Van botvergroting tot kinverlenging: sommige jonge mannen gaan wel erg ver om hun ‘seksuele marktwaarde’ te verhogen. Hoe is deze extreme cosmetische rage, die bekendstaat als ‘looksmaxxing’, mainstream geworden?
Voor James begon het met spieren. Hij was ongeveer zestien en zich bewust geworden van zijn lichaamsbouw, wat zich vooral uitte in de angst dat hij niet gespierd genoeg was om meisjes aan te trekken. Hij ontdekte een forum voor bodybuilding en begon te trainen. Hij kan zich niet herinneren wanneer het gebeurde, maar op een gegeven moment begonnen trollen het forum te infiltreren. Het waren bezoekers van een andere online community met een andere insteek.
‘De algemene indruk die ik van hen kreeg was dat ze vrij gemeen waren,’ zegt James, die liever niet zijn echte naam gebruikt. ‘Ze namen foto’s die mensen hadden geplaatst van hun indrukwekkende lichaamsbouw en zeiden dan: “Jullie zijn vergeten jullie gezicht te trainen!”’
Ondanks dat ze zo gemeen waren, werd James nieuwsgierig naar de fora, die grotendeels gericht waren op gezichtsesthetiek. Hij ontdekte een nieuwe wereld waarin vooral jonge mannen en tienerjongens foto’s van elkaar afstruinden op vermeende gebreken en vermeende oplossingen.
Het wemelde op de fora van keiharde oordelen en zo ontdekte James allerlei nieuwe grote onzekerheden. ‘Ik kwam achter problemen die ik niet eens had opgemerkt,’ zegt hij. ‘Ik had een kort gezicht en een korte kin, mijn neus was te breed, mijn ogen stonden te ver uit elkaar, mijn haarlijn was te hoog… Je ziet veel van deze dingen niet totdat iemand anders je erop wijst, en dan kun je ze niet meer over het hoofd zien.’
James raakte verslaafd aan looksmaxxing, een online gemeenschap van mensen die hun gezicht willen verbeteren. Hij begon een vreemde code te leren die leden gebruikten om hun kenmerken te vergelijken: IPD’s (interpupillaire afstand, de afstand tussen de ogen); canthal tilt (de hoeken van de ogen); mewing (een tongoefening die de vorm van de kaak zou verbeteren). ‘Het uiteindelijke doel is om je SMV te verbeteren,’ zegt James. Oftewel: je seksuele marktwaarde.
Pin-ups
Looksmaxxing bestaat al minstens tien jaar, maar is de afgelopen maanden geëxplodeerd en via obscure fora en Reddit-pagina’s tot de mainstream sociale media doorgedrongen – tot TikTok in het bijzonder. Onmogelijk gebeitelde kaken, pruilende lippen en jukbeenderen zo hoog als de Egyptische piramides scoren hoog, evenals ‘jager’-ogen (ogen die lichtjes naar beneden zijn gericht in de richting van de neus – een positieve canthal tilt).
Looksmaxxing-influencers hebben enorm veel volgers gekregen, terwijl algoritmes video’s promoten die door miljoenen worden bekeken. Modellen als Jordan Barrett en Francisco Lachowski veranderden in pin-ups. De trend leidde tot verbijstering bij ouders en leraren en bezorgdheid dat jongeren nog meer redenen vinden om zich slecht te voelen over zichzelf.
Het is niet duidelijk hoe ver mainstream looksmaxxing is verwijderd van online ‘incel’ (onvrijwillig celibataire) gemeenschappen, waar het zijn wortels in heeft. In deze gemeenschappen geven mannen vrouwen en het feminisme de schuld van hun romantische tekortkomingen; ze trekken zich terug in een wereld waarin ze hun eigen mannelijke idealen nastreven, idealiter met een getraind lichaam en – in het geval van de looksmaxxers – scherpe kaaklijn en ogen van een jager.
‘De overgrote meerderheid van de groepen waarmee we werken is zich nu bewust van looksmaxxing,’ zegt Mike Nicholson, een voormalig leraar die een workshopprogramma op scholen leidt dat Progressieve Masculiniteit heet. Hij praat met me een dag nadat een rapport van onderzoekers van het University College in Londen en de Universiteit van Kent aan het licht bracht dat algoritmen van TikTok vrouwonvriendelijke inhoud versterken waardoor deze wordt genormaliseerd. (In een reactie liet TikTok weten vrouwonvriendelijke inhoud te verbieden en verwijderen, en trok het platform de onderzoekswijze van het rapport in twijfel).
‘We benaderen het probleem met open blik,’ voegt Nicholson eraan toe. ‘Maar de wereld waarin deze jonge mannen en jongens leven is er een die hun angsten probeert te vergroten en hen mogelijk het pad op leidt dat, als je niet oppast, kan leiden tot “incel”-ideologieën.’
‘De grootte van de kin is een dimorf trekje, een soort signaal van mannelijkheid. Ik wil de mijne verticaal een paar millimeter verlengen’
James, een twintiger die in het Verenigd Koninkrijk in de financiële wereld werkt, werd rond 2015 actief op de fora, toen ze nog niche waren. Hij begon met ‘softmaxxing’ – aanpassingen zoals haarstyling, huidverzorgingsremedies, diëten en trainingsschema’s. Maar toen de sites hem een steeds hardere spiegel voorhielden, ging hij op zoek naar extremere oplossingen, bekend als ‘hardmaxxing’.
In 2022 ging hij onder het mes om zijn neus glad te strijken. Vorig jaar heeft hij botox in zijn voorhoofd laten zetten, zijn wenkbrauwen laten bijwerken en zijn tanden laten bleken en rechtzetten. Hij overweegt een kinoperatie, die volgens hem duizenden ponden zou toevoegen aan de circa tienduizend die hij tot nu toe aan zijn gezicht besteedde. ‘De grootte van de kin is een dimorf trekje, een soort signaal van mannelijkheid,’ zegt hij. ‘Ik wil de mijne verticaal een paar millimeter verlengen.’
James zegt dat hij wegblijft uit de meer giftige hoeken van de fora voor looksmaxxing. Hij denkt dat de nieuwe golf op TikTok veel vrouwenhaat heeft uitgebannen, maar erkent de mogelijkheid dat dergelijke inhoud onzekerheid aanwakkert: ‘Sommige van deze gebreken zijn helemaal niet te verhelpen… voor veel tieners kan het zeker slecht zijn voor hun geestelijke gezondheid.’
Bateman
Een van de grootste namen in looksmaxxing op TikTok is Kareem Shami, een tweeëntwintigjarige student in San Diego, Californië. Hij gebruikt de gebruikersnaam syrianpsycho en heeft meer dan 1,5 miljoen volgers. Zijn profielfoto is Patrick Bateman, de fictieve seriemoordenaar gespeeld door Christian Bale in de verfilming van American Psycho.
Shami groeide op in Syrië tot zijn familie in 2012 werd ontheemd door de oorlog en zich opnieuw vestigde in Beiroet. Hij vertelt dat hij op school slecht behandeld werd. ‘Ik was de enige Syriër en zag er nogal wit uit, ondanks dat ik Arabisch ben,’ zegt hij. ‘Ik werd beschouwd als een buitenbeentje en dat heeft iets in me losgemaakt.’ Acne gaf ook een deuk in zijn zelfvertrouwen. Shami, die naar de VS verhuisde om te gaan studeren, begon met pogingen om zijn uiterlijk te verbeteren. Hij ging naar de sportschool, behandelde zijn puistjes en restylede zijn haar en kleding. Hij documenteerde een deel van wat hij deed op TikTok, waar hij tevens advies gaf.
Shami zegt dat hij niet eens op de hoogte was van looksmaxxing tot 2022, toen hij een snelle voortgangsvideo postte die liet zien hoe zijn uiterlijk was veranderd tussen zijn zeventiende en twintigste. Hij is opvallend symmetrisch en gepolijst geworden, al geeft hij ook toe dat de gezichten van jongens in die jaren sowieso radicaal kunnen veranderen. Hoe dan ook, de video werd razend populair; hij is 15 miljoen keer bekeken.
De video ging ook viraal op de looksmaxxing-fora en voedde de scepsis die grenst aan minachting onder de oorspronkelijke leden van de community voor onbezonnen TikTok-nieuwkomers. ‘Ik krijg dagelijks een portie haat,’ vertelt Shami, die zegt dat hij de ‘incel’-traditie van looksmaxxing verwerpt en dat Bateman, een ‘incel’-pin-up, hem alleen inspireerde om zijn uiterlijk te verbeteren. ‘Natuurlijk wil niemand op dat personage lijken.’ Wel zegt hij dat hij zich iets kan voorstellen bij de eenzaamheid van Bateman.
Shami vertelt dat oudere volwassenen geen looksmaxxing krijgen. Er is in de media veel te doen geweest over bijvoorbeeld ‘bone smashing’, een extreme techniek waarbij je met een hamer op je gezicht slaat om meer ‘mannelijke’ hergroei te bevorderen wanneer de botten herstellen, maar er is weinig bewijs dat iemand het ook echt doet. ‘De meerderheid van de berichten die je ziet over looksmaxxing zijn niet serieus,’ zegt hij, eraan toevoegend dat hij alleen softmaxxing promoot.
Maar James’ ervaringen laten zien dat kwetsbare kinderen dit serieus kunnen nemen. Het grootste modewoord is mewing, waar Shami voorstander van is. Een tiener bij wie de kaakstreek er een beetje gespannen uitziet, houdt zijn tong misschien wel stevig tegen zijn gehemelte in een poging zijn kaakspieren te versterken.
De Mews zien hun werk als een kruistocht om vooral onze kaken te herstellen, die volgens hen zijn verzwakt en achteruitgegaan in het industriële tijdperk
In een bizarre botsing van culturen is mewing vernoemd naar een orthodontist uit Kent die al ver in de negentig is. Sinds het einde van de jaren 1970 promoot John Mew (en later zijn zoon Mike Mew) orthotropie, zijn controversiële alternatief voor beugels en tandextracties. De Mews zeggen dat hun tongoefeningen, gehemeltevergrotende apparaten voor kinderen en dieetveranderingen de esthetiek van het gezicht en de algehele gezondheid kunnen verbeteren.
Uitgekotst door de orthodontische beroepsgroep begonnen de Mews hun technieken op YouTube te promoten, waardoor ze de aandacht trokken van de ontluikende looksmaxxing-gemeenschap en veranderden in onwaarschijnlijke rebelse helden. Ze zijn het onderwerp van Open Wide, een Netflix-documentaire die vorige maand in de VS is uitgebracht.
Mewing, door looksmaxxers gepromoot als face hack, is mainstream geworden, met meer dan 1 miljard vermeldingen op TikTok. ‘Soms houd ik jonge mensen aan en vraag hen of ze van mewing afweten. Inmiddels weet 100 procent van hen wat het is,’ zegt Mike Mew vanuit zijn kliniek in Croydon. Nu looksmaxxing mainstream is geworden, probeert hij de controle over zijn naam terug te krijgen en een deel van een potentieel lucratieve taart mee te pakken. In november lanceerde hij een trainingsapp voor zijn ‘gezichtsontwikkelingstechnieken’.
Maar andere orthodontisten maken zich zorgen over de rage. ‘We zijn bang dat mensen een techniek gebruiken die onbewezen is, onbewaakt, zonder toezicht en gebaseerd op misleidende claims,’ zegt Matthew Clover, directeur klinische praktijk bij de Britse Orthodontic Society. In januari zei de American Association of Orthodontists dat ‘wetenschappelijk bewijs ter ondersteuning van de beweringen van Mew over het modelleren van de kaaklijn zo dun is als flosdraad’.
Mike Mew beweert dat hij het slachtoffer is van een bredere vendetta: ‘Ik word beschouwd als de antichrist in de orthodontie.’ Hij zit midden in een hoorzitting over wangedrag bij de General Dental Council over zijn behandeling van een niet nader genoemd kind. De raad beweert dat er ‘geen adequaat objectief bewijs’ was voor zijn behandeling, die onder andere bestond uit het gebruik van een gehemeltespreider en hoofd- en nekbeugels.
Mew zegt dat hij patiënten niet heeft misleid. ‘Je moet in staat zijn om ideeën naar buiten te brengen en te zeggen: “Dit is wat ik geloof en dit is de voorwaarde waarop ik je behandel,”’ zegt hij.
De Mews zien hun werk als een kruistocht om vooral onze kaken te herstellen, die volgens hen zijn verzwakt en achteruitgegaan in het industriële tijdperk, wat een scala aan problemen met zich meebrengt, van scheve tanden tot ademhalingsproblemen. Maar maakt Mike Mew zich geen zorgen dat hij, door mee te doen aan een trend die meer geobsedeerd is door uiterlijk dan door gezondheid, het risico loopt om onzekerheid te verspreiden? Op deze vraag die ik hem mailde heb ik nog geen antwoord gekregen.
Hardere remedies
James zegt dat hij nooit veel met mewing heeft gehad. Hij is niet de enige die op zoek is naar hardere remedies. Cosmetische gezichtschirurgen melden dat ze steeds meer vragen krijgen van jonge mannen. ‘We merken dit zeker,’ zegt Mehmet Manisali, een maxillofaciale chirurg in Harley Street, centraal Londen, wiens naam ik tegenkom in een post over lookmaxxing op Reddit.
Manisali voert minstens een keer per twee weken een kinoperatie uit van het soort dat James overweegt. Hij laat me gruwelijke foto’s zien van de ingreep, waarbij het kinbot in de mond wordt blootgelegd, onder de onderste voortanden, het uiteinde wordt afgezaagd en teruggeplaatst met een titaniumplaat. Er groeit bot terug om het gat op te vullen, waardoor de kin enkele millimeters naar beneden of naar voren kan worden geduwd.
