De Oekraïense president Volodymyr Zelensky verklaarde donderdag vanuit de plaats Slavoetytsj, nabij de Belarussische grens, dat Oekraïne ‘zijn lokale verdediging tegen een potentiële dreiging vanuit Belarus zal versterken’, meldt The Kyiv Independent.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze aankondiging vindt plaats tegen de achtergrond ‘van groeiende bezorgdheid in Kyiv, waar gevreesd wordt dat Rusland een nieuw front wil openen’ in Noord-Oekraïne, ‘door Belarus, een nauwe bondgenoot van Moskou en de noordelijke buur van Oekraïne, erbij te betrekken’, aldus de website.
Rusland en Belarus voerden afgelopen week gezamenlijke militaire oefeningen uit. De Belarussische president Alexander Loekasjenko ontkende op zijn beurt plannen te hebben om zijn land bij de oorlog te betrekken – tenzij er een ‘aanval’ op zijn grondgebied wordt gepleegd.
Voor Russische atleten blijven de beperkingen wel van kracht
Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) verklaarde donderdag dat het lot van atleten ‘niet mag worden bepaald door de acties van hun regeringen, inclusief hun betrokkenheid bij een oorlog of conflict’. Het IOC handhaafde echter de beperkingen voor Russische atleten. Formeel gezien is het aan de internationale federaties om deze ommekeer in het beleid door te voeren, aangezien ze vrij blijven om de aanbevelingen van het IOC al dan niet op te volgen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Dit nieuwe beleid zou desalniettemin de terugkeer van een Belarussische delegatie naar de Olympische Zomerspelen van 2028 in Los Angeles mogelijk moeten maken. ‘Hoewel Belarus, een bondgenoot van Rusland, niet direct aan de oorlog deelnam, stond het het Kremlin toe om zijn grondgebied te gebruiken als uitvalsbasis voor operaties tegen Oekraïne’, merkt The Kyiv Independent op, die klaagt over ‘de dood van honderden Oekraïense atleten en coaches’ sinds het begin van het conflict.
Belarus voert de digitale repressie in eigen land ook op
‘We volgen de situatie nauwlettend, houden alles onder controle en zullen indien nodig reageren’, benadrukte de Oekraïense president Volodymyr Zelensky zaterdag in zijn dagelijkse toespraak tot de natie. Kyiv dringt er al weken bij Minsk op aan zich niet verder te mengen in de oorlog die Rusland voert. Het bericht van zaterdag komt ‘na een periode van verhoogde spanningen en digitale repressie in Belarus’, meldt The Kyiv Post.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Onlangs gaf het Oekraïense Centrum voor Bestrijding van Desinformatie aan dat Minsk de controle op internettoegang is gaan aanscherpen.’ Deze beperkingen ‘vallen samen met een verharding van de retoriek van de Belarussische president Alexander Loekasjenka’, voegt het Oekraïense medium eraan toe. ‘Voormalige Oekraïense functionarissen hebben gewaarschuwd dat Belarus opnieuw als platform zou kunnen dienen’ voor Russische militaire operaties tegen Oekraïne, merkt The Kyiv Post op.
Belarus en Noord-Korea zijn trouwe bondgenoten van Rusland
Aleksandr Loekasjenka begon woensdag aan zijn eerste officiële bezoek aan Pyongyang, een tweedaagse reis die bedoeld is om ‘belangrijke, gemeenschappelijke belangen te identificeren’, meldde het Belarussische staatsnieuwsagentschap Belta.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Volgens analisten is dit bezoek bedoeld om de banden te versterken tussen landen die zich verzetten tegen de westerse orde’, merkt Euronews op. Belarus en Noord-Korea hebben Rusland gesteund in de oorlog in Oekraïne: Pyongyang stuurde grondtroepen en wapens, terwijl Minsk diende als uitvalsbasis voor de Russische invasie in 2022.
Naast hun nauwe banden met Moskou ‘delen de twee landen veel overeenkomsten’, aldus Euronews. ‘Autoritaire regimes die dissidenten onderdrukken, […] internationale isolatie in combinatie met een bewust beleid van zelfvoorziening.’ Loekasjenka en Kim ontmoetten elkaar al in september in Beijing, waar ze een militaire parade bijwoonden ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Onder de gevangenen bevinden zich mensenrechtenactivisten
De Amerikaanse gezant John Coale kondigde donderdag de versoepeling van de sancties tegen Belarus en de vrijlating van 250 gevangenen in het land aan, na onderhandelingen met president Aleksandr Loekasjenko, aldus Radio Free Europe / Radio Liberty.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘De Verenigde Staten hebben de sancties tegen verschillende Belarussische entiteiten opgeheven’, waaronder het ministerie van Financiën en bedrijven die actief zijn in de potassector, een grondstof voor de productie van kunstmest.
