynisme.
‘Ik zit liever in de gevangenis vanwege mijn strijd tegen het terrorisme dan als een ordinaire boef’, schreef Astiz ter afsluiting. De brief werd op dezelfde dag geschreven dat de federale rechtbank Cristina Fernández de Kirchner veroordeelde tot zes jaar gevangenisstraf. Het was haar regering die de rechtszaken tegen de genocideplegers initieerde.
Lange lijst
Astiz heeft een lange lijst van provocaties op zijn naam staan. In 1998 gaf hij in een interview met Gabriela Cerruti van het tijdschrift Tres Puntos toe dat hij was geïnfiltreerd in de groep Dwaze Moeders van de Plaza de Mayo, al ontkende hij dat hij op de dag van de ontvoeringen in de Iglesia de la Santa Cruz was. In hetzelfde interview zei Astiz: ‘De marine heeft me geleerd hoe ik moet elimineren. Ik kan mijnen en bommen plaatsen, ik weet hoe ik moet infiltreren en een burgerbeweging moet ontmantelen. Ik weet hoe ik moet doden.’ Astiz sloot in 2017 tijdens de rechtszaak die bekendstaat als ESMA Unificada zijn verklaring af met de woorden: ‘Nooit zal ik excuses aanbieden omdat ik mijn land heb verdedigd.’
‘Of je gradaties hebt in volkerenmoord weet ik niet, maar Astiz is er het schoolvoorbeeld van,’ zegt Mabel Careaga, dochter van Esther Ballestrino de Careaga, een van de moeders die op 8 december 1977 ontvoerd werden in de Iglesia de la Santa Cruz. ‘Je had het staatsterrorisme en iemand als Astiz, die infiltreerde, het vertrouwen won van de vrouwen die hun zonen en dochters zochten, en hij wist drommels goed wat er ging gebeuren als ze werden ontvoerd. De daaropvolgende jaren heeft hij niet één keer berouw getoond. Integendeel: hij is altijd gaan staan voor wat hij op zijn kerfstok heeft,’ aldus Careaga.
‘Ik weet hoe ik moet infiltreren en een burgerbeweging moet ontmantelen. Ik weet hoe ik moet doden’
‘In wezen rechtvaardigt hij voor de zoveelste keer zijn daden. In een tijd waarin ontkenning aan de orde van de dag is brengt hij dit weer te berde. En dat nog wel op deze voor ons zo gevoelige dag, die ons eraan herinnert dat we deze rechtse groeperingen en deze genocideplegers nooit meer mogen laten terugkeren in de samenleving. Het is pervers en provocatief,’ zo zegt Careaga.
‘Wie deel uitmaakte van een systeem van uitroeiing, dood en terreur – inclusief de dodenvluchten – kan alleen maar worden beschouwd als een genocidepleger,’ aldus Ana Bianco, dochter van ‘Mary’ Ponce, een van de andere moeders die vijfenveertig jaar geleden werden ontvoerd. ‘Astiz is een onvervalste genocidepleger, hij hield de Dwaze Moeders in de kerk in de gaten om vast te kunnen stellen welke kopstukken moesten verdwijnen om een ontluikende mensenrechtenbeweging in de kiem te kunnen smoren,’ vult ze aan. ‘De enige plek waar een genocidepleger thuishoort is in de gevangenis, met levenslang.’
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