Manisali rekent ongeveer 10.000 pond voor de ingreep en vertelt dat hij patiënten gedurende meerdere gesprekken doorlicht en vaak voorzichtig afwijst. ‘Ik moet beslissen of het iemand is voor wie een kleine verandering een grote oppepper voor het zelfvertrouwen kan zijn, of iemand die onrealistische verwachtingen heeft en voor wie het de eerste stap naar een ramp is,’ licht hij toe.
James zegt dat hij er geen spijt van heeft dat hij zich heeft laten verleiden tot looksmaxxing. Hij denkt dat zijn zelfvertrouwen door de nieuwe kennis en zijn enthousiasme over het verbeteren van zijn uiterlijk is verbeterd. ‘Maar ik ben ook niet misleid,’ zegt hij. ‘De andere kant van de site richt zich op vrouwen en relaties en is over het algemeen pessimistisch. En ik denk dat die mentaliteit me misschien heeft belemmerd, want het is makkelijk om te denken dat vrouwen altijd achter beter en rijker willen… en misschien zullen ze nooit 100 procent tevreden met me zijn.’
Hij brengt tegenwoordig minder tijd door op de fora of TikTok, maar hij vindt het nog steeds moeilijk om niet geobsedeerd te zijn door zijn uiterlijk. Hij denkt erover om een kinoperatie te ondergaan, misschien later dit jaar. ‘Ik denk er al zo lang over dat ik het nu wil gaan doen,’ vertelt hij. ‘En dan zal dat de laatste grote ingreep zijn. Dan kan ik dit allemaal achter me laten. Dat hoop ik tenminste.’
Filosoof Amia Srinivasan schreef over Elliot Rodger die in 2014 zeven mensen doodde, inclusief zichzelf. In zijn nagelaten pamflet beroept hij zich op zijn ‘recht op seks’. Dit bestaat uiteraard niet, aldus Srinivasan. Maar we moeten wel onder ogen zien dat politiek en onze verlangens onlosmakelijk verbonden zijn.
Op 23 mei 2014 werd Elliot Rodger, een tweeëntwintigjarige schoolverlater, de beroemdste incel ter wereld. De term – een afkorting van involuntary celibate, onvrijwillig celibatair – kan in theorie zowel op mannen als op vrouwen slaan, maar wordt in de praktijk gebruikt voor niet zozeer seksloze mannen in het algemeen, als wel een bepaald soort seksloze man: het soort dat ervan overtuigd is dat hij het recht heeft op seks, en woedend is op de vrouwen die het hem ontzeggen. Rodger stak zijn twee huisgenoten, Weihan Wang en Cheng Hong, en hun vriend, George Chen, dood toen ze zijn appartement aan Seville Road in Isla Vista, Californië, binnengingen. Een paar uur later reed hij naar het studentenhuis Alpha Phi in de buurt van de campus van UC Santa Barbara. Voor de deur van het gebouw schoot hij drie vrouwen neer, waarbij hij er twee doodde: Katherine Cooper en Veronika Weiss. Vervolgens reed Rodger al schietend door Isla Vista, waarbij Christopher Michaels-Martinez, ook een student aan UCSB, in een winkel werd gedood met een kogel in de borst, en veertien anderen gewond raakten. Uiteindelijk reed hij met zijn BMW Coupé in op een geparkeerde auto, nadat hij zichzelf door het hoofd had geschoten. Hij werd door de politie dood gevonden.
In de uren tussen de moord op de drie mannen in zijn appartement en zijn rit naar Alpha Phi ging Rodger naar Starbucks, bestelde koffie en uploadde een video, Elliot Rodger’s Retribution, naar zijn YouTube-kanaal. Hij mailde ook een biografisch manifest van 107.000 woorden, My Twisted World: The Story of Elliot Rodger, naar een aantal mensen, onder wie zijn ouders en zijn therapeut. Samen beschrijven deze twee documenten het bloedbad dat Rodger had gepland en zijn beweegredenen. ‘Het enige wat ik wilde, was erbij horen en een gelukkig leven leiden,’ legt hij aan het begin van My Twisted World uit, ‘maar ik werd buitengesloten en afgewezen, gedwongen tot een bestaan van eenzaamheid en onzichtbaarheid, alleen maar omdat de vrouwen van de menselijke soort mij niet op waarde wisten te schatten.’
Hierop volgt een beschrijving van zijn bevoorrechte en gelukkige jeugd in Engeland – Rodger was de zoon van een succesvolle Britse filmmaker –, gevolgd door zijn bevoorrechte en ongelukkige adolescentie in Los Angeles als een kleine jongen die slecht was in sport, verlegen, raar, geen vrienden had en wanhopig graag cool wilde zijn. Hij beschrijft hoe hij zijn haar blond verfde (Rodger was half blank en half Chinees-Maleisisch; blonde mensen waren ‘zoveel mooier’); hoe hij een ‘toevluchtsoord’ vond in Halo en World of Warcraft; hoe hij op zomerkamp geduwd werd door een mooi meisje (‘Dat was mijn eerste ervaring met mishandeling door een vrouw die ik heb doorstaan, en het heeft me enorm getraumatiseerd’); zich kwaad maakte over het seksleven van zijn leeftijdsgenoten (‘Hoe kan een minderwaardige, lelijke Zwarte jongen in staat zijn om een wit meisje te krijgen en ik niet? Ik ben mooi, en ik ben zelf voor de helft wit. Ik stam af van de Britse aristocratie. Hij stamt af van slaven’); van verschillende scholen af ging, vervolgens ook stopte met community college en hoe hij fantaseerde over een politieke wereldorde waarin hij de baas was en seks werd verboden (‘Vrouwen zijn de pest en moeten met zijn allen in quarantaine worden geplaatst’). Dit alles, zei Rodger, leidde vanzelf tot zijn ‘War on Women’, waarin hij ‘alle vrouwen zou straffen’ voor hun misdaad hem van seks te beroven. Zijn doelwit was de Alpha Phi-studentenclub, ‘de geilste studentenvereniging van UCSB’, omdat hier ‘de meisjes zitten die alles vertegenwoordigen wat ik haat aan het vrouwelijk geslacht (…) lekkere, mooie blonde meisjes (…) verwende, harteloze, vuile bitches’. Hij zou iedereen laten zien dat hij ‘superieur’ was.
Opheffing
Eind 2017 sloot het onlinediscussieforum Reddit zijn veertigduizend leden tellende ‘incel’-ondersteuningsgroep voor mensen ‘die geen romantische relaties en seks hebben’. De opheffing volgde op het besluit van Reddit om inhoud te verbieden die ‘geweld aanmoedigt, verheerlijkt of ertoe aanzet of oproept’. Wat begon als een steungroep voor eenzame en seksueel geïsoleerde mensen, was uitgegroeid tot een forum waarop de gebruikers niet alleen tekeergingen tegen vrouwen en de ‘noncels’ en ‘normies’ die met hen naar bed gingen, maar ook vaak pleitten voor verkrachting. Een tweede incel-Reddit-groep, ‘Truecels’, werd na de beleidswijziging van de site eveneens verbannen. Hierop stonden teksten als: ‘Het aanmoedigen van of aanzetten tot geweld of andere illegale activiteiten zoals verkrachting is verboden. Maar je mag natuurlijk wel zeggen dat bijvoorbeeld verkrachting een lichtere straf moet krijgen of zelfs gelegaliseerd moet worden en dat sletterige vrouwen het verdienen te worden verkracht.’
Het waren de meisjes die hem seks ontzegden, en daarom moesten de meisjes worden vernietigd
Kort na Rodgers moorden begonnen incels op de manosphere te verkondigen dat vrouwen (en het feminisme) uiteindelijk verantwoordelijk waren voor wat er was gebeurd. Als een van die ‘vuile bitches’ Elliot Rodger gewoon zou hebben geneukt, dan had hij niemand hoeven te vermoorden. Feministische commentatoren haastten zich erop te wijzen dat uiteraard geen enkele vrouw verplicht was om seks met Rodger te hebben; dat zijn vermeende recht op seks een casestudy was binnen de patriarchale ideologie; dat zijn acties een voorspelbare, zij het extreme reactie waren op het dwarsbomen van dat recht. Ze hadden eraan toe kunnen voegen dat het feminisme in feite niet Rodgers vijand was, maar misschien wel juist de beweging die de meeste weerstand biedt aan een systeem dat hem – als kleine, onhandige, vrouwelijke, interraciale jongen – het gevoel gaf tekort te schieten. Uit zijn manifest blijkt dat het overwegend jongens waren, niet meisjes, die hem pestten: die hem in kluisjes duwden, hem een loser noemden, hem belachelijk maakten omdat hij nog maagd was. Maar het waren de meisjes die hem seks ontzegden, en daarom moesten de meisjes worden vernietigd.
Zou je ook kunnen zeggen dat Rodgers ‘onneukbaarheid’ een symptoom was van de internalisering van de patriarchale norm van wat mannen seksueel aantrekkelijk maakt voor vrouwen? Die vraag is om twee redenen moeilijk te beantwoorden. Ten eerste was Rodger een engerd, en kwam het op zijn minst deels door zijn eigen buitensporige nadruk op zijn esthetische, morele en raciale superioriteit, en wat het ook in hem was dat hem in staat stelde zijn huisgenoten en hun vriend in totaal 134 keer met een mes te steken, dat vrouwen bij hem uit de buurt bleven, en niet zozeer door zijn onvermogen te voldoen aan de eisen van heteromasculiniteit. Ten tweede hebben veel niet-moorddadige nerdy jongens wél seks. Een van de onrechtvaardige kanten van het patriarchaat, die door incels en andere ‘mannenrechtenactivisten’ niet wordt belicht, is dat zelfs zogenaamd onaantrekkelijke categorieën mannen aantrekkelijk worden gemaakt: geeks, nerds, onvruchtbare mannen, oude mannen, mannen met een bierbuik. Daartegenover heb je sexy schoolmeisjes en sexy docenten, Manic Pixie Dream Girls en milfs, maar deze zijn allemaal strak en sexy en vormen daarmee slechts kleine variaties op hetzelfde normatieve paradigma. (Zie je een artikel in GQ voor je waarin de vrouw met een uitgezakt lijf wordt bejubeld?) Dat gezegd hebbende, is het een feit dat het soort vrouwen waar Rodger seks mee wilde – knappe blonde dispuutsmeisjes – in de regel niet uitgaan met mannen zoals Rodger, ook niet met de niet-enge en ‑moordlustige variant – tenzij ze in Silicon Valley fortuin hebben gemaakt. Ook is het een feit dat dit te maken heeft met de rigide gendernormen die door het patriarchaat worden opgelegd: alfavrouwen willen alfamannetjes. En feit is dat Rodgers eigen verlangens – zijn erotische fixatie op de ‘verwende, verwaande, blonde slet’ – eveneens voortkomen uit het patriarchaat, net als de ‘lekkere blonde slet’ als ideaalbeeld van de vrouw. (In de manosphere werd spottend opgemerkt dat Rodger er niet eens in slaagde de vrouwen naar wie hij verlangde te vermoorden, als een definitieve bevestiging van zijn ‘omega’-status op seksueel gebied: Katherine Cooper en Veronika Weiss waren geen ‘lekkere blondjes’ van Delta Delta Delta, maar twee meisjes die toevallig langs het Alpha Phi-huis liepen.) In de feministische reacties op Elliot Rodger en het incelfenomeen in het algemeen komen het seksuele recht van mannen, objectivering en geweld uitgebreid aan de orde. Maar tot nu toe ging het nauwelijks over verlangen: de verlangens van mannen, de verlangens van vrouwen en hoe deze ideologisch worden gevormd.
Aanvankelijk kon je voor politieke kritiek op verlangen terecht bij het feminisme. Enkele decennia geleden stonden feministen vrijwel alleen in het denken over de manier waarop seksueel verlangen – de objecten en uitdrukkingen, fetisjen en fantasieën – wordt gevormd door onderdrukking. De radicale feministen van de late jaren zestig en zeventig keerden zich af van de freudiaanse opvatting dat seksueel verlangen, in de woorden van Catharine MacKinnon, ‘een aangeboren primaire natuurlijke prepolitieke ongeconditioneerde drang was die afhankelijk van het biologische gender werd gevormd’. In plaats daarvan, bepleitten ze, moeten we erkennen dat het patriarchaat seks heeft gegoten in de vorm die wij kennen, een vorm die wordt gekenmerkt door mannelijke overheersing en vrouwelijke onderwerping, met als belangrijkste emoties, in MacKinnons formulering, ‘vijandigheid en minachting, of de opwinding van een meester tegenover zijn slaaf, en ontzag en kwetsbaarheid, of de opwinding van een slaaf tegenover haar meester’. Dat sommige vrouwen desondanks in staat leken om onder deze omstandigheden plezier te beleven, toonde volgens de zogenaamde ‘antiseks’-feministen aan hoe slecht het wel niet ging. Voor velen van hen lag de oplossing in de weigering van seks en van een huwelijk met een man. Dit gold bijvoorbeeld voor The Feminists, een vrouwenbevrijdingsgroep die in 1969 in New York werd opgericht door Ti-Grace Atkinson, van wie niet meer dan een derde van de leden getrouwd mocht zijn of mocht samenwonen met een man. Dit quotum vertegenwoordigde de overtuiging van The Feminists dat feminisme ‘niet alleen rekening moet houden met wat vrouwen willen’, maar bovendien ‘moet veranderen wat vrouwen willen’. Cell 16, een groep uit Boston, opgericht in 1968, deed aan seksseparatisme, het celibaat en karate. De eerste opdracht voor de leden was om SCUM Manifesto van Valerie Solanas te lezen, waarin uiteen wordt gezet dat de vrouw haar zin in seks gemakkelijk – veel gemakkelijker dan ze misschien denkt – kan conditioneren, ‘waarna ze volledig koel, cerebraal en vrij zal zijn (…) wanneer de vrouw haar lichaam overstijgt (…) zal de man, wiens ego uit zijn pik bestaat, vanzelf verdwijnen’.