Onder de vrijgelaten gevangenen – een ‘belangrijke humanitaire doorbraak’, aldus Coale – bevinden zich verschillende politiek gevangenen en mensenrechtenactivisten, meldt de website. ‘Vijftien gevangenen zijn overgebracht naar buurland Litouwen, terwijl de anderen binnen Belarus zijn vrijgelaten.’
De echtgenoot van de in ballingschap levende Belarussische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja is samen met dertien anderen vrijgelaten uit de gevangenis na een ontmoeting tussen de Belarussische president Aleksandr Loekasjenka en de Amerikaanse gezant Keith Kellogg in Minsk, meldt Meduza. Vijf jaar geleden stond Sergej Tichanovski aan het hoofd van de grote protestbeweging die demonstreerde tegen de herverkiezing van de Belarussische autocraat, protesten die door laatstgenoemde met geweld werden neergeslagen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Onder de vrijgelaten politiek gevangenen bevinden zich ook Ihar Karnei, een journalist van Radio Free Europe, een universiteitsprofessor, een zakenman en een anarchistisch activist, aldus de Belarussische mensenrechtenorganisatie Viasna. Ze bevinden zich nu allemaal op Litouws grondgebied.
In een gesprek met The Washington Post zei analist Dmitri Bolkunets dat de verrassende vrijlating van de politiek gevangenen ‘grotendeels te danken was aan president Trump en zijn team’. Voor Bolkunets, die een tegenstander is van het Belarussische regime, is het duidelijk dat Loekasjenka, een bondgenoot van Moskou, ‘hoopte zijn betrekkingen met de VS en de EU te normaliseren en waarschijnlijk streefde naar een versoepeling van de sancties’ tegen zijn land.
Volgens een officiële exit poll won de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenka zondag 87,6 procent van de stemmen. Er wordt geen oppositie getolereerd in deze voormalige Sovjetrepubliek, die hij sinds 1994 met ijzeren vuist regeert. Volgens de EU en ngo’s die zich inzetten voor de mensenrechten zijn de verkiezingen in scène gezet.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De Wit-Russen reageerden zondag ‘bedeesd’ op de uitslag, ‘in tegenstelling tot de verkiezingen van 2020, toen duizenden de straat op gingen om te protesteren tegen het regime van Loekasjenka’, merkt Politico op. Deze verzetsbeweging ‘werd (…) zo zwaar onderdrukt dat het op dit moment niet mogelijk is om in het land actie te voeren’, vertelde de verbannen Wit-Russische activist Art Balenok aan de site.
Het aantal vluchtelingen dat via Belarus Europa binnenkomt neemt toe. Bij de Duitse veiligheidsautoriteiten groeit de vrees dat de Russische president in het verkiezingsjaar opnieuw zijn toevlucht neemt tot een verraderlijke strategie om Europa’s stabiliteit te ondermijnen.
Het is nog niet zo lang geleden dat de beelden van deze grens dramatisch waren. Drieënhalf jaar geleden hielden soms alleen kettingen van politie-eenheden groepen migranten tegen aan de Pools-Belarussische grens. Gezinnen zwierven dagenlang rond in het gebied. Sommigen overleefden de omstandigheden niet. De presidenten van Rusland en Belarus, Vladimir Poetin en Alexander Loekasjenka, streefden een meedogenloos doel na: West-Europa onder druk zetten door migranten doelbewust via de route Moskou-Minsk te leiden.
Tegenwoordig is het nieuws minder groot en zijn de beelden minder verontrustend. Toch baart de situatie aan de buitengrens van de EU Duitsland opnieuw zorgen. Zo meldde het federale politiebureau in Pasewalk vrijdag dat politieagenten vier asielzoekers hadden opgepakt. De drie Iraniërs en een Syriër beweerden via Belarus en Polen naar Duitsland te zijn gereisd. Twee dagen eerder waren op dezelfde locatie al vier mensen aangehouden, twee Jemenieten en twee Syriërs. Reisroute: via Rusland en Belarus naar Duitsland. Hoewel het aantal aankomsten via deze route intussen sterk was gedaald, mede door de strenge grensbewaking in Polen, hoort de federale politie sinds kort vaker dat migranten via Moskou of Minsk naar Duitsland zijn gereisd.
Hybride oorlogsvoering
Volgens informatie van Süddeutsche Zeitung, WDR [Westdeutscher Rundfunk] en NDR [Norddeutscher Rundfunk] zijn Rusland en Belarus opnieuw in toenemende mate bezig om migranten uit arme en door crises geteisterde regio’s via hun eigen land naar de Europese Unie te smokkelen – vooral naar Duitsland. Volgens statistieken van de federale politie was de migratie via deze route in januari en februari 2024 zo sterk gedaald, met telkens minder dan dertig aankomsten, dat ze nauwelijks waarneembaar was. Maar nu stijgen de aantallen weer aanzienlijk. Er waren al 412 nieuwkomers in maart, 670 in april en 416 medio mei. Poolse grenswachten hebben de afgelopen weken ook een toename geregistreerd van het aantal mensen dat vanuit Belarus reist. Veiligheidskringen hebben het opnieuw over ‘hybride oorlogvoering’.
