Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar het Internationaal Gerechtshof, waar Zuid-Afrika een zaak heeft aangespannen tegen Israël, dat wordt beschuldigd van genocide in Gaza. Hoe historisch is deze zaak en wat zegt het over Zuid-Afrika?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waar draait de zaak om?
Zuid-Afrika is naar het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag gestapt met de beschuldiging dat Israël genocide pleegt in Gaza. ‘Er zijn [in Gaza] voortdurende meldingen van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden die worden gepleegd,’ zei Clayson Monyela, woordvoerder van het Zuid-Afrikaanse ministerie van Internationale Betrekkingen, volgens Voice of America, over de zaak. Clayson wees erop dat er ook bewijs is dat er misdaden worden gepleegd die grenzen aan, of volledig overeenkomen met, wat de Verenigde Naties beschouwen als genocide.
De rechtbank zal niet beslissen of Israël genocide pleegt, maar in plaats daarvan beoordelen of de zaak van Zuid-Afrika sterk genoeg is om voorlopige maatregelen uit te vaardigen die de Palestjinsen moeten beschermen tegen verdere, ernstige en onherstelbare schade, zo benadrukt Time Magazine. Ook wil Zuid-Afrika er via de zaak voor zorgen ‘dat Israël zich houdt aan zijn verplichtingen onder het Genocideverdrag’. Specifiek gezien betekent dit dat Israël niet langer de burgerbevolking in Gaza mag aanvallen, humanitaire hulp moet toelaten en tijdens het offensief tegen Hamas alles moet doen om Palestijnse burgers te beschermen.
Volgens de laatste, niet-geverifieerde cijfers van het Palestijnse ministerie van Volksgezondheid zijn er sinds 7 oktober in Gaza bijna 26.000 mensen omgekomen, waaronder zeker 10.000 kinderen. Nog 8000 mensen worden vermist en liggen waarschijnlijk onder het puin.
Het is pas de vierde keer dat een land een genocidezaak aanspant bij het Internationaal Gerechtshof, dat wordt gezien als de hoogste rechtbank ter wereld, schrijft The New York Times. De eerste keer was in 1993, 44 jaar nadat het Genocideverdrag werd opgesteld. De andere twee werden in de afgelopen vier jaar ingediend: in een zaak uit 2019 tegen Myanmar werd beweerd dat er genocide was gepleegd op de Rohingya-minderheid; in een zaak uit 2022 werd beweerd dat Rusland het Genocideverdrag had misbruikt als voorwendsel voor een illegale invasie in Oekraïne en dat Rusland genocide leek te plannen in Oekraïne.
Tijdens de huidige zaak tegen Israël wees de Zuid-Afrikaanse verdediging op het belang van het stoppen van het geweld in Gaza, aldus de BBC. ‘Dit geweld is niets minder dan de vernietiging van Palestijns leven,’ zei een van de Zuid-Afrikaanse advocaten, Adila Hassin. ‘Hele families van meerdere generaties zullen worden weggevaagd, en nog meer Palestijnse kinderen zullen WCNSF worden – Wounded Child No Surviving Family [Gewond Kind Zonder Nog Levende Familieleden] – het verschrikkelijke nieuwe acroniem dat voortkomt uit de genocidale aanval van Israël’, waarschuwde de Ierse advocaat Blinne Ní Ghrálaigh.
Tal Becker, een Israëlische advocaat, beweerde dat juist Hamas schuldig is aan genocide. ‘Onder het mom van de beschuldiging tegen Israël van genocide wordt deze rechtbank gevraagd om op te roepen tot het beëindigen van operaties tegen een organisatie die een feitelijke genocidale agenda nastreeft.’ Hamas zou als doel hebben om de staat Israël te vernietigen.
Deze week zal er mogelijk al uitspraak worden gedaan, zo schrijft onder meer Haaretz deze woensdag.
Welke landen steunen Zuid-Afrika?
Dat juist Israël voor het Internationaal Gerechtshof wordt gedaagd is pijnlijk. De stichting van de staat vond plaats na de Holocaust, een gruwelijke genocide op met name de Joodse gemeenschap. Daarnaast is het opmerkelijk welke landen Zuid-Afrika steunen, en wie er achter Israël staat.
‘Israëls oorlog in Gaza legt een steeds diepere kloof in de wereld bloot’, zo kopt CNN. ‘Afgezien van het drama in de rechtszaal, zeggen deskundigen dat de verdeeldheid over de oorlog in Gaza symbool staat voor een groeiende kloof tussen Israël en zijn traditionele westerse bondgenoten, met name de Verenigde Staten en Europa, en een groep landen die bekendstaat als het Global South – landen die voornamelijk op het zuidelijk halfrond liggen en vaak worden gekenmerkt door een lager inkomensniveau en een economie in ontwikkeling.’
Wie kijkt naar de landen die Zuid-Afrika steunen, ziet dit beeld terug. Turkije, Jordanië, Brazilië, Colombia, Bolivia, Pakistan en Maleisië behoren tot de landen die Zuid-Afrika publiekelijk steunen, samen met de Organisatie van Islamitische Samenwerking. Deze in Saoedi-Arabië gevestigde organisatie bestaat uit 57 lidstaten, waarvan 48 landen met een moslimmeerderheid.