In navolging van Solanas noemt Roxanne Dunbar-Ortiz, oprichter van Cell 16, ‘degene die de hele seksscène heeft meegemaakt en dan vanuit afkeer voor een celibatair bestaan kiest, het verstandigst’.
Hoewel alle radicale feministen eind jaren zestig en begin jaren zeventig seks zagen als een constructie van het patriarchaat, verzetten sommige zich vanaf het begin tegen het idee dat de verlangens van vrouwen in overeenstemming moesten worden gebracht met hun politieke overtuigingen. Zoals Alice Echols beschrijft in Daring to Be Bad (1989), haar onderzoek naar radicaal feminisme in de VS, waren seks en een huwelijk met een man volgens zelfverklaarde ‘provrouw’-feministen voor de meeste vrouwen zowel een legitiem verlangen als een strategische noodzaak – een middel om politieke macht te verwerven of gewoon te overleven – in plaats van een symptoom van patriarchale indoctrinatie.
‘Persoonlijk solutionisme’
Wat vrouwen nodig hadden, was niet de bevrijding van het opgelegde verlangen naar een heteroseksueel huwelijk, maar een nieuwe, gelijkwaardiger vorm van dat huwelijk. Het manifest van de radicale feministische groepering Redstockings, in 1969 opgericht door Shulamith Firestone en Ellen Willis, benadrukte dat ‘de onderwerping van vrouwen niet het resultaat is van hersenspoeling, domheid of geestesziekte, maar van de voortdurende, dagelijkse druk die mannen op ons uitoefenen. We moeten niet onszelf veranderen, maar de man.’ Daaruit volgde voor zowel de Redstockings als voor andere provrouwfeministen een afwijzing van ‘persoonlijk solutionisme’ – het idee dat de separatistische praktijken van groepen als Cell 16 en The Feminists revolutionaire verandering teweeg kon brengen. Deze groepen brachten in de ogen van provrouwfeministen onderscheid aan tussen ‘echte’ feministische vrouwen en de achterlijke vrouwen die vanwege hun relaties met mannen de revolutionaire zaak verraadden. In de ogen van provrouwfeministen deden alle vrouwen aan compromissen en onderhandeling, en vereiste echte bevrijding structurele in plaats van individuele verandering. Een prominente Redstocking zou tijdens een bijeenkomst hebben verklaard: ‘Zonder revolutie komen we niet van de plantage af!’ (Zoals de keuze van de metafoor doet vermoeden, waren de Redstockings, net als de meeste radicale feministische groepen, overwegend wit.)
Provrouwfeministen maakten zich ook zorgen dat antiseksfeministen, in hun ijver om het patriarchaat uit te bannen, vrouwelijke seksualiteit volledig zouden ontkennen. Die zorg was niet geheel ongegrond. Ellen Willis herinnert zich dat Ti-Grace Atkinson een bijeenkomst van de Redstockings bijwoonde en ‘nogal betuttelend’ opmerkte dat haar verlangen ‘allemaal in mijn hoofd zat’. Maar hoewel provrouwfeministen de oprechtheid van seksuele verlangens van vrouwen benadrukten, hadden ze weinig belangstelling voor het verdedigen van vrouwelijke verlangens buiten de grenzen van heteroseksualiteit. In hun ogen was het heterohuwelijk zowel praktisch noodzakelijk als intrinsiek wenselijk, en ze beschuldigden lesbiennes ervan zich terug te trekken van het ‘seksuele slagveld’ en de gemiddelde vrouw buitenspel te zetten. Een homoseksuele vrouw die de Redstockings verliet, merkte op dat de groep ‘aanzienlijk minder provrouw was als het aankwam op lesbiennes’.
In deze neiging tot homofobie zaten provrouwfeministen bij uitzondering op één lijn met antiseksfeministen, van wie velen lesbiennes zagen als ‘door mannen gevormde’ seksuele bedreigingen voor andere vrouwen. Als reactie begonnen lesbische feministen steeds meer te pleiten voor de vereniging van hun seksuele identiteit met hun politiek, waarbij ze lesbianisme deden voorkomen als een kwestie van politieke solidariteit in plaats van als aangeboren seksuele geaardheid. Zo verklaarden The Furies, een radicaal lesbisch collectief dat in 1971 in Washington D.C. werd opgericht, dat ‘lesbianisme geen kwestie is van seksuele voorkeur, maar eerder een politieke keuze die elke vrouw moet maken als ze (…) een einde wil maken aan mannelijke overheersing’. Het antiseksfeministische pleidooi voor het celibaat werd nu dus gebruikt als argument voor (een specifiek soort) lesbianisme. Toen deze ‘politiek lesbiennes’ meer en meer werden gezien als de voorhoede van de vrouwenbevrijdingsbeweging, begonnen provrouwfeministen hen ervan te beschuldigen, zoals ze eerder bij de antiseksfeministen hadden gedaan, dat ze meer geïnteresseerd waren in individuele verandering dan in een politieke confrontatie. Op hun beurt beschuldigden politiek lesbiennes provrouwfeministen ervan de mannelijke overheersing in stand te houden.
Grote vijand
De ontwikkelingen in het Verenigd Koninkrijk kwamen grotendeels overeen met die in de VS. In 1970 vond de eerste National Women’s Liberation Movement Conference (WLM) plaats in het Ruskin College in Oxford. Vanaf het begin werd de Britse tweede feministische golf intellectueel en politiek gedomineerd door socialistische feministen zoals Juliet Mitchell, Sally Alexander en Sheila Rowbotham, voor wie de strijd tegen kapitalistische uitbuiting centraal stond in de emancipatie van vrouwen, en die in linkse mannen belangrijke – zij het niet-ideale – bondgenoten zagen. Sommige feministen waren het daar niet mee eens en richtten speciale vrouwenhuizen en ‑groepen op. Maar het duurde nog tot 1977 voordat er een ware kloof ontstond tussen socialistische feministen en de feministen die niet het kapitalisme maar mannen als de grote vijand zagen. Op de negende Women’s Liberation Movement Conference, dit keer gehouden in Londen, presenteerde Sheila Jeffreys een verhandeling met de titel The Need for Revolutionary Feminism [De noodzaak tot revolutionair feminisme], waarin ze socialistische feministen ter verantwoording riep omdat ze niet inzagen dat mannelijk geweld en niet kapitalistische uitbuiting aan de basis lag van vrouwenonderdrukking, en daarom progressieve eisen stelden als verbetering van de kinderopvang. ‘De vrouwenbevrijdingsbeweging is en moet worden gezien als een bedreiging,’ zei Jeffreys, ‘en ik zie niet in waarom we de bijeenkomsten zouden doen voorkomen als gemengde tupperwareparty’s waar de mannen voor de koffie zorgen.’ Een fanatieke minderheid van Engelse feministen sloot zich bij haar standpunten aan en vormde separatistische groepen zoals de Leeds Revolutionary Feminist Group, beroemd vanwege het pamflet ‘Political Lesbianism: The Case against Heterosexuality’. Op de conferentie het jaar daarop, in Birmingham, dienden revolutionaire feministen een voorstel in om de zes eisen af te schaffen die de WLM op eerdere conferenties had geformuleerd, omdat ‘het belachelijk is om ook maar iets te eisen van een patriarchale staat – van mannen – oftewel de vijand’. Het voorstel ontbrak op de plenaire agenda – met opzet, beweerden de revolutionaire feministen. Toen het uiteindelijk hardop werd voorgelezen, stuitte het op felle tegenstand van socialistische feministen, die de revolutionaire feministen begonnen uit te dagen door sprekers te onderbreken en te gaan zingen. Het ontaardde in een hevige strijd over de vraag of mannelijk seksueel geweld een symptoom was van ‘mannelijke suprematie’ of van andere maatschappelijke kwalen als klassenonderdrukking, en of lesbische seksualiteit al dan niet door feministen moest worden verdedigd. Naarmate de avond vorderde, kon vrijwel niemand meer boven het geschreeuw uit komen; microfoons werden uit handen gerukt; veel vrouwen vertrokken uit woede en frustratie. Dit was de tiende en laatste WLM-conferentie.
In de loop van de jaren zeventig en tachtig verhardden de standpunten. Vanaf midden jaren zeventig richtten antiseksfeministen in de VS, en in mindere mate revolutionaire feministen in het VK, hun pijlen steeds meer op pornografie, wat sommige feministen beschouwden als symbool voor het patriarchaat als geheel. (Net als de feministische homofoben waren ook antipornofeministen over het algemeen fel gekant tegen lesbisch sadomasochisme, dat volgens hen slechts een nabootsing was van de patriarchale dynamiek.) Veel feministen, met name Ellen Willis, vonden deze focus op porno verontrustend om dezelfde reden dat provrouwfeministen bezwaar hadden gemaakt tegen het celibaat: dat zou bijdragen aan de onderdrukking van vrouwelijke seksualiteit. Maar veel feministen wilden ook afstand nemen van de provrouwgedachte dat het monogame heterohuwelijk de ideale uitkomst voor vrouwen was. Willis, wier overtuigingen het midden hielden tussen provrouw‑en antiseksfeminisme, liep voorop in de ontwikkeling van wat later ‘proseks-’ of ‘sekspositief’ feminisme werd genoemd. In haar beroemde essay uit 1981, ‘Lust Horizons: Is the Women’s Movement Pro-Sex?’ betoogde Willis dat zowel provrouw‑ als antiseksfeminisme het conservatieve idee versterkte dat mannen naar seks verlangen terwijl vrouwen het alleen maar verdragen, een idee waarvan de ‘belangrijkste maatschappelijke functie’ het inperken van de autonomie van vrouwen was in ruimtes buiten de slaapkamer (of het steegje). Beide vormen van feminisme, schreef Willis, verlangden van ‘vrouwen dat ze een zogenaamde morele superioriteit accepteerden als substituut voor seksueel genot, en brachten de seksuele vrijheid van mannen terug tot een substituut voor macht’. Geïnspireerd door de toenmalige lgbt-rechtenbeweging benadrukten Willis en andere proseksfeministen dat vrouwen volwaardige seksuele wezens waren, wier instemming dan wel afwijzing – ja of nee – doorslaggevend was.
Seks is niet langer moreel problematisch of onproblematisch: het is gewenst of niet gewenst
Sinds Willis werd dit proseksfeminisme steeds breder gedragen, doordat het feminisme zich bewoog richting intersectionaliteit. Feministen zijn gaan nadenken over de rol die ras en klasse spelen binnen de patriarchale onderdrukking en terughoudender geworden in het opstellen van universele wetten, waaronder een universeel beleid op het gebied van seks. De eis van gelijke toegang tot de werkplek zal meer weerklank vinden bij witte vrouwen uit de middenklasse van wie wordt verwacht dat ze thuisblijven dan bij de zwarte vrouwen en vrouwen uit een arbeidersmilieu die altijd al samen met hun mannen moesten werken. Evenzo zal seksuele zelfobjectivering een andere lading hebben voor een witte vrouw die, vanwege haar huidskleur, al voldoet aan het paradigma van vrouwelijke schoonheid, dan voor een zwarte of bruine vrouw, of een trans vrouw. Feministen zijn steeds minder gaan denken in termen van vals bewustzijn, zoals de gedachte dat vrouwen die met mannen seks hebben en trouwen het patriarchaat hebben geïnternaliseerd. Het wordt nu belangrijker gevonden om vrouwen op hun woord te geloven. Als een vrouw zegt dat ze graag in de porno-industrie werkt, of graag betaald wordt voor seks met mannen, of verkrachtingsfantasieën heeft, of stiletto’s draagt – en niet alleen van deze dingen geniet, maar ze bovendien ziet als emancipatoir onderdeel van haar feministische overtuigingen – dan zijn we verplicht, vinden veel feministen, om dat van haar aan te nemen. Dit is niet alleen een epistemische bewering, vanuit de gedachte dat wanneer een vrouw iets zegt over haar eigen ervaring, dat een sterke, zij het misschien niet onfeilbare reden is om aan te nemen dat het waar is. Het is ook, misschien wel in de eerste plaats, een ethische bewering: een feminisme dat te makkelijk uitgaat van zelfbedrog, loopt het risico degenen die het wil bevrijden juist te domineren.
Wederzijdse instemming
Willis’ pleidooi in ‘Lust Horizons’ is nog altijd leidend. Sinds de jaren tachtig overheerst een feminisme dat de seksuele verlangens van vrouwen niet langer moraliseert, en van mening is dat het handelen naar die verlangens alleen wordt begrensd door de voorwaarde van wederzijdse instemming. Seks is niet langer moreel problematisch of onproblematisch: het is gewenst of niet gewenst. In die zin komen de normen van seks overeen met de normen van de kapitalistische vrije uitwisseling. Het gaat er niet om onder welke omstandigheden de dynamiek van vraag en aanbod ontstaan – waarom sommige mensen hun diensten moeten verkopen en andere ze kopen –, het gaat er alleen om dat zowel koper als verkoper met de overdracht heeft ingestemd. Het zou echter te makkelijk zijn om te zeggen dat sekspositiviteit de coöptatie van het feminisme door het liberalisme vertegenwoordigt. Hele generaties van feministen en homo‑ en lesbische activisten hebben hard gevochten om seks te bevrijden van schaamte, stigma, dwang, misbruik en ongewenste pijn. Het was essentieel om te benadrukken dat er grenzen zijn aan wat van buitenaf kan worden begrepen over seks, dat seksuele handelingen niet altijd vanuit publiek perspectief kunnen worden geïnterpreteerd, dat we er soms van uit moeten gaan dat een seksuele handeling in orde is, ook als we ons daar niets bij voor kunnen stellen. Feminisme trekt dus enerzijds het liberale onderscheid tussen het publieke en het private in twijfel, maar dringt er anderzijds op aan.