Het aantal vluchtelingen dat via verschillende vluchtroutes reist, neemt meestal toe aan het begin van de zomer. Veiligheidsautoriteiten zien echter een systeem achter deze ontwikkeling, want zonder tussenkomst van de respectieve regeringen zou een toegenomen gebruik van de route via Moskou en Minsk nauwelijks mogelijk zijn: volgens de federale politie komen de meeste mensen de Russische Federatie binnen via de lucht en vervolgen ze hun reis over land. De gevonden documenten met een verwijzing naar Belarus zijn vaak Russische kortetermijnvisa, zoals die voor toeristen, ondernemers of studenten.
Volgens het onderzoek heeft de helft van de migranten dat deze reisroute volgde een Russisch visum dat in hun thuisland is afgegeven. Volgens de informatie geeft Rusland in sommige landen vrijwillig inreisvisa af om migranten aan te trekken. Deze migranten vliegen vaak naar Moskou of Sint-Petersburg, vanwaar ze doorreizen naar Wit-Rusland, waar ze vervolgens proberen de EU binnen te komen, aldus de veiligheidsmensen over de modus operandi.
Het totale aantal mensen dat via de Belarussische route vlucht is voor 2024 1549, wat nog steeds aanzienlijk lager is dan het totale aantal voor voorgaande jaren (2022: 8511, 2023: 11.881). Het is echter goed mogelijk dat de cijfers de komende maanden flink zullen stijgen, zeggen ze. Niet de huidige cijfers zijn het probleem, maar de prognoses, zei een hooggeplaatste veiligheidsfunctionaris. Poetin zou kunnen proberen de stemming in Duitsland met een geplande toename van het aantal vluchtelingen te beïnvloeden in dit verkiezingsjaar, met de Europese verkiezingen in juni en de deelstaatverkiezingen in Brandenburg, Saksen en Thüringen in september.
Omdat dit een dure route is, worden vaak sociale uitkeringen gebruikt om schulden aan smokkelaars af te betalen
Ook het federale ministerie van Binnenlandse Zaken vermoedt een stijgende trend in de vluchtelingenroute via Rusland en Belarus. Nadat het ministerie van Nancy Faeser (SPD) begin dit jaar nog minder ongeoorloofde binnenkomsten aan de grens met Polen registreerde dan het jaar daarvoor, keerde het tij in maart. Deze maand registreerden de autoriteiten plotseling een totaal van 1650 gevallen, meer dan in het voorgaande jaar (1580 gevallen). Volgens de bevindingen van de politie zou de geregistreerde stijging voornamelijk te wijten zijn aan de ‘seizoensgebonden toename van het aantal migranten met betrekking tot Belarus’, aldus een woordvoerder van het federale ministerie van Binnenlandse Zaken.
Duitse veiligheidsautoriteiten merken ook dat de herkomst van de vluchtelingen is veranderd. In tegenstelling tot een paar jaar geleden komen de meeste migranten die nu via Rusland en Belarus binnenkomen niet uit Irak. Volgens de federale politie zijn de belangrijkste landen van herkomst Syrië en Afghanistan. Volgens het onderzoek komen er ook veel mensen uit Somalië, Jemen en Eritrea.
Volgens de veiligheidsautoriteiten kan de route meestal worden afgelegd door een vlucht en visum voor Rusland of Belarus en vervolgens via smokkel – vaak met gevolgen voor de migranten zelf, die dan bijvoorbeeld bij de smokkelaar in het krijt staan. Omdat dit een dure route is, worden vaak sociale uitkeringen gebruikt om schulden aan smokkelaars af te betalen.
Pressiemiddel
Ook in Finland is de bezorgdheid over gerichte smokkel vanuit Rusland de afgelopen maanden toegenomen. Zoals het Finse ministerie van Binnenlandse Zaken verklaarde, begon Rusland in de herfst van 2023 migranten zonder Schengenvisa aan de grens met Finland af te leveren. Slechts een paar weken na een toename tot meer dan vijfhonderd mensen binnen een week, sloot Finland de grensovergangen. Finland had vernomen dat enkele duizenden mensen bij de grens waren gearriveerd, met de hulp van officiële Russische agentschappen. Volgens Finland is deze informatie onder andere afkomstig uit gesprekken met migranten uit Belarus.
In een vertrouwelijke risicoanalyse van het EU-agentschap voor grensbeheer Frontex voor 2023/’24 staat dat de ‘waarschijnlijkheid dat illegale migratie als pressiemiddel wordt gebruikt’ is toegenomen. Frontex ziet ook de rol van Rusland hierin: volgens het rapport heeft het Kremlin de mogelijkheid om vliegroutes te beïnvloeden. Ook zouden de officiële Russische autoriteiten routes over Russisch land kunnen organiseren.