Indonesië, een van de landen die Zuid-Afrika steunen, heeft volgens Middle East Monitor daarnaast zelf een zaak aangespannen tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof. Het land wil Israël verantwoordelijk houden voor zijn ‘beleid en praktijken’ in de bezette Palestijnse gebieden.
Een interessante rol is er voor Duitsland, dat nog steeds met een historisch schuldgevoel jegens Israël lijkt te kampen. Nadat de zaak begon, kondigde Duitsland aan dat het namens Israël zou interveniëren als derde partij in de zaak. In een verklaring zei de Duitse regering dat ze tegen een ‘politieke instrumentalisering’ van het Genocideverdrag waren, en dat ze de beschuldiging van genocide aan het adres van Israël verwierpen, zo schrijft Deutsche Welle.
Daarop volgde een interessante steunbetuiging aan Zuid-Afrika door Namibië, een land dat door Duitsland werd gekoloniseerd en waar volgens historici de eerste genocide van de twintigste eeuw plaatsvond, zo schrijft Foreign Policy. Volgens de Namibische president Hage Geingob mag Duitsland zich niet ‘moreel uitspreken voor het Genocideverdrag van de Verenigde Natiese, zonder boete te doen voor de genocide in Namibië’.
Vrijwel alle Europese landen steunen Israël. Maar één land wijkt, opvallend gezien, af: België. Brigitte Herremans, een postdoctoraal onderzoeker aan het Mensenrechtencentrum van de Universiteit van Gent in België, zei tegen Al Jazeera dat België traditioneel sterke standpunten inneemt over het internationaal recht met betrekking tot het conflict in het Midden-Oosten. ‘Dat heeft te maken heeft met de eigen geschiedenis van België van historische bezetting door buitenlandse mogendheden,’ aldus Herremans.
Waarom spant juist Zuid-Afrika deze zaak aan?
Dat juist Zuid-Afrika deze zaak heeft aangespannen, is allesbehalve verrassend. ‘Voor Zuid-Afrika is het verdedigen van Palestina een persoonlijke kwestie’, zo schrijft Open Democracy. Er is sprake van een historische relatie tussen het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), dat momenteel Zuid-Afrika regeert, en de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO).
De apartheid in Zuid-Afrika, tussen de witte en de zwarte bevolking, en die in de staat Israël, tussen Joden en Arabieren, ontstonden allebei rond 1948. Arabische Palestijnen en zwarte Zuid-Afrikanen werden door een groot deel van de internationale gemeenschap lange tijd als paria’s beschouwd. En de voormalig Zuid-Afrikaanse legendarische president Nelson Mandela was een goede vriend van de voormalig Palestijnse leider Yasser Arafat en zei ooit dat de vrijheid van Zuid-Afrika pas compleet zou zijn als de Palestijnen ook vrij zouden zijn.
Nesrine Malik, een Soedanees columnist, schrijft hierover in The Guardian: ‘De betekenis van het feit dat Zuid-Afrika – een icoon van de verwoestingen als gevolg van kolonialisme, kolonisatie en apartheid — deze zaak aanspant, kan niemand ontgaan. Het land staat symbool voor een enorme raciale onrechtvaardigheid, die te rauw en recent is om als verre geschiedenis te worden afgedaan. In de figuur van Nelson Mandela schuilt een suggestief voorbeeld van morele helderheid die niet is aangetast door het feit dat hij vervolgd werd. Het is geen verrassing dat de steun voor Zuid-Afrika volledig afkomstig is uit landen in het zuiden van de wereld.’
Voor de VN, het Internationaal Gerechtshof en de hele internationale gemeenschap staat er veel op het spel. Een uitspraak kan invloed hebben op de manier waarop andere landen met Israël omgaan, schrijft Financial Times; ‘ze zouden bijvoorbeeld minder bereid zijn om wapens aan Israël te verkopen en meer bereid zijn om sancties op te leggen’.
‘Het Genocideverdrag is het allerbelangrijkste verdrag. Genocide is de misdaad der misdaden. Het is dus een zeer explosief moment,’ zegt Sheila Paylan, een expert op het gebied van internationaal recht en mensenrechten tegen FT.
Voor het ICJ zelf staat er ook veel op het spel. Chimène Keitner, hoogleraar internationaal recht aan de universiteit van Californië Davis School of Law, zegt tegen de zakenkrant dat gezien de verlamming van de VN-Veiligheidsraad, staten zich steeds meer wenden tot andere internationale instanties, zoals het Internationaal Gerechtshof, om zich uit te spreken over humanitaire kwesties. ‘Het zou uiteindelijk de invloed van het Hof kunnen vergroten, maar er is ook een risico dat het Hof steeds meer betrokken raakt bij allerlei zaken, waardoor het beschuldigd zou kunnen worden van politisering,’ aldus Keitner.