Toch zou het onvolledig zijn om niet in te gaan op de overlap, hoe onbedoeld ook, tussen sekspositiviteit en liberalisme, in hun gedeelde weerzin te onderzoeken waar onze verlangens vandaan komen. Feministen van de derde golf hebben bijvoorbeeld gelijk in hun bewering dat sekswerk werk is, en vaak beter werk dan het ondergeschikte werk dat veel andere vrouwen verrichten. En ze hebben gelijk als ze zeggen dat sekswerkers niet zozeer moeten worden gered en gerehabiliteerd als wel juridische en materiële bescherming nodig hebben, beveiliging en een veilige omgeving. Maar om te begrijpen wat voor soort werk sekswerk is – wat voor fysieke en psychische handelingen er worden gekocht en verkocht, en waarom het overwegend vrouwen zijn die het aanbieden, en overwegend mannen die ervoor betalen – moeten we toch iets zeggen over de politieke vorming van mannelijk verlangen. En zo zal er ook iets te zeggen zijn over andere vormen van vrouwenwerk: lesgeven, verplegen, verzorgen, het moederschap. Als we beweren dat sekswerk ‘gewoon werk’ is, vergeten we dat al het werk – mannenwerk, vrouwenwerk – nooit zomaar werk is: sekse speelt altijd een rol.
Fundamentele vragen
Aan het einde van ‘Lust Horizons’ zegt Willis dat het voor haar ‘vanzelf spreekt dat wederzijds instemmende partners recht hebben op hun seksuele voorkeuren, en dat autoritair moralisme geen plaats heeft’ binnen het feminisme. En toch, vervolgt ze, ‘moet een werkelijk radicale beweging verder kijken (…) dan het recht om te kiezen, en de fundamentele vragen blijven stellen. Waarom kiezen we wat we kiezen? Wat zouden we kiezen als we een echte keuze hadden?’ Hier lijkt Willis nogal een draai te maken. Nadat ze ethische argumenten heeft aangevoerd waarom onze seksuele voorkeuren, wat die ook mogen zijn, op zichzelf staan en tegen morele bemoeienis moeten worden beschermd, vertelt Willis ons dat ‘echt radicaal’ feminisme precies die vraag moet stellen die aanleiding geeft tot ‘autoritair moralisme’: hoe zouden de seksuele keuzes van vrouwen eruitzien als ze echt vrij waren? Het voelt misschien alsof Willis met de ene hand wegneemt wat ze met de andere heeft gegeven. Maar misschien ook geeft ze met beide handen. Hier, zegt ze, ligt een taak voor het feminisme: onze vrije seksuele keuzes als vanzelfsprekend behandelen, terwijl we ook inzien dat, zoals antiseks‑ en lesbische feministes altijd hebben gezegd, dergelijke keuzes onder het patriarchaat zelden vrij zijn. Wat ik suggereer is dat feministes zo gefixeerd zijn op het eerste, dat ze het laatste dreigen te vergeten.
Als ethisch verantwoorde seks enkel zou worden begrensd door wederzijdse instemming, moeten we seksuele voorkeur als iets natuurlijks beschouwen, waarmee de verkrachtingsfantasie een oergegeven wordt in plaats van een politiek gevormd verschijnsel. En niet alleen de verkrachtingsfantasie. Denk aan de ultieme neukbaarheid van ‘lekkere blonde sletten’ en Oost-Aziatische vrouwen, de relatieve onneukbaarheid van zwarte vrouwen en Aziatische mannen, de fetisjisering van en angst voor zwarte mannelijke seksualiteit, de seksuele afkeer van gehandicapte, trans en dikke lichamen. Deze gegevens van wie ‘neukbaar’ is – niet wiens/wier lichaam wordt gezien als seksueel beschikbaar (in die zin zijn zwarte vrouwen, trans vrouwen en gehandicapte vrouwen maar al te neukbaar), maar wiens/wier lichaam status verleent aan degenen die er seks mee hebben – zijn politieke feiten. Het zijn feiten die we serieus moeten nemen om tot een volledig intersectioneel feminisme te komen. De sekspositieve kijk die zich niets aantrekt van Willis’ oproep tot ambivalentie, dreigt deze feiten als prepolitiek te beschouwen. Met andere woorden, de sekspositieve blik dreigt niet alleen vrouwenhaat te verdoezelen, maar ook racisme, validisme, transfobie en elk ander onderdrukkend systeem dat onder het schijnbaar onschuldige voorwendsel van ‘persoonlijke voorkeur’ zijn weg vindt naar de slaapkamer.
‘De mooie torso’s op Grindr zijn meestal van Aziatische mannen die hun gezicht verbergen,’ zei een homoseksuele vriend tegen me. De volgende dag zag ik op Facebook dat Grindr een webserie is begonnen genaamd ‘What the Flip?’. In de eerste aflevering van drie minuten wisselen een mooie, Oost-Aziatische man met blauw haar en een goed verzorgde, knappe witte man van Grindr-profiel. De resultaten zijn jammerlijk voorspelbaar. De witte man, die nu het profiel van de Aziatische man gebruikt, wordt nauwelijks benaderd, en degenen die hem wel benaderen zeggen ‘Rice Queens’ te zijn en van Aziatische mannen te houden omdat ze ‘zich goed kunnen onderwerpen’. Als hij niet reageert, krijgt hij een beledigende opmerking. Ondertussen wordt de inbox van de Aziatische man overspoeld met bewonderaars. In hun gesprekje achteraf zien we bij de witte man ontsteltenis, bij de Aziatische jongen vrolijke berusting. ‘Je bent misschien niet ieders type, maar je zult zeker iemand vinden,’ merkt de witte man uiteindelijk zwakjes op, waarna ze elkaar omhelzen. In de volgende aflevering wisselt een afgetraind, Ryan Gosling-achtig type van profiel met een mollige kerel met een mooi gezicht. In weer een andere aflevering ruilt een vrouwelijke man met een mannelijke man. De resultaten zijn steeds weer even voorspelbaar.
De overduidelijke ironie van ‘What the Flip?’ is dat Grindr zijn gebruikers aanmoedigt om de wereld aan de hand van identiteitskenmerken te verdelen in degenen die wel en degenen die geen acceptabele seksuele objecten zijn – om te denken in termen van seksuele ‘dealbreakers’ en ‘vereisten’. En zo verdiept Grindr de discriminerende groeven waarlangs onze seksuele verlangens zich toch al bewegen. Bij online daten – en vooral op de geabstraheerde interfaces van Tinder en Grindr, die aantrekkingskracht tot de essentie herleiden: gezicht, lengte, gewicht, leeftijd, ras, geestige slogan – worden de slechtste kanten van de huidige staat van seksualiteit op onze schermen geïnstitutionaliseerd.
‘Lichaamsfascistisch’
Een vooronderstelling van ‘What the Flip?’ is dat dit vooral een homoseksueel probleem is: dat de homoseksuele mannengemeenschap te oppervlakkig is, te lichaamsfascistisch, te keurend. De homoseksuele mannen in mijn leven beamen dit voortdurend; ze voelen zich er allemaal slecht over, zowel de daders als de slachtoffers (de meeste zien zichzelf als beide). Ik ben niet overtuigd. Kunnen we ons voorstellen dat een datingapp die vooral door hetero’s wordt gebruikt, zoals Bumble of Tinder, een webserie maakt die de hetero-’gemeenschap’ aanmoedigt om haar seksuele racisme of vetfobie onder ogen te zien? Als dat onwaarschijnlijk klinkt, is de reden niet dat hetero’s geen lichaams‑ of seksueel racisten zijn. Het is omdat hetero’s – of, beter gezegd, witte, gezonde cishetero’s – niet geneigd zijn te denken dat er iets mis is met de manier waarop ze seks hebben. Daarentegen weten homoseksuele mannen – zelfs de mooie, witte, rijke, gezonde – dat het een politieke kwestie is met wie ze seks hebben en hoe.
Niemand is verplicht om seks met iemand anders te hebben
Uiteraard is het niet zonder risico om onze seksuele voorkeuren aan politiek toezicht te onderwerpen. We willen dat het feminisme de oorsprong van verlangen kan ondervragen, maar zonder slutshaming, preutsheid of zelfverloochening te bewerkstelligen: zonder individuele vrouwen te vertellen dat ze eigenlijk niet weten wat ze willen, of niet mogen genieten van wat ze willen (zolang er sprake is van wederzijdse instemming). Sommige feministen denken dat dit onmogelijk is en dat kritiek op verlangen onvermijdelijk leidt tot autoritair moralisme. (Deze feministen kunnen we vergelijken met vrouwen die pleiten voor een soort ‘sekspositiviteit uit angst’, zoals Judith Shklar ooit pleitte voor een ‘liberalisme uit angst’ – de keuze voor liberalisme vanuit de angst voor autoritaire alternatieven.) Maar het ‘herpolitiseren’ van verlangen kan ook een discours van ‘seksueel recht’ in de hand werken. Wanneer je het hebt over mensen die onterecht seksueel worden gemarginaliseerd of uitgesloten, kan dat de weg vrijmaken voor de gedachte dat deze mensen recht hebben op seks, een recht dat wordt geschonden door degenen die weigeren seks met hen te hebben. Die opvatting is bijzonder kwalijk: niemand is verplicht om seks met iemand anders te hebben. Ook dit is een vanzelfsprekendheid. En dit is natuurlijk wat Elliot Rodger, net als de vele boze incels die hem als martelaar vereren, weigerde in te zien. In de inmiddels opgeheven Reddit-groep was een bericht verspreid met als titel ‘Het zou legaal moeten zijn voor incels om vrouwen te verkrachten’, waarin stond dat ‘geen uitgehongerde man naar de gevangenis zou hoeven gaan voor het stelen van voedsel, en geen seksueel uitgehongerde man naar de gevangenis zou hoeven gaan voor het verkrachten van een vrouw’. Het is een misselijkmakende vergelijking, die de gewelddadige misvatting belicht die ten grondslag ligt aan het patriarchaat. Sommige mannen worden om politiek dubieuze redenen uitgesloten van het seksuele domein – waaronder mogelijk enkelen van de mannen die hun wanhoop uiten op anonieme fora – maar op het moment dat hun frustratie zich omzet in woede ten opzichte van de vrouwen die hun seks ‘ontzeggen’, in plaats van woede op de systemen die verlangens vormen (van henzelf en van anderen), overschrijden ze de grens naar morele verwarring en verwerpelijkheid.
In haar scherpzinnige essay ‘Men Explain Lolita to Me’ wijst Rebecca Solnit ons erop dat ‘je geen seks met iemand mag hebben tenzij diegene seks met jou wil’, zoals ‘je niet met iemand een boterham kan delen, tenzij diegene die boterham met jou wil delen’. Geen hap van iemands boterham krijgen is ‘evenmin een vorm van onderdrukking’, aldus Solnit. Maar de analogie werkt even verwarrend als verhelderend. Stel dat je kind thuiskomt uit school en vertelt dat de andere kinderen hun boterhammen met elkaar delen, maar niet met haar. En stel dat je kind bruin is, of dik, of gehandicapt, of niet zo goed Engels spreekt, en dat je vermoedt dat dit de reden is dat de andere kinderen geen boterham met haar delen. Dan is de uitleg dat geen van de andere kinderen verplicht is om iets met je kind te delen, hoe waar ook, niet langer bevredigend.
Seks is geen boterham. Hoewel je kind niet wil dat er uit medelijden met haar wordt gedeeld – zoals niemand een wip uit medelijden wil, en zeker niet van een racist of een transfoob – zouden we het niet autoritair vinden als de leraar de andere leerlingen zou aanmoedigen ook met jouw dochter te delen, of een beleid voor gelijke verdeling zou invoeren. Maar een staat die zich op soortgelijke wijze zou bemoeien met de seksuele voorkeur en praktijken van zijn burgers – die ons zou aanmoedigen om seks gelijk te ‘verdelen’ – zou waarschijnlijk als buitengewoon autoritair worden beschouwd. (De utopische socialist Charles Fourier stelde een gegarandeerd ‘seksueel minimum’ voor, vergelijkbaar met een gegarandeerd basisinkomen, voor elke man en vrouw, ongeacht leeftijd of invaliditeit; pas als seksuele deprivatie zou zijn opgeheven, kunnen romantische relaties echt vrij zijn, zo meende Fourier. Deze maatschappelijke dienst zou worden verleend door een ‘amoureuze adel’ die, aldus Fourier, ‘in staat is liefde ondergeschikt te maken aan gevoelens van eer’.) Het maakt natuurlijk uit hoe bemoeienis eruit zou zien: activisten op het gebied van functiebeperking roepen bijvoorbeeld al lange tijd op tot meer inclusieve seksuele voorlichting op scholen, en velen pleiten voor regelgeving die diversiteit in reclame en media garandeert. Maar het zou naïef zijn om te denken dat dergelijke maatregelen voldoende zijn om onze seksuele verlangens te veranderen, om ze volledig van de groeven van discriminatie te bevrijden. En terwijl je in alle redelijkheid kunt eisen dat een groep kinderen hun boterham ‘inclusief’ deelt, is dat met seks simpelweg onmogelijk. Wat in het ene geval werkt, werkt in het andere niet. Seks is niet met een boterham te vergelijken, en ook niet met iets anders. Niets is tegelijkertijd zo met politiek verweven en toch zo onschendbaar persoonlijk. We moeten een manier zien te vinden om seks op zichzelf te zien.