Een bezoek van de Poolse premier Donald Tusk aan de grens met Belarus iets meer dan een week geleden laat zien hoe serieus de situatie wordt genomen in de politiek. Volgens persbureau AP beschuldigde Tusk Ruslands bondgenoot Belarus ervan een hybride oorlog tegen het Westen te voeren door migranten aan te moedigen de grens naar de EU over te steken. Er komen elke dag meer grensovergangen, waarschuwde Tusk. De premier heeft sindsdien aangekondigd dat Polen kosten noch moeite zal sparen om zijn grensfaciliteiten uit te breiden. Zijn land zal 2,3 miljard euro investeren om de grens verder te beveiligen.
Russen en Belarussen mogen alleen deelnemen onder neutrale vlag
Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) kondigde dinsdag aan dat atleten uit Rusland en Belarus niet mogen deelnemen aan de openingsceremonie in Parijs en dat hun medailles niet zouden worden geteld. Dat schrijft Le Monde. Op een later moment wordt nog besloten of Russen en Belarussen mogen deelnemen aan de sluitingsceremonie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Sinds de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 mogen atleten niet namens Rusland of Belarus meedoen aan de Olympische Spelen. Alleen atleten die kunnen aantonen dat ze de oorlog in Oekraïne niet steunen of gesteund hebben, mogen deelnemen onder neutrale vlag.
Tot nu toe hebben zich twaalf Russische en zeven Belarussische atleten zich gekwalificeerd voor de Spelen van Parijs. Naar verwachting zal het aantal Russische atleten dat deelneemt aan het sportevenement nog oplopen tot 36. ‘Dat is heel wat anders dan de 330 sporters die in 2021 in Tokio deelnamen, toen al onder neutrale vlag vanwege de Russische staatsdoping’, schrijft de Franse krant.
De oorlog in Oekraïne leidt niet alleen tot binnenlandse onrust in Rusland, maar ook tot de vrees dat Poetin overgaat tot de inzet van kernwapens. Reden te meer om de ‘nucleaire koorts’ in Rusland scherp in de gaten te houden, schrijft Ana Palacio, voormalig minister van Buitenlandse Zaken van Spanje.
De opstand van Jevgeni Prigozjin met zijn Wagner-groep heeft de klaarblijkelijke kwetsbaarheid van Vladimir Poetins regime het afgelopen weekend in een schril daglicht gezet. Het duurde weliswaar niet lang voordat Prigozjin eieren voor zijn geld koos en zijn naar Moskou oprukkende manschappen weer bevel gaf rechtsomkeert te maken, maar toch illustreert dit incident met een opstandige krijgsheer weer eens hoe dreigend en existentieel het gevaar is dat een agressieve en onstabiele nucleaire mogendheid voor de wereld vormt.
Sinds Oekraïne vorig jaar door Rusland werd binnengevallen, en vooral sinds het duidelijk werd dat Poetin daar niet de snelle overwinning zou behalen waarop hij blijkbaar had gerekend, doemt als een van de mogelijke uitkomsten ook een nachtmerriescenario aan de horizon op: dat Poetin ten val wordt gebracht en Rusland zal worden verscheurd door een machtsstrijd tussen krijgsheren, die dan ook met elkaar zullen wedijveren om de macht over het grootste nucleaire arsenaal ter wereld.
Constant gevaar
Dit scenario leek even werkelijkheid te worden toen Prigozjin het Russische leger beschuldigde van aanvallen op Wagner-kampen en in reactie daarop het zuidelijke hoofdkwartier van het leger in Rostov aan de Don innam en zijn eigen huurlingenleger liet oprukken naar Moskou. En al is deze opstand nu met een sisser afgelopen, er is geen enkele garantie dat er geen tweede poging volgt, zeker als je ziet hoeveel steun Prigozjin bij sommige delen van de Russische bevolking lijkt te genieten.
Maar ook met Poetin in het Kremlin blijven de Russische kernwapens een constant gevaar vormen. Het is immers de dreiging van nucleaire escalatie die het Westen ervan weerhoudt Oekraïne te hulp te schieten met militair ingrijpen, en die de NAVO dwingt de timing en de aard van haar militaire steun aan de Oekraïense strijdkrachten heel precies uit te kienen.
Poetin heeft het Westen herhaaldelijk gemaand om op zijn tellen te passen. In 2014, het jaar waarin hij de Donbas binnenviel en de Krim annexeerde, heeft Rusland een nieuwe militaire doctrine aangenomen waarbij het zich het recht voorbehoudt kernwapens in te zetten bij een aanval met conventionele wapens die een bedreiging vormt voor het voortbestaan van de Russische staat. Vier jaar later bekrachtigde Poetin zijn geloof in dat principe nog eens. Ja, het zou een ‘mondiale catastrofe’ zijn, gaf hij toe, maar een wereld zonder Rusland had toch geen bestaansrecht.
Hij voert dit nucleaire wapengekletter steeds verder op. De toespraak waarmee hij afgelopen september de annexatie van nog eens vier Oekraïense oblasten (provincies) afkondigde, zat vol bijtende opmerkingen over het militaire verleden van de Verenigde Staten, waaronder het feit dat de VS als enige land ter wereld ooit nucleaire wapens heeft gebruikt. En eerder deze maand bevestigde Poetin opnieuw dat hij bereid is kernwapens in te zetten als hij dat nodig acht voor ‘het voortbestaan’ en de bescherming van de ‘territoriale integriteit, onafhankelijkheid en soevereiniteit’ van de Russische staat. Hij zei ook dat zijn land dankzij het gigantische Russische kernwapenarsenaal een ‘strategisch voordeel’ heeft tegenover de NAVO. In februari heeft Rusland het START-verdrag opgeschort, het laatste verdrag over de nucleaire wapenbeheersing die het nog met de VS had.
Rusland is momenteel in de greep van een repressie die doet denken aan de Sovjettijd
Die provocerende nucleaire retoriek van Poetin begint de laatste tijd ook door te klinken in de commentaren van andere prominente Russen. Sergej Karaganov, erevoorzitter van de Russische Raad voor Buitenlands en Defensiebeleid, pleitte in een recent opiniestuk voor de mogelijkheid van een preventieve nucleaire aanval. Zo’n aanval op ‘een reeks doelwitten in een aantal verschillende landen’ zou Rusland volgens hem in staat stellen ‘diegenen die hun verstand verloren hebben weer tot rede te brengen’ en ‘de wil van het Westen te breken’. Zelfs voor een havik als Karaganov is dat een schokkende stellingname.
Maar misschien nog wel zorgwekkender is dat er nu ook zulke opruiende taal te horen is van figuren die zich in het verleden juist altijd gematigd opstelden. Dmitri Trenin, de voormalig directeur van het Carnegie Moscow Center, gold binnen Rusland lange tijd als de stem van de rede, maar ook hij pleit er nu voor dat Rusland ‘de nucleaire kogel’ in ‘het magazijn van zijn revolver’ laadt. Hij oppert dat een preventieve aanval de ‘mythologie’ zou ontkrachten van artikel 5 van de NAVO (dat een aanval op één lidstaat een aanval is op allen) en zo tot het uiteenvallen van heel dat bondgenootschap kan leiden.
Er klinken natuurlijk ook wel tegengeluiden. De opvatting van Karaganov wordt bestreden door mensen als Fjodor Loekjanov, de huidige voorzitter van de Russische Raad voor Buitenlands en Defensiebeleid, Ivan Timofejev, directeur-generaal van de denktank Russische Raad voor Internationale Zaken, en Aleksej Arbatov van de Russische Academie van Wetenschappen. Maar zo’n pleidooi moet wel in patriottische termen worden vervat, want Rusland is momenteel in de greep van een repressie die doet denken aan de Sovjettijd. Dat blijkt wel uit de recente arrestatie van Evan Gershkovich, de journalist van The Wall Street Journal, en de krankzinnige gevangenisstraf die een oppositiefiguur als Vladimir Kara-Moerza wordt opgelegd. Historisch is interne repressie in Rusland altijd verbonden geweest met externe agressie.
Voorlopig hoeft Rusland nog geen kernwapens in te zetten, zegt Poetin, althans niet om het voortbestaan van de Russische staat te garanderen. Maar een krijgsheer als Prigozjin zou daar heel anders over kunnen denken. In ieder geval lijkt de kans op de inzet van kleinere, ‘tactische’ kernwapens in Oekraïne sowieso toe te nemen. Terwijl Ruslands conventionele arsenaal stilaan uitgeput raakt, heeft het land onlangs een lading van zulke wapens op het grondgebied van zijn naaste bondgenoot Belarus gestationeerd, en het wil er nog meer sturen.
‘Nucleaire koorts’
Volgens een enquête van het Levada Center uit april dit jaar meende een derde van de ondervraagde Russen dat de Russische leiders wel bereid zijn kernwapens in te zetten in Oekraïne, al is 86 procent van de Russen van mening dat kernwapens onder geen enkel beding mogen worden gebruikt. Vorige week erkende president Biden nog dat er een ‘reëel’ gevaar bestaat op de inzet van tactische kernwapens door Rusland. Dat zou de wereld een stuk gevaarlijker maken – zeker als Poetin er zomaar mee wegkomt. Als het Westen zwicht voor nucleaire chantage van Rusland, vallen er meer aanvallen te verwachten, in Moldavië en elders.
De oorlog in Oekraïne roept niet alleen het schrikbeeld op van het uiteenvallen van de Russische staat, maar ook van een nucleaire confrontatie zoals de Cubacrisis van 1962 – maar dan misschien een crisis die niet kan worden bezworen. Vanwege dit gevaar moet het Westen alle beschikbare middelen inzetten om de vinger aan de pols te houden van het binnenlands debat in Rusland om te zien of de ‘nucleaire koorts’ in het land niet te hoog oploopt. De opstand van Prigozjin toonde natuurlijk wel aan dat in Rusland alles mogelijk is. En zoals de kremlinologen uit de Koude Oorlog na decennia van koffiedik kijken moesten constateren, valt het onmogelijk te voorspellen of je uit het maatschappelijk debat en uitingen in openbare media iets kunt afleiden over een nieuwe consensus in de politieke en militaire top. Maar er staat voor de wereld zoveel op het spel dat we het op zijn minst moeten proberen.