Binnen het hedendaagse feminisme komen zulke kwesties veel aan bod in relatie tot trans vrouwen, die vaak worden geconfronteerd met seksuele uitsluiting door lesbische cisvrouwen, terwijl deze tegelijkertijd beweren hen serieus te nemen als vrouw. Dit fenomeen werd door trans pornoactrice en activiste Drew DeVeaux de ‘cotton ceiling’, het katoenen plafond, genoemd, waarbij ‘katoen’ verwijst naar ondergoed. Zoals veel trans vrouwen hebben opgemerkt, is de term uiterst ongelukkig gekozen. Terwijl het ‘glazen plafond’ de schending impliceert van het recht van een vrouw op een carrière, verwijst ‘katoenen plafond’ naar een gebrek aan iets wat niemand verplicht is te geven. Maar als je simpelweg tegen een trans vrouw, of een gehandicapte vrouw, of een Aziatische man zou zeggen: ‘Niemand is verplicht om seks met je te hebben’, zie je iets cruciaals over het hoofd. Er bestaat geen recht op seks, en iedereen heeft het recht om te willen wat ze willen, maar persoonlijke voorkeuren – GEEN LULLEN, GEEN FEMS, GEEN DIKZAKKEN, GEEN ZWARTEN, GEEN ARABIEREN, NO RICE NO SPICE, MASC FOR MASC – zijn zelden uitsluitend persoonlijk.
In 2018 betoogde de feministische en trans auteur Andrea Long Chu in een stuk voor n+1 dat de transervaring, niet zoals we geneigd zijn te denken ‘een ware identiteit uitdrukt, maar de kracht van een verlangen’. Trans zijn, zegt ze, is ‘niet een kwestie van wie je bent, maar van wat je wilt’.
Ze vervolgt:
‘Ik ben overgestapt vanwege de roddels en complimentjes, lippenstift en mascara, om te kunnen huilen in de bioscoop, om iemands vriendin te zijn, haar de rekening te laten betalen of mijn koffers te laten dragen, vanwege de neerbuigende vriendelijkheid van bankbedienden en telefonistes, de intimiteit van een telefoongesprek met een vriendin, het bijwerken van mijn make-up op het toilet, als Christus aan beide kanten geflankeerd door een zondaar, voor de seksspeeltjes, om me sexy te voelen, geslagen te worden door butches, voor de geheime inzichten in welke potten je in de gaten moet houden, voor Daisy Dukes, bikinitopjes, jurken en, mijn god, voor de borsten. Nu wordt wel duidelijk wat het probleem is met verlangen: we willen zelden wat we zouden moeten willen.’
Deze verklaring dreigt, zoals Chu goed weet, het argument van antitransfeministen te versterken: dat trans vrouwen vrouwelijkheid gelijkstellen en verwarren met wat traditioneel wordt geassocieerd met vrouwelijkheid, waardoor het patriarchaat enkel wordt versterkt. Veel trans vrouwen reageren op deze beschuldiging door vol te houden dat trans zijn gaat over identiteit en niet over verlangen: dat ze al vrouw zijn, en niet vrouw willen worden. (Zodra trans vrouwen worden erkend als vrouwen, klinkt de klacht dat ze genderstereotypen versterken ineens idioot, aangezien je aanzienlijk minder klachten hoort over ‘buitensporige vrouwelijkheid’ onder cisvrouwen.) Chu benadrukt daarentegen dat trans vrouwen worden gevormd door een verlangen naar iets wat ze missen: ze willen niet alleen deel uitmaken van de metafysische categorie ‘vrouw’, maar verlangen naar de specifieke kenmerken van een cultureel geconstrueerde en beteugelende vrouwelijkheid – Daisy Dukes, bikinitopjes en ‘neerbuigende vriendelijkheid’. Volgens Chu moet de wens van trans vrouwen niet alleen gerespecteerd, maar ook materieel ondersteund worden, omdat ‘het geen enkele zin heeft om verlangen te conformeren aan politieke principes’. Dit, zegt ze, is ‘de ware les van het mislukte project van het politiek lesbianisme’. Om tot een werkelijk bevrijdend feminisme te komen, zou de radicaalfeministische behoefte om verlangens onder een politieke loep te leggen dus volledig moeten worden uitgebannen.
Dit is om twee redenen problematisch. Als alle verlangens moeten worden afgeschermd van politieke kritiek, dan geldt dat ook voor de verlangens die maken dat trans vrouwen gemarginaliseerd en buitenspel gezet worden: zowel het erotische verlangen naar een bepaald soort lichaam als het verlangen om het vrouw-zijn niet te delen met de ‘verkeerde’ soorten vrouwen. Identiteit en verlangen zijn inderdaad, zoals Chu suggereert, niet volledig los van elkaar te zien, en de rechten van transgenders mogen niet afhangen van dit onderscheid, net zoals de rechten van homo’s niet mogen afhangen van de vraag of homoseksualiteit aangeboren is dan wel een keuze. Maar een feminisme dat de politieke kritiek op verlangen volledig afzweert, neemt geen stelling tegen de onrechtvaardige behandeling en uitsluiting van juist die vrouwen die het feminisme het hardst nodig hebben.
De vraag is dan hoe we omgaan met de ambivalentie dat niemand verplicht is om naar iemand anders te verlangen, dat niemand het recht heeft om begeerd te worden, maar dat wie begeerd wordt en wie niet tegelijkertijd een politieke kwestie is en wordt bepaald door algemene patronen van overheersing en uitsluiting. Het is opvallend, hoewel niet verrassend, dat mannen die met seksuele marginalisering te maken hebben vaak vinden dat ze recht hebben op een vrouwenlichaam, terwijl vrouwen in deze positie het doorgaans niet over rechten hebben, maar over empowerment. Wanneer ze het wel over rechten hebben, gaat het over het recht op respect, niet op andermans lichaam. Aan de andere kant vragen radicale zelfliefdebewegingen onder zwarte of dikke vrouwen en vrouwen met een functiebeperking ons om onze seksuele voorkeuren niet als een vaststaand gegeven te zien. ‘Zwart is mooi’ en ‘Big is beautiful’ zijn niet alleen slogans van empowerment, ze suggereren een herwaardering van onze waarden. Lindy West beschrijft hoe ze zich bij het bestuderen van foto’s van dikke vrouwen afvraagt hoe het zou zijn om deze lichamen – lichamen die haar voorheen met schaamte en zelfhaat vervulden – als objectief mooi te zien. Dit, zegt ze, is geen theoretische kwestie, maar een perceptuele: het gaat om de manier waarop je naar bepaalde lichamen – van jezelf en van anderen – kijkt, uitnodigend, zodat afkeer in bewondering kan omslaan. De vraag die radicale zelfliefdebewegingen stellen, is niet of het recht op seks bestaat (wat niet zo is), maar of het een plicht is om onze verlangens zo goed mogelijk te transformeren.
Om deze vraag serieus te nemen, moeten we erkennen dat het hele idee van een vaste seksuele voorkeur politiek van aard is en niet metafysisch. Diplomatiek als we zijn behandelen we de voorkeuren van anderen als heilig: we zijn terecht terughoudend om ons uit te spreken over wat mensen echt willen, of wat een geïdealiseerde versie van hen zou willen. We weten dat dit binnen een autoritair systeem bedrieglijk is. Dit geldt in het bijzonder voor seks, waar echte of ideale verlangens lange tijd werden opgevoerd als excuus om vrouwen en homoseksuele mannen te verkrachten. Maar feit is dat onze seksuele voorkeuren kunnen veranderen, soms onder invloed van onze eigen wil – niet automatisch, maar onmogelijk is het niet. Bovendien komen seksuele verlangens niet altijd overeen met ons eigen idee erover, zoals generaties homoseksuele mannen en vrouwen kunnen bevestigen. Verlangens kunnen ons verrassen, ons ergens heen leiden waar we nooit hadden gedacht te belanden, naar iemand naar wie we nooit hadden gedacht te verlangen, naar iemand van wie we nooit hadden gedacht te zullen houden. In de allerbeste gevallen, de gevallen die misschien de meeste hoop bieden, kunnen verlangens zich losmaken van wat de politiek voor ons heeft gekozen, en hun eigen keuze maken.
‘Incels’ zijn mannen die onder het mes gaan om hun kaaklijn te verbreden en hun datingprofiel te verbeteren. Op fora laten ze zich haatdragend uit over vrouwen en over ‘Chads’, oftewel mannen die tonnen verdienen en supermodellen daten.
Keuze uit het archief
Twee weken geleden verscheen op de website van The Guardianeen artikel over het feit dat cosmetische ingrepen onder jonge mannen mainstream zijn geworden door sociale media. New York Magazine beschreef de opkomst van dit fenomeen al in 2019: jonge mannen, soms zelfs tieners, die ontevreden zijn met hun ‘seksuele marktwaarde’ en onder het mes gaan of bepaalde oefeningen doen om hun kaaklijn beter te laten uitkomen. Een deel van hen vindt elkaar op vrouwonvriendelijke fora en socialemediakanalen en uit daar zijn gal over een maatschappij waarin minder aantrekkelijke mannen aan het kortste eind trekken.
Truth4lie was 27 jaar en depressief en woonde na een jaar in een psychiatrische kliniek te hebben doorgebracht vanwege een zelfmoordpoging in een studentenflat, toen een vriend hem The Game liet zien, de gids met versiertips van Neil Strauss. Samen oefenden ze openingszinnen uit het boek, die ze later wilden uitproberen op meisjes in nachtclubs. ‘Wil je me zoenen? Ik heb toch niet gezegd dat dat mocht?’
In het echte leven werd Truth4lie nerveus van versierkunst. Volgens één tip zou bij binnen drie seconden nadat hij een vrouw had gezien een gesprek met haar moeten aanknopen, maar voor hem was dat alsof hij examen moest doen. Toch probeerde hij de technieken een paar jaar lang uit, met wisselend succes. Uiteindelijk ontdekte hij een forum, ‘Sluthate’, waar anonieme mannen elkaar troffen om ‘het nut van versiertechnieken te ontkrachten’. Een bezoeker beschreef in een post hoe hij uiteindelijk had beseft dat het niets uitmaakte wat hij tegen een vrouw zei, vanwege zijn uiterlijk. Deze bezoeker had een selfie geüpload, waarin hij de spot dreef met de gebreken in zijn gezicht. De anderen prezen hem hem omdat hij ‘de zwarte pil had geslikt’, code voor het tragische besef laten doordringen dat je lelijk bent. Lelijke mensen, en vooral lelijke mannen, zo zeiden de forumdeelnemers, zijn voorbestemd om een ongelukkig leven te leiden en eenzaam te sterven.
Lelijke mensen, en vooral lelijke mannen, zo zeiden de forumdeelnemers, zijn voorbestemd om een ongelukkig leven te leiden en eenzaam te sterven
Truth4lie raakte buiten zichzelf van opwinding toen hij dit las. In de psychiatrische kliniek hadden therapeuten hem verteld dat zijn depressie en angsten voortkwamen uit onderdrukte trauma’s in zijn kindertijd. Tijdens therapiesessies had hij de momenten herleefd dat hij slaags raakte met zijn vader en de keer dat hij zijn zus een klap tegen haar hoofd had gegeven. Cognitie bepaalt emoties, hadden de therapeuten tegen hem gezegd. Door zijn manier van denken te veranderen kon hij zijn gedrag veranderen. Maar stel nu dat zijn problemen niet binnenin hem zaten, maar aan de buitenkant? Je uiterlijk verander je niet door anders te gaan denken; en ook kun je niets doen aan de wreed oppervlakkige wereld waarin alles om uiterlijk draait. Dat besef was tegelijkertijd afschuwelijk en geweldig, alsof er eindelijk iemand was die hem de waarheid vertelde over hemzelf na een leven waarin mensen alleen maar hadden gedaan alsof hij de moeite waard was.
‘Ik word gek van het verschil tussen een spiegelbeeld en een niet-gespiegeld beeld van mezelf,’ tikte hij op een avond, nadat hij urenlang bezig was geweest zijn selfies te vergelijken met zijn spiegelbeeld. ‘Ik zie alles wat asymmetrisch aan me is… hoe kan dat alleen in mijn hoofd zitten?’
Body Dysmorphic Disorder
Volgens vrienden en familieleden leed hij aan Body Dysmorphic Disorder, oftewel lichaamsdysmorfie, een stoornis in lichaamsbeleving waaraan volgens de Internationale OCD Foundation (organisatie ter ondersteuning van mensen met een dwangstoornis) een op de vijftig mensen lijden. In de psychiatrische handboeken wordt deze stoornis beschreven als een obsessie met uiterlijke gebreken die je zelf wel ziet, maar die voor anderen niet zichtbaar of opvallend zijn. Maar voor de andere bezoekers van het forum waren de onvolmaaktheden van Truth4lie overduidelijk: een zwakke kaaklijn, een vrouwelijke neus, een geringe lengte, dunner wordend haar. Hun constateringen verklaarden voor Truth4lie waarom hij er niet bij had gehoord op de middelbare school, waarom zijn ex niet van hem hield, waarom vrouwen naar wie hij op straat keek geen oogcontact maakten.