Waar Poetin en Prigozjin tijdens de opstand van Wagner een zwakke indruk maakten, streek de sterke leider van Belarus de eer op door zich als bemiddelaar op te stellen. ‘Poetin en Loekasjenka kunnen niet zonder elkaar. De val van de één betekent de politieke dood van de ander.’
Vladimir Poetin staat bekend om zijn ijzeren greep op de nieuwsmedia in Rusland. Zijn voormalige bondgenoot, Jevgeni Prigozjin, oprichter van de militaire Wagner-groep, is eigenaar van een conservatief mediabedrijf én een flamboyante showman op sociale media. Toch ging geheel onverwachts de echte pr-overwinning na de muiterij van Prigozjin naar iemand anders: de oude dictator van Belarus, het buurland dat stevig binnen de Russische invloedssfeer ligt.
De Belarussische leider, Aljaksandr Loekasjenka, wordt vooral gezien als een volgzame stroman van het Kremlin. Maar zondag was hij degene die met de eer streek voor de totstandkoming van een akkoord tussen Poetin en Prigozjin. Daarmee voorkwam hij een situatie die volgens de Russische leider overeen zou komen met de burgeroorlog volgend op de revolutie van 1917.
Nu probeert Loekasjenka – een internationale paria – zijn pr-overwinning te gebruiken om zijn geloofsbrieven als geloofwaardig staatsman, bemiddelaar en bovenal trouwe bondgenoot van Poetin te verfraaien.
Profijtelijk en aanvaardbaar
Laat op zaterdagavond 24 juni, toen de angst toenam voor een mogelijke botsing tussen Wagner-troepen – die zich op minder dan 200 kilometer van Moskou bevonden – en Russische soldaten, kwam de persdienst van Loekasjenka met een mededeling: de Belarussische president had ‘een absoluut profijtelijke en aanvaardbare manier gevonden om de situatie op te lossen’. Kort daarna kondigde Prigozjin aan dat een colonne met zijn strijders, die zo’n 800 kilometer vanuit Zuid-Rusland had afgelegd, zou omkeren en huiswaarts zou gaan.
Als onderdeel van de deal zou een strafzaak tegen Prigozjin voor het organiseren van een gewapende opstand worden ingetrokken. De Wagner-troepen zouden niet worden aangeklaagd en Prigozjin zou Rusland verlaten voor Belarus, aldus een woordvoerder van het Kremlin. De volgende dag was niet bekend waar hij zich bevond.
Welke beloften er zijn gedaan namens het Kremlin, Wagner of Loekasjenka blijft onduidelijk. Maar de door de staat gecontroleerde media van Loekasjenka haastten zich om zijn inspanningen ter bezwering van het conflict af te schilderen als een bewijs van zijn staatsmanschap.
Het staatspersbureau Belta meldde dat Poetin die zaterdagochtend – toen hij werd geconfronteerd met ‘de meest acute fase van de situatie in Rusland’ – zijn Belarussische tegenhanger in Minsk belde. Poetin ‘was sceptisch over eventuele onderhandelingen en betwijfelde of Jevgeni Prigozjin de telefoon zou opnemen, aangezien hij op dat moment met niemand wilde spreken’, zei Vadim Gigin, propagandist van de Belarussische regering, zondag tegen pro-Kremlinmedia tijdens een interview, dat uitgebreid werd behandeld door Belta. Maar Poetin stemde in met bemiddeling en toen ‘de president van Belarus belde, nam Jevgeni Prigozjin onmiddellijk de telefoon op’, zei Gigin, aan wie de Europese Unie ooit sancties oplegde voor ‘het steunen en rechtvaardigen van repressie tegen de democratische oppositie en het maatschappelijk middenveld’.
‘Ze flapten er meteen zulke vulgaire dingen uit dat elke moeder ervan zou schrikken’
Het gesprek tussen Loekasjenka en Prigozjin verliep ‘erg moeizaam’, aldus Gigin, die deze maand werd aangesteld als directeur van de Nationale Bibliotheek van Belarus. ‘Ze flapten er meteen zulke vulgaire dingen uit dat elke moeder ervan zou schrikken. Het gesprek was hard en, zoals mij verteld is, nogal masculien.’
Er worden ook andere mogelijke verklaringen aangedragen voor de reden waarom Prigozjin zijn ‘mars voor gerechtigheid’ naar Moskou beëindigde. In sommige daarvan krijgt Loekasjenka slechts minimale erkenning. Maar de Belarussische mediamachine gaf hoog op van zijn rol als machtsmakelaar; een zeldzame omkering van rollen in een tijd waarin de dictator bijzonder afhankelijk is geworden van Rusland.
‘Poetin heeft verloren omdat hij liet zien dat zijn systeem zo zwak is dat hij gemakkelijk kan worden uitgedaagd,’ zegt Pavel Slunkin, een voormalige Belarussische diplomaat en analist bij denktank ECFR, de Europese Raad voor Buitenlandse Relaties. ‘Prigozjin daagde uit, viel aan, was brutaal en trok zich toen terug: ook hij kwam over als een verliezer. Alleen Loekasjenka won punten als bemiddelaar of onderhandelaar en als een mogelijke garantie voor de deal – eerst in de ogen van Poetin en toen in de ogen van de internationale gemeenschap.’
Loekasjenka is erin geslaagd om negenentwintig jaar aan de macht te blijven, maar wel tegen een prijs. Hij heeft Belarus steeds meer een vazalstaat van Rusland laten worden, vooral nadat hij in 2020 de steun van Moskou nodig had. Een democratische beweging bestreed toen zijn bewering dat hij de verkiezingen overweldigend had gewonnen, en werd door de leider met geweld de kop ingedrukt.
Vanwege zijn afhankelijkheid van Moskou, niet alleen voor politieke maar ook voor economische steun, liet Belarus toe dat Poetin het land gebruikte als vertrekpunt voor zijn grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 en als opslagplaats voor Russische tactische kernwapens. Er zijn ook feiten aan het licht gekomen die uitwijzen dat Belarus deelneemt aan Russische praktijken om kinderen uit door Rusland bezette gebieden in Oekraïne te halen en ze naar zogenaamde zomerkampen te brengen. Het Internationaal Strafhof heeft arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen Poetin en zijn kinderrechtencommissaris. Oekraïense aanklagers onderzoeken bewijs dat kinderen naar drie kampen in Belarus zijn gebracht, waaronder ten minste één kamp dat eigendom is van een staatsbedrijf.
Machtsevenwicht
Oppositieleiders denken dat de ambitie van Poetin niet beperkt zal blijven tot Oekraïens grondgebied. Zij voorspellen dat hij uiteindelijk zal proberen zijn controle over Belarus te vergroten. Met de berichtgeving over zijn bemiddeling in de crisis rond Wagner hoopt Loekasjenka misschien iets van zijn snel afbrokkelende soevereiniteit terug te winnen en de Belarussische angst weg te nemen om opgeslokt te worden door zijn grotere buurman, zegt Dmitri Avosja, oprichter van de Belarussische website Tribuna. ‘Loekasjenka deed Poetin uiteindelijk gewoon een plezier en met het oplossen van het bezettingsprobleem hielp hij ondertussen zichzelf,’ zegt hij.
Het is niet de eerste keer dat Loekasjenka de rol van bemiddelaar probeert op te eisen. Hij deed dat eveneens in 2014 en 2015, na eerdere Russische invallen in Oekraïne, toen Moskou separatisten steunde in de oostelijke Donbas-regio. En kort na de grootschalige invasie probeerde hij het opnieuw door delegaties uit Moskou en Kyiv in de zuidoostelijke stad Homel uit te nodigen, maar die gesprekken liepen snel spaak.
Waarnemers vragen zich nu af of Prigozjin in Belarus wel veilig is voor de dreiging van ontvoering of moord, gezien de woede die Poetin openlijk jegens hem uitte. Al vóór 2020, dus voordat Loekasjenka nog meer dan eerst een marionet van Poetin werd, begaven Russische speciale diensten zich soms op het grondgebied van Belarus om vijanden gevangen te nemen, zegt Slunkin, de analist van de ECFR. ‘En nu doen ze gewoon helemaal wat ze willen.’
Hoezeer het machtsevenwicht tussen Loekasjenka en Poetin ook verschoven is, beide mannen hebben elkaar nog steeds nodig om aan de macht te blijven. ‘Het is een Siamese tweeling,’ zegt Pavel Latoesjka, een voormalige Belarussische diplomaat en minister die nu in ballingschap leeft. ‘Ze kunnen niet zonder elkaar. Het is één lichaam met twee hoofden. De val van de een betekent de politieke dood van de ander.’
Poetin zegt dat Wagner miljarden van Rusland heeft gekregen
De Russische president Vladimir Poetin heeft in een relatief korte periode twee televisietoespraken gehouden waarin hij is ingegaan op de gewapende opstand van de Wagner-groep afgelopen weekend. Hij benadrukte dat Rusland de Wagner-groep financierde en riep hen op voor Rusland te blijven vechten. Over Wagner-baas Prigozjin zei Poetin niets.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Prigozjin zou inmiddels in Belarus zijn aangekomen, al ontbreekt bewijs. Intussen komt meer naar buiten over de rol die de Belarussische president Aljaksandr Loekasjenka heeft gespeeld rond de opstand. Zo schrijft CNNdat Loekasjenka Poetin ervan heeft overtuigd Prigozjin niet te vermoorden. Ook zei hij dat Poetin op het punt stond de Wagner-militairen, die met achtduizend man waren opgetrokken richting Moskou, aan te vallen.