Een tijdlang had Truth4lie pogingen gedaan een boek te schrijven over zijn periode in de psychiatrische kliniek. Hij had Camus gelezen, die zei dat het leven op zichzelf geen zin heeft. Hij dacht na over de nihilistische theorieën die werden gedebiteerd op de forums waar hij kwam. Hij ontdekte termen als ‘one-itis’, een obsessieve verliefdheid waaraan sommige mannen ten prooi vallen en ‘hypergamie’, een evolutionair principe dat vrouwen ertoe aanzet om een partner te zoeken die een hogere status heeft dan zijzelf. In een post-monogamiesamenleving betekent dit dat een klein percentage genetisch superieure alfamannen de meeste heteroseks in de wacht sleept. Er waren infographics die dit idee ondersteunden, Tinder-onderzoeken met exacte data. En dan was er ook nog de biologie: zo’n beetje alles in het leven is genetisch bepaald, betoogden de gebruikers van het forum, en dus ook de narigheid van mensen zoals hij.
De mensen die deze berichten op fora postten, schreven hun problemen toe aan de groeiende maatschappelijke macht van vrouwen. Vroeger trouwden niet-werkende vrouwen uit behoefte aan vastigheid; tegenwoordig draaiden vrouwen vanaf hun twintigste rondjes in de ‘pikken-draaimolen’ van de meest sexy mannen die ze maar konden krijgen, en namen ze pas genoegen met een lelijke of niet al te knappe man wanneer ze oud en versleten, oftewel boven de dertig waren. En zelfs dan kon je van vrouwen nauwelijks loyaliteit verwachten. Ze werden overladen met aandacht op datingsites, rechters in echtscheidingszaken kozen partij voor hen, ze werden in de watten gelegd via diversiteitsinitiatieven in het bedrijfsleven: vrouwen waren de bevoorrechte klasse geworden. Onderwerpen als de loonkloof, zwangerschapsdiscriminatie of seksueel geweld kwamen op de fora nauwelijks of hooguit grappend ter sprake.
‘Truth4lie’ was een vroege gebruikersnaam; in de jaren daarna had hij ook andere gebruikt. Zijn depressie duurde tot hij ruim over de dertig was. Hij begon een online uitgeverij en ging bij zijn ouders wonen in een klein Nederlands dorp, waar hij bijna niemand kende. Vrijwel elke dag werkte hij vanuit huis, liet berichten achter op fora en kleedde zich dan uiteindelijk aan – leren jack, gescheurde spijkerbroek, leren handschoenen zonder vingers – om een wandeling door het dorp te maken, waarbij hij stilletjes bijhield hoeveel mensen hem aankeken of zijn glimlach beantwoordden.
‘Elke keer als ik lang een kinderwagen kom, walg ik bij de gedachte dat zij haar lichaam heeft verpest en ervoor heeft gekozen om zich met een andere man voort te planten’
De aanblik van bepaalde vrouwen begon hem te storen. Toen een vrouw die hij in dienst nam, mooi bleek te zijn, fulmineerde hij online: ‘Sinds vandaag werkt er een 8/10-vrouw voor me. Ik ga haar verschrikkelijk op haar kop zitten. Reken maar: ik ga haar zelfvertrouwen totaal afbreken.’ Ook vrouwen met een baby maakten hem woedend. ‘Elke keer als ik lang een kinderwagen kom, walg ik bij de gedachte dat zij haar lichaam heeft verpest en ervoor heeft gekozen om zich met een andere man voort te planten’, schreef hij. Andere gebruikers antwoordden met plaatjes: boze worstelaars, een kraaiende Nic Cage. ‘Het enige waar ik niet de pest aan heb is als ik een vrouw voor haar zoon zie zorgen’, schreef een gebruiker onder de naam Biebercel.
De mensen die berichten postten op deze fora noemden zich ‘incels’, een afkorting voor ‘involuntary celibate’ (ongewild celibatair). Een forum waar Truth4lie aan deelnam – Lookism, de opvolger van Sluthate – heeft 10.000 geregistreerde gebruikers. Ze zaten ook op andere websites (incels.me, incels.co, r/braincels), al is het onmogelijk te achterhalen wie er op meerdere accounts post. Incels noemden vrouwen als de vrouw die Truth4lie in dienst had genomen ‘Stacies’. Ook voor alfamannen hadden ze een naam. Dat waren ‘Chads’.
Je weet wel, die mannen die ‘dag en nacht worden opgehemeld om hun superieure genen, die tonnen verdienen, krankzinnige hoeveelheden erkenning krijgen, zich nooit zorgen hoeven te maken over de huur of dat soort onzin; zij denken alleen maar aan de volgende rugbywedstrijd en aan thuiskomen en dan een triootje doen met twee supermodellen, supermodellen die al beginnen te braken bij het idee dat jij hen zou aanraken.’ Zo omschreef een incel met Pepe the Frog als avatar wat een Chad was, en hij plaatste er een foto bij van de mannelijke topmodellen Lucky Blue Smith en Jordan Barrett backstage bij een modeshow van Balmain.
De vrienden van Truth4lie hadden een gloeiende hekel aan Chad maar ze wisten ook zeker dat hun eigen leven er een stuk op vooruit zou gaan als ze op de een of andere manier Chad konden worden. Ze probeerden ‘gymcelling’ en ‘steroidmaxxing’ (inceltaal voor bodybuilding en het slikken van steroïden). Ze probeerden ‘jelqing’ (penisverlengende oefeningen) en ‘mewing’ (op hard voedsel kauwen om grotere kauwspieren te krijgen, wat volgens de Britse orthodontist Mike Mew de kaaklijn zou versterken). Ze deden fitnessoefeningen voor hun gezicht om dat een andere vorm te geven. Ze doken in de huidverzorging.
Gephotoshopte selfies van Lookism.
De ware meesterkunstenaar
Sommigen wilden meer structurele verbeteringen. Naar hun idee kwam het niet zozeer door pafferig vlees of een pokdalige huid dat incels unfuckable waren, maar door hun botten. Hun strijd ging tegen het collageen dat bot had gevormd in de baarmoeder van hun moeder, het calciumfosfaat dat hele beschavingen, misschien zelfs zielen, kon overleven – of de genenpoel uitgewerkt kon worden. ‘Het verschil tussen een Chad en een incel is een paar millimeter bot,’ aldus een meme.
Wie zijn schedel en skelet wilde veranderen, moest daar veel geld en veel pijn voor over hebben. Er waren operaties voor nodig. Sommige incels deden jarenlang research naar behandelmogelijkheden. Steeds vaker kwamen ze uit bij één naam: Barry Eppley, cosmetisch en reconstructief chirurg in de Amerikaanse staat Indiana.
‘Ik had een droom: dat ik de grote dokter Eppley zou ontmoeten’, schreef Truth4lie in een van de ruim 1100 posts op Lookism waarin deze arts voorkomt. ‘Uiteindelijk heb ik de man ontmoet, de ware meesterkunstenaar, een superieur mens. Hij zou gelijkgesteld moeten worden met mensen als Mandela, Shakespeare. Luther King, Descartes en Moeder Theresa. Hij is de Einstein van de esthetiek’, schreef hij. ‘Hij heeft het leven van duizenden incels ten goede veranderd.’
Bij onze kennismaking in zijn praktijk in Carmel, een voorstad van Indianapolis, zegt dokter Barry Eppley dat hij nog nooit van incels heeft gehoord. Dat verbaast mij. Hoe kan iemand incelberoemdheid worden zonder het zelf te weten?
Aan de muren van zijn spreekkamers hangen zwart-witfoto’s van mooie mensen. De mannen hebben jukbeenderen die als een klif boven hun ingevallen wangen uitsteken. Ze hebben een brede, scherpgetekende kaaklijn, alsof die met een gradenboog is getrokken. Ze hebben lange wimpers en volle lippen die nooit lachen.
‘Ik noem het de mannenmodellen-look,’ zegt Eppley, terwijl hij op zijn rechterhand steunt en met zijn linker gebaart. Hij is 63 jaar en draagt een paisley-stropdas, leren instappers en een witte jas en praat met een schalkse nonchalance. ‘Scherp getekende gelaatstrekken, een hoekig, gebeeldhouwd gezicht. Het is al sinds mensenheugenis de standaard. Nu is er een praktische manier om dat ook te krijgen.’
Testikelvergrotende implantaten
Cosmetische chirurgie bij mensen die zich man voelen is in de VS tussen 1997 en 2015 met 325 procent gestegen, volgens de American Society for Aesthetic Plastic Surgery. Eppley, die behalve in plastische chirurgie ook gespecialiseerd is in kaak- en maxillofaciale chirurgie, is een van de weinige artsen die zich expliciet op jonge mannen richten, met behandelingen die niet bedoeld zijn om het verouderingsproces te vertragen, maar om gezicht en lichaam te veranderen. Het is een groeiende markt: patiënten komen van over de hele wereld naar hem toe, op zoek naar iets wat hun plaatselijke chirurg niet doet, vaak een behandeling die Eppley zelf heeft ontwikkeld. Hij voert zo’n 450 operaties per jaar uit – acht tot tien per week.
Zijn eerste op maat gemaakte gezichtsimplantaat bracht hij aan toen hij nog hij verbonden was aan de medische faculteit van Indiana University, waar hij in het plaatselijke ziekenhuis praktiseerde als plastisch chirurg. Een monteur uit Terre Haute verlangde een stevigere kaak – en wilde zelf bepalen hoe die eruit moest zien. Samen maakten Eppley en hij een model van klei. Nu ontwerpt Eppley op de persoon toegesneden kaken met behulp van CAD, de software die door architecten en ingenieurs wordt gebruikt. ‘Sommige mensen noemen mijn praktijk misschien risicovol,’ zegt hij, ‘maar het is alleen onverstandig om het te doen als je niet de juiste achtergrond hebt, niet op de universiteit werkt en geen ervaring hebt met transplantaties, complexe gevallen en deze dingen, die 99 procent van de plastisch chirurgen nooit hebben gedaan.’ (Met ‘transplantaties’ bedoelt hij een type weefseltransplantatie dat wordt uitgevoerd bij hersteloperaties na een trauma.)
Tot het scala van behandelingen dat Eppley uitvoert horen onder andere het verbreden of versmallen van schouders (waarbij de sleutelbeenderen worden gebroken en gereconstrueerd), driehoeksspier- en quadricepsimplantaten en ribverwijdering. Zo’n 10.000 blogposts op zijn website geven pragmatisch antwoord op vragen van patiënten: ‘Bestaan er nekspierimplantaten?’ Dat kan. ‘Kan mijn gezicht zo worden veranderd dat het op iemand anders lijkt?’ Misschien, foto’s nodig. ‘Ben ik met 57 jaar te oud voor een schedelhervorming?’ Hij heeft patiënten gehad die over de 70 waren. ‘Wat is de maximale maat van testikelvergrotende implantaten?’ De grootste die Eppley tot nu toe heeft ingebracht is zeven centimeter in doorsnee.
Culturele normen
Als we op een zaterdag in zijn lege praktijk zitten, laat hij me er een zien. ‘Je haalt de bestaande testikel eruit via een kleine incisie,’ legt hij uit met het enthousiasme van een knutselaar. ‘Dan nemen we ons kleine wikkeltje. Slim ontwerp. Eh, het is moeilijk te beschrijven.’ Hij geeft me een klompje rubberachtig silicone. Het is zo groot dat ik mijn vingers er niet om heen krijg en voelt aan als fijn zand. ‘Dan stoppen we hem er weer in. Waar het om gaat is dat je iemands testikels twee keer zo groot maakt.’
Eppley noemt het de ‘kokkelschelp’. Urologen gebruiken meestal implantaten die gemaakt zijn van een zoutoplossing voor patiënten die een testikel zijn kwijtgeraakt als gevolg van kanker. Eppley heeft een manier verzonnen om het gevoel te verbeteren en zo mannen te bedienen van wie de testikels nog functioneren. ‘Alle esthetische chirurgie komt voort uit reconstructieve chirurgie,’ zegt hij. ‘Zoals bij alles in het leven pas je gewoon de ene situatie toe op de andere.’
Waarom een patiënt testikels ter grootte van een dinosaurus-ei zou willen, weet Eppley niet precies. Maar dat geldt voor veel van zijn behandelingen, die hij vaak speciaal op verzoek van een patiënt ontwerpt. Als zijn praktijk een leus had, zou die luiden: ‘Het maakt ons niet uit waarom je het wilt.’ ‘En ik vermoed dat patiënten naar mij toe komen omdat ze weten dat ik hun dat niet zal vragen. Ik zie het niet als mijn taak om een oordeel te vellen,’ zegt hij
Dat gold zeker in het geval van Eppleys beroemdste patiënt, Pixee Fox, een model en lichaamskunstenares uit Zweden. Zij zette zijn praktijk internationaal op de kaart nadat Eppley haar had geholpen haar droom om een ‘levend stripfiguur’ te worden, te realiseren. Hij gaf haar een ‘wespentaille’, door de buitenste helft van ribben 10, 11 en 12 te verwijderen. Sindsdien heeft Eppley honderden ribben verwijderd voor middelversmallingen. De techniek is afkomstig van het oogsten van bot voor neuscorrecties en kaakreconstructies, maar dan met kleinere, slim geplaatste incisies.