Door tussenkomst van de Belarussische dictator werd Prigozjin overtuigd rechtsomkeert te maken. Russische media maken inmiddels melding van de bouw van militaire bases in Belarus, die mogelijk gebruikt worden om Wagner-militairen te stationeren. NAVO-landen hebben troepen bij de grens met Belarus op scherp gezet vanwege deze ontwikkelingen.
Raman Pratasevitsj, voormalig hoofdredacteur van het Belarussische oppositiemedium Nexta, is woensdag veroordeeld tot acht jaar gevangenisstraf. Pratasevitsj werd in 2021 gearresteerd nadat het Ryanair-vliegtuig waarin hij vloog was opgedragen te landen in Belarus, wat leidde tot verontwaardiging en westerse sancties tegen Minsk, schrijft Deutsche Welle.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De zeventwintigjarige Pratasevitsj werd beschuldigd van meer dan vijftienhonderd aanklachten, waaronder het organiseren van massarellen, het voorbereiden van verstoringen van de openbare orde en het oprichten en leiden van een extremistische groep. Na zijn arrestatie in 2021 was de voormalig journalist ‘verschillende keren te zien op de Belarussische staatstelevisie waar hij spijt betuigde’, aldus Deutsche Welle.
Pratasevitsj verklaarde dat hij ‘volledig schuldig’ was aan het begin van zijn proces
Pratasevitsj verklaarde aan het begin van zijn proces in februari dat hij ‘volledig schuldig’ was, aldus het Belarussische staatsagentschap Belta. Sommige waarnemers geloven dat dit een gedwongen bekentenis was, merkt het Duitse mediakanaal op.
De protesten in Belarus begonnen in augustus 2020 nadat de zittende president Aljaksandr Loekasjenka, die al zesentwintig jaar aan de macht was, de verkiezingen had gewonnen die door de oppositie als frauduleus werden bestempeld. De demonstraties werden hard neergeslagen door de autoriteiten, met arrestaties van duizenden demonstranten en politiek tegenstanders tot gevolg. Pratasevitsj was een van de gezichten van het protest.
Rusland gaat tactische nucleaire wapens in Belarus plaatsen. Dat heeft de Russische president Vladimir Poetin gezegd, meldt The Moscow Times. Volgens Poetin is de stap van Rusland niet ongebruikelijk en doen de Verenigde Staten en andere NAVO-landen al decennialang hetzelfde.
Desondanks is het besluit van Rusland opmerkelijk, omdat sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 geen kernwapens meer in buurlanden waren gestationeerd. De beslissing wordt dan ook gezien als een manier om de dreiging richting Oekraïne op te voeren. Eerder gebruikten Russische strijdkrachten Belarus al om een offensief tegen Oekraïne te lanceren. Ook zijn er al Russische bommenwerpers in het land die tactische nucleaire wapens kunnen afvuren.
De NAVO ziet echter geen verandering in het Russische kernwapenbeleid. De EU heeft bij monde van EU-buitenlandchef Josep Borrell aangegeven wel te zullen reageren als Rusland de plannen doorzet. Zowel Belarus als Rusland kan dan nieuwe sancties verwachten, zei Borrell.
Tichanovskaja staat bekend als boegbeeld van de oppositie
Een gerechtshof in Minsk heeft de Belarussische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja bij verstek veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf, schrijft Politico. Ze zou schuldig zijn bevonden aan hoogverraad, het aanzetten tot haat, pogingen tot staatsgreep, lidmaatschap van een ‘extremistische’ groepering en het bedreigen van de nationale veiligheid door publiekelijk op te roepen tot sancties tegen de Belarussische regering.
Tichanovskaja staat bekend als een van de boegbeelden van de Belarussische oppositie. Ze nam het in de presidentsverkiezingen van 2020 op tegen zittend president Aljaksandr Loekasjenka, maar verloor. Veel Belarussen en Europese landen gaan ervan uit dat er gesjoemeld is met de uitslagen en dat in werkelijkheid Tichanovskaja de verkiezingen had gewonnen. Tichanovskaja tekende dan ook bezwaar aan.
‘We zullen blijven doen wat we kunnen om democratische veranderingen in gang te zetten’
Om aan vervolging door het regime te ontkomen, week ze uit naar Litouwen. Haar man Sergej was in 2020 opgepakt en werd een jaar later veroordeeld tot achttien jaar cel vanwege het aanzetten tot haat en maatschappelijke onrust.
In een bericht op Telegram reageerde Tichanovskaja op haar vonnis. Ze zei dat zij en andere Belarussische voorstanders van de democratie ‘zullen blijven doen wat we kunnen om onze politiek gevangenen te bevrijden en in ons land democratische veranderingen in gang te zetten’. Volgens Belarussische mensenrechtenwaakhonden zijn er bijna vijftienhonderd politiek gevangenen in het land, waaronder activisten van de oppositie, vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld en journalisten.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