De patiënten die voor een ribverwijdering bij hem komen zijn vaak transgender, en willen meestal ook meteen heupimplantaten. Transgender vrouwelijke patiënten vormen 10 tot 15 procent van zijn praktijk. Hij voert bij zo’n 25 patiënten per jaar een operatie uit om het gezicht vrouwelijker te maken. Het aantal operaties om een gezicht mannelijker te maken is veel groter – die voert hij jaarlijks bij meer dan honderd patiënten uit – en dat zijn, op een enkeling na, altijd cisgender mannen.
Eppleys cliënten komen van over de hele wereld en daarom verloopt zijn eerste contact met hen meestal via een videoconsult. Ik kijk toe hoe hij een stuk of vijf chatgesprekken voert. Eén patiënt heeft een misvorming aan de schedel, een andere heeft een zeldzaam type weefseldegeneratie, enkelen willen een ‘mannelijkere’ neus- en hoofdvorm.
‘Wat maakt een hoofdvorm mannelijk?’ vraag ik. Dat blijkt ervan af te hangen aan wie het hoofd toebehoort. Onlangs heeft een patiënt gevraagd om een meer hoekige schedel die in een punt uitliep; een andere vroeg precies het tegenovergestelde, namelijk of Eppley zijn schedel die van nature puntig was, wilde afronden. De eerste patiënt was zwart en de tweede wit; Eppley vermoedt dat het verschil te maken had met culturele normen. Enkele Eppley-specialiteiten – zoals een bredere kaak of prominente wenkbrauwen – zijn universeel mannelijk, het zijn trekken die in de puberteit onder invloed van het hormoon testosteron ontstaan. Andere zijn willekeurig. Zo is de mode-industrie volgens Eppley verantwoordelijk voor de populariteit van hoekige jukbeenderen à la het mannelijke fotomodel. Dankzij zijn op maat gemaakte implantaten kan hij sneller trends volgen dan andere chirurgen, die meestal standaardmodellen gebruiken.
Terwijl Eppley met zijn patiënten praat, zit zijn vrouw Andréa, de bedrijfsleider van de praktijk, in hun gezamenlijke kantoor aan een spreadsheet te werken. Zij doet de financiën; Eppley wil zo weinig mogelijk weten over de kosten van de behandelingen die hij uitvoert. Andréa heeft een kort blond kapsel, een gezicht zonder rimpels en fantastisch hoge jukbeenderen (‘Die zijn genetisch,’ zegt ze). Volgens haar heeft er de laatste tijd een verschuiving plaatsgevonden in het type gezicht waar mannelijke patiënten om vragen. Dat is nog steeds wel mannelijk, maar ze willen nu ook iets vrouwelijks hebben. ‘Ze willen die adembenemende beenderstructuur, maar met prominente, volle lippen,’ zegt ze. ‘Veel mensen kiezen voor een meer androgyn uiterlijk.’
Bij een volgend bezoek aan Eppleys kliniek maak ik kennis met Matthew, 31, die vanaf de oostkust is gekomen voor een controle van zijn derde kinimplantaat en mondverbreding door Eppley. Hij vraagt me om zijn achternaam niet te vermelden. ‘Iedereen begrijpt dat vrouwen tegenwoordig onder druk staan om er op een bepaalde manier uit te zien, maar als je een man bent, word je er toch op aangekeken als je iets aan jezelf laat doen,’ zegt hij.
Matthew is geen incel. Hij weet wel wat dat is – hij is hun forums tegengekomen terwijl hij research deed naar Eppley en vond dat ze heel ‘vernederend ’ tegenover vrouwen waren. Hij is biseksueel en hoopte dankzij cosmetische chirurgie meer contacten te krijgen. In zijn ogen is dit een normale, zij het dure, vorm van lichaamsverbetering, net als op dieet gaan. Hij wil ook beroemd worden: ‘Ik raakte geobsedeerd door veel modellen van mijn leeftijd die zo’n scherp afgetekende beenderstructuur hadden,’ vertelt hij. Dat gold vooral voor één model, Colton Haynes uit Teen Wolf; diens eentonige stem deed Matthew sterk denken aan zijn eigen stem. Haynes had niet gestudeerd, terwijl Matthew een master in techniek heeft. ‘Die mensen hebben zoveel volgers op Instagram,’ zegt Matthew, ‘en dan denk je: waarom kan ik niet zoveel volgers hebben?’
‘Ik ben nu echt tevredener over mijn uiterlijk,’ zegt hij, al is zijn leven bepaald niet veranderd
Matthew heeft stralend blauwe ogen met lichte wimpers en, dankzij de behandelingen, een brede kaak en geprononceerde kin. ‘Ik ben nu echt tevredener over mijn uiterlijk,’ zegt hij, al is zijn leven bepaald niet veranderd. Hij woont nog bij zijn ouders en werkt bij elektronicagigant Best Buy, oorspronkelijk omdat hij geld wilde sparen voor zijn operatie. Nu wil hij nieuwe behandelingen ondergaan, zoals een operatie aan wat in zijn ogen een bobbel op de punt van zijn neus is, die ik niet zie.
De meeste patiënten van Eppley zijn na één keer tevreden met hun resultaat, volgens Eppley zelf. Maar gevallen als dat van Matthew komen vaker voor. Zo’n 25 procent van zijn operaties is een aanpassing van zijn eigen werk of dat van een andere arts. Dat percentage is hoger dan bij de meeste artsen, omdat implantaten vaak meer aanpassingen vragen dan andere typen behandelingen. Eppley wijst ook zelden iemand af als hij denkt dat hij veilig en effectief kan opereren, ook wanneer blijkt dat een patiënt zelf een heel andere kijk op een bepaald ‘gebrek’ heeft dan andere mensen. ‘Hij is zelf de baas over zijn verschijning,’ zegt Eppley over Matthew. ‘Iemand anders zegt misschien: “Wat maakt het uit, het puntje van mijn neus?” Maar voor hem is het belangrijk.’
Rond 2014 begonnen incels op Sluthate de resultaten van Eppley te bespreken. Ze waren vooral geïnteresseerd in de op maat gemaakte gezichtsimplantaten die Eppley had ontwikkeld met een team technici van het bedrijf 3D Systems in Colorado. Deze worden vervolgens gemaakt, meestal van silicone, door het Californische bedrijf Implant Tech. Patiënten zijn tot op de millimeter betrokken bij het proces.
Als ik Eppley een incelforum laat zien, lijkt hij aanvankelijk in de war te raken van de anonieme gebruikersnamen. We kijken naar een serie posts van een gebruiker die zich Saiyan noemt en die foto’s heeft geplaatst van de ontwerpen voor zijn Eppley-jukbeenimplantaten en selfies van na de operatie. Eindelijk dringt het zo te zien bij Eppley door: ‘Die patiënt heeft meer gedaan om dat type implantaten te promoten dan wie ook die ik ken,’ zegt hij. Hij heeft verzoeken gekregen van tientallen patiënten die speciaal naar de foto’s van Saiyan verwezen. Hij had geen idee gehad waar ze die vandaan hadden.
‘Indianapolis is niet bepaald een centrum van plastische chirurgie,’ zegt Eppley. ‘Deze praktijk is alleen mogelijk omdat mensen echt een enorme hoeveelheid research doen, vaak zijn patiënten eerst op heel veel forums zijn geweest.’ Zijn medewerkers plaatsen vaak berichten vanuit de operatiekamer op YouTube en Instagram en de chirurg besteedt wekelijks uren aan het beantwoorden van vragen die patiënten hebben gemaild en het vindbaar maken van zijn blogposts op internet.
Zo verander je jezelf in een ‘Chad’.
‘Wat jij maar wilt’-filosofie
De ‘wat jij maar wilt’-filosofie van Eppley maakt zeker deel uit van zijn aantrekkingskracht. Sommige chirurgen opereren geen patiënten die ze verdenken van lichaamsdysmorfie. ‘Voor mij gaat er een rode lamp branden als iemand 200 foto’s van zichzelf op zijn telefoon heeft staan,’ zegt Joe Niamtu, cosmetische chirurg in Virginia. Hij weigert veel jonge, mannelijke patiënten die een gebeeldhouwd gezicht willen, te opereren. ‘Het risico is dat ze nooit tevreden zullen zijn.’ Niamtu heeft enkele patiënten naar Eppley doorverwezen.
Op forums zeggen incels dat de diagnose vaak een vorm van omgekeerde discriminatie is en dat vrouwen die ingrijpende procedures willen om relatief kleine gebreken te laten verhelpen met minder scepsis worden begroet. ‘Door de sociale media en alle SuperChads die je op internet ziet is de lat veel hoger gelegd voor mannen’, schreef een gebruiker. Lichaamsdismorfie ‘is uitgevonden door psychologen van de oude stempel die zijn opgegroeid in de jaren vijftig en GEEN probleem hadden om een vrouw te vinden die er even goed of zelfs beter uitzag,’ merkte een andere op.
Inmiddels leert Eppley zijn assistenten op tekenen van geestelijke instabiliteit te letten tijdens het contact met patiënten
Maar zelfs Eppley heeft geleerd voorzichtiger te zijn. In 2009 klaagde hij een voormalige patiënte aan die een online oorlog tegen zijn praktijk voerde en hem zwartmaakte op tientallen daartoe speciaal in het leven geroepen sites, zoals Dreppleysucks.com. Haar facelift had tot een permanent ademhalingsprobleem geleid, beweerde ze in 2006 in de HBO-documentaire Plastic Disasters, al heeft ze nooit een aanklacht ingediend en hebben artsen die haar nadien onderzochten geen operatie-gerelateerde abnormaliteiten aangetroffen. Kort voordat de rechter in Eppleys voordeel besliste, pleegde de patiënte zelfmoord. Inmiddels leert Eppley zijn assistenten op tekenen van geestelijke instabiliteit te letten tijdens het contact met patiënten. Maar hij wijst mensen die hij van lichaamsdismorfie verdenkt niet af. ‘Veel van mijn patiënten lijden daar tot op zekere hoogte aan,’ zegt hij me. ‘Deze operaties kunnen mensen echt veranderen.’
‘De natuur is niet eerlijk,’ zegt Truth4lie, die half Nederlands, half Noord-Afrikaans is. ‘Sommige rassen zijn aantrekkelijker dan andere’, en schoonheid is volgens hem biologisch bepaald, niet cultureel.
In 1993 maakte een 34-jarige neonazi een afspraak bij een plastisch chirurg in Chicago en vermoordde hem. Tegen de rechter zei hij later dat hij de ‘Arische schoonheid’ wilde beschermen. Incels dwepen met diezelfde Europese trekken, maar ook met de chirurgen die ze aanbrengen. Hooguit een handjevol bestaat uit witte racisten, die ‘stormcells’ worden genoemd. Veel meer van hen lijken op Truth4lie: niet wit, maar ervan overtuigd dat de meeste toonbeelden van mannelijke schoonheid dat wel zijn.
Op forumposts classificeren incels Chads aan de hand van fenotypen als ‘Keltic Nordid’ of ‘Gracile Mediterranid’ en stijlkenmerken als ‘atletisch’, ‘houthakker’, ‘vampier’ of ‘mooie jongen’. Ze reposten wetenschappelijk onderzoek naar het belang van symmetrie en harmonie in universele schoonheidsnormen. Ze hebben het over het Gouden Masker, een platonisch gezichtsideaal dat is ontworpen door een Californische chirurg met gebruikmaking van de gulden snede.
Truth4lie’s lievelings-Chad was bij veel incels favoriet: David Gandy, het gezicht van de reclame voor de eau de toilette Light Blue van Dolce & Gabbana, waarin het Britse model een gebronsd sixpack, een goedgevulde Speedo en kristalblauwe ogen heeft. (Dat Sefano Gabbana en Domenico Dolce homoseksuele ontwerpers zijn die vooral bekendheid genieten vanwege hun homo-erotische esthetiek, ontging de meest incels ironisch genoeg.)
Hoe meer Truth4lie over Eppley las, des te beter leek de arts in staat zelfs van Truth4lie een Chad te maken. Hij herinnert zich een veelvuldig verspreide foto die van een patiënt van Eppley heette te zijn met een nieuwe kin, een nieuwe kaak, een nieuw voorhoofd, nieuwe slapen en een nieuwe schedel. ‘Het was alsof Eppley een heel nieuw mens had gemaakt,’ herinnert Truth4lie zich. ‘Incels hebben een idee van een ideale superman, en Eppley doet echt te gekke dingen.’
18.500 dollar
De eerste keer dat Truth4lie Eppley zag was tijdens een videoconsult op een middag in de zomer van 2016. Hij woonde in een appartement dat eigendom was van zijn ouders. Zijn slaapkamer was wat hij ‘typisch incel’ noemt, oftewel ‘triljoenen zich vermenigvuldigende fruitvliegjes, sigaretten en as op de vloer, overal vuile kleren en geen glimpje licht’. Hij ging met zijn laptop naar de tuin.
Truth4lie’s kaak was niet heel erg teruggetrokken, zag Eppley toen hij naar het videobeeld van de donkerharige 35-jarige keek en de foto’s die deze per e-mail had gestuurd er ter vergelijking naast hield. Eppley zei dat hij zijn enigszins slappe kin, asymmetrie en gebrek aan verticale lengte kon verhelpen met een standaardkaakimplantaat op basis van een CT-scan van Truth4lie’s schedel. (Mij wilde Truth4lie geen foto’s van zichzelf sturen, maar ik vond er een paar online, al was ik er niet zeker van of die voor of na de operatie waren gemaakt. Hij heeft kort donker haar en donkere ogen, en een cupidoboog in zijn bovenlip. Hij kijkt met toegeknepen ogen in de camera. Hij doet me aan de acteur Joseph Gordon-Levitt denken, maar dan met een breder gezicht.)
De operatie was niet zonder risico’s, legde Eppley uit: infectie, verkeerde positionering, asymmetrie. Bij jongemannen die een meervoudige operatie ondergaan was de kans dat er een revisie nodig was groot. En het was onmogelijk om precies te voorspellen, zelfs voor een ervaren chirurg, hoe groot of klein een implantaat eruit zou zien als het eenmaal met zacht weefsel was bedekt. Truth4lie begreep het, zei hij tegen de arts. Hij deed een aanbetaling en maakte een afspraak voor de operatie, die 18.500 dollar zou kosten, plus een retourtje Amsterdam-Indianapolis.
Een rinoplastische revisie zou onderdeel zijn van de operatie. Truth4lie onderging op zijn negentiende zijn eerste cosmetische operatie bij een plaatselijke chirurg die zijn van nature concave ‘Arabische’ neus in een babyskihelling had veranderd, een resultaat dat Truth4lie als knoeiwerk was gaan beschouwen. Eppley zou zijn neus een vorm geven die Truth4lie ‘mannelijker’ vond, een arendsneus of Romeinse neus, recht met een lichte welving bij de punt.
Die oktober zou Truth4lie in elf uur naar Indianapolis vliegen, zijn eerste reis naar Amerika. Hij was nerveuzer over het feit dat hij zich niet aan de oordelende blikken op de drukke luchthaven kon onttrekken dan voor de operatie zelf. Toen hij bij Eppleys praktijk arriveerde in een voorstedelijk medisch centrum, voelde het parkeerterrein als een nieuwe oceaan. Alles in Amerika was te groot.
Een verpleegkundige liet hem de nodige papieren lezen. Het zou zes weken duren voordat de wonden waren genezen, en de zwelling kon nog wel langer aanhouden. Toen Truth4lie bijkwam van de verdoving in de operatiekamer van Eppley, was het er donker. Hij had geen pijn. Later kwam Eppley binnen, verwijderde het verband van Truth4lie’s neus en gaf hem een spiegel. Het aanhangsel leek rechter, mannelijker. Toen Truth4lie het medisch centrum verliet, maakte hij oogcontact met de verpleegsters en artsen om hun reactie op zijn nieuwe gezicht te peilen.
Terug in zijn hotel bestelde hij wat bij roomservice en keek tv. Zijn kaak was nog verbonden en zijn mond zat vol bloed. Toen hij het verband verwijderde was zijn kaak nog niet gezwollen. Hij bewonderde de breedte ervan en droomde van een nieuw leven. ‘Ik hoop dat alles goed gaat en dat dit een echte verandering betekent’, schreef hij op het forum. ‘Maar waar moet ik beginnen? Ik heb vrouwen nodig, een heleboel vrouwen, om mijn ellendige leven goed te maken. Ik heb nieuwe sociale contacten nodig, een nieuwe identiteit, een nieuw leven. Ik heb eraan gedacht mijn land te verlaten. Ik wil in hotels in tropische landen wonen en daar leven als een playboy, alleen maar geile blonde Europese meiden neuken. Ik heb het geld, ik heb de vrijheid, ik moet weg uit deze kutstad, moet alles achterlaten, mijn oude leven.’
Ik heb vrouwen nodig, een heleboel vrouwen, om mijn ellendige leven goed te maken
‘Ik denk dat je te veel verwacht van alleen maar een kaakimplantaat’, antwoordde een andere forumgebruiker.
In 2014 schreef een zelfverklaarde incel genaamd Elliot Rodger, die zichzelf een ‘Supergentleman’ noemde, in een manifest dat de wereld had verzuimd hem te voorzien van ‘de mooie vriendin van wie ik weet dat ik haar verdien’ alvorens zes vrouwelijke studenten te doden en er veertien te verwonden tijdens een schietpartij in een sociëteit in het Californische Isla Vista. Hij was een gebruiker geweest op het forum Pick Up Artist Hate (puahate.com), een voorloper van Sluthate. Het afgelopen decennium zijn zeven massamoorden toegeschreven aan incels of aanpalende online vrouwenhaters.
Op Lookism, het forum waar Truth4lie en Saiyan over Eppley postten, moedigden gebruikers elkaar half grappend aan om ‘ER te gaan’, een verwijzing naar Elliot Rodger. Het was zelfmoord of een operatie, zeiden ze. ‘Als je geen andere middelen hebt om de dag door te komen en te voorkomen dat je ER gaat, dan kan je beter zo gauw mogelijk een cosmetische operatie plannen’, schreef een gebruiker genaamd Invisible.
Incels die ik sprak postten dit soort berichten als een soort zwarte humor die hen hielp pijnlijke levenswaarheden met een schild van ironie onder ogen te zien. Maar trollen leek ook extreme ideeën in de hand te werken. Toen incel Alek Minassian in 2018 met een bestelbusje een druk trottoir op reed en tien mensen doodde, liet hij zijn misdrijf voorafgaan door een Facebookpost waarin hij ‘Supergentleman Elliott Rodger’ ophemelde.
Het afgelopen decennium zijn zeven massamoorden toegeschreven aan incels of aanpalende online vrouwenhaters
Cosmetische chirurgie leek een zelfde functie te vervullen als trollen maar op een grootsere, permanentere schaal. Incels zeiden dat het hen zou helpen een normaler leven te leiden en hun eenzaamheid en depressiviteit te verlichten. Even zo vaak leek het hun vooroordelen te bevestigen.
‘Dat je beter wordt behandeld na een operatie is om misselijk van te worden’, schreef gebruiker LegendOfBrickTamland. Brick had van een chirurg in Californië een nieuwe kaak, neus en nieuwe jukbeenderen gekregen, wat hem zo’n dertigduizend dollar had gekost, en nog steeds was hij woedend op vrouwen en op de wereld. ‘Het is godverdomme alsof ik nog steeds dezelfde ben en toch ben ik op een of andere manier beter omdat ik geld heb uitgegeven om iemand mijn gezicht te laten verbouwen. Ik kan net zo goed naar de hoeren gaan. Daar krijg je tenminste waar voor je geld.’
‘Relax en probeer van het leven te genieten’, antwoordde een andere gebruiker, die ook een operatie had ondergaan. ‘Ik was vooral gewoon blij dat mensen meer naar me leken te glimlachen, beter oogcontact leken te maken en meer met me om leken te willen gaan.’ Een maand later stuurde diezelfde man zijn laatste forumpost onder zijn gebruikersnaam, wat er misschien op duidt dat hij de forums voorgoed heeft verlaten.
Zoals vrouwen die borstimplantaten nemen, Zuid-Koreanen die ooglidcorrecties laten doen en bodybuilders die steroïden slikken lijken de posters op incelforums aanvankelijk te worden gemotiveerd door het herkenbare verlangen er beter uit te zien, en daarom beter behandeld te worden. Natalie Wynn is een academica die volgens eigen zeggen is uitgegroeid tot ‘een van de toonaangevendste B-list transseksuelen van YouTube’. Op haar YouTube-kanaal, ContraPoints geeft ze al wijn drinkend en in achttiende-eeuwse outfits commentaar op de extreemrechtse internetcultuur. Haar populairste filmpje gaat over incels, en ze staat sympathieker tegenover de groep dan je zou verwachten. ‘Ik ben even bezeten van botten als die verdomde incels,’ zegt ze op een gegeven moment, waarbij ze opmerkt dat ze op het punt staat ‘bedragen waarvoor je een superdeluxe auto kan kopen’ uit te geven om haar gezicht operatief te laten vervrouwelijken. Sommige transgenders zijn tegen zulke operaties, meldt ze me telefonisch, omdat ‘ze denken dat we er als een echte vrouw proberen uit te zien, wat alleen wenselijk zou zijn in een echt transfobe samenleving’. Maar mag je individuele transgenders verwijten dat ze gelukkig proberen te zijn? ‘Voor mij gaat het daar niet om.’
Anders dan transgenders die zich laten opereren zijn incels vaker dader dan slachtoffer van gewelds- en discriminatiedelicten. Toch onderschreven sommige incels die ik sprak de analyse van Wynn. PostSingularityVirgin, een 21-jarige Canadees, begon incelforums te lezen toen hij zeventien was. Kort daarna ging hij van school om geld te verdienen voor een cosmetische ingreep, die hij nog moet laten doen. Hij gelooft dat mensen zoals hij de toekomst zijn; in de volgende eeuw zal cosmetische chirurgie volgens hem wijdverbreid en voor iedereen betaalbaar zijn. ‘Ik heb het gevoel dat ongelijkheid bij mensen de grootste bron van ellende is,’ zegt hij. ‘Ongelijkheid qua rijkdom, hoe je wordt behandeld vanwege hoe je eruitziet. Aan veel van die dingen zal een eind komen door de technologie.’
Maar in zekere zin is PostSingularityVirgin een uitzondering. Hij merkte laatst dat hij zich afvroeg waarom een meisje in zijn leven niet leek te voldoen aan de beschrijvingen van vrouwen die hij op incelforums had gelezen. Ze hebben elkaar een paar maanden geleden ontmoet op de webcamdienst Omegle. Ze skypen elke avond, wisselen Futurama- en SpongeBob-weetjes uit en stichten een denkbeeldig gezin: hij heeft een varkensknuffel genaamd Billy, en zijn vriendin doet of ze daar de moeder van is. Soms kleden ze zich uit en staren ze op het scherm naar elkaars naakte lichaam. PostSingularityVirgin weet niet of hij in de liefde gelooft, maar hij vindt het heerlijk om met haar te praten.
Bij andere incels duidt de woede die ze ook na hun operatie nog voelen erop dat hun motivering misschien dichter ligt bij wat de feministische schrijfster Jessica Valenti heeft beschreven: ‘Incels zijn geen gemeenschap van treurige mannen die een maatschappelijk eenzaamheidsprobleem weerspiegelt. Het is een gemeenschap van gewelddadige vrouwenhaters die een maatschappelijk probleem van seksisme en recht op seks weerspiegelt.’
114 swipes
Mike, een Oostenrijkse reisleider van halverwege de dertig, heeft zoveel tijd op incelforums doorgebracht dat hij ‘niemand meer kent in het echte leven’. Maar technisch gesproken is hij geen incel, meldt hij via WhatsApp: hij is met vijftig vrouwen naar bed geweest, ‘al was maar tien procent geil. Een gemiddelde man moet zo’n 114 keer op Tinder swipen om één match te krijgen.’ Op het forum heeft hij inmiddels gelezen ‘hoeveel matches en berichten vrouwen krijgen, zelfs zwaar misvormde, gehandicapte of ziekelijk dikke vrouwen’.
Tijdens gesprekken als dit was het moeilijk om empathie met incels te voelen, omdat ze zo weinig empathie met anderen hadden. Heteromannen zijn niet de enigen die kampen met gebrek aan seks en vervreemding door sociale media. Maar alleen incels spuwen zoveel gal.
‘Hoe is het om als geile/normale vrouw te weten dat je wanneer je maar wil een geile neukboy van Tinder kan bestellen? Beleef je het zo?’ vroeg Mike me. Zijn obsessie met het naar bed gaan met steeds geilere vrouwen deed me denken aan versierkunst: dit was seks als een spel om te winnen, waarbij de ander de sukkel was. Incels waren soms eerder op zoek naar een wedstrijd dan naar liefde en acceptatie.
Mike heeft kortgeleden een kaakoperatie ondergaan met de naam BSSO, plus een haartransplantatie. Na de ingrepen kwam hij op zijn andere werk, het geven van acteerles, twee meisjes tegen die hij leuk vond, wat hij als een teken van succes beschouwde. Nu investeert hij in cryptovaluta in de hoop op meer operaties door Eppley. In een recente forumthread postte hij een selfie voorzien van metingen van zijn gelaatstrekken in de vorm van hoeken en graden; daarna vond hij een foto van Tom Cruise die hij aan eenzelfde procedure onderwierp. Mikes kaakhoek was 69,02 graden; die van Tom was 76,31. ‘Ik wil van dat vrouwelijke trekje af,’ zei hij tegen me.
Eclectischer gezichten
Terwijl Mike en zijn vrienden geobsedeerd waren door ‘GigaChads’ die op modellen leken, begon de echte mode-industrie een voorkeur te ontwikkelen voor eclectischer gezichten, waarvan de curves en rimpels en acne hun schoonheid alleen maar leek te versterken. Het Chadgezicht kon die ontwikkeling niet tegenhouden: het ging om de wat verlopen aanblik.
Toen ik zijn echte identiteit achterhaalde en hem opspoorde, ontkende Truth4lie aanvankelijk dat hij een gebruiker van het Lookism-forum was. Toen kwam hij ervoor uit.
‘Ik schaam me overal voor,’ zei hij tegen me. ‘Ik praat met een vrouw, en ik zeg lelijke dingen over hen. In het echte leven ben ik eigenlijk heel aardig.’ Hij wilde niet verder praten, om niet te worden herinnerd aan deze zwarte bladzij uit zijn verleden.
Een paar minuten later bedacht hij zich en belde me terug. Tegen die tijd was Truth4lie’s Lookism-account al ongeveer een jaar inactief. In een van zijn laatste posts, uit juni 2017, kondigde aan dat hij de online gemeenschap voorgoed ging verlaten. ‘Glij langzaam terug in maatschappij, want uiterlijk = NT’, schreef hij, het acroniem voor ‘neurotypisch’ gebruikend. Volgens Truth4lie was zijn psychische aandoening een bijproduct van zijn uiterlijke verschijning; als hij er beter uitzag zou zijn depressie voorbijgaan.
Na zijn eerste operatie door Eppley, vertelt hij me, ging hij terug naar Nederland om te wachten tot de zwelling zou verdwijnen. Hij was blij met zijn rinoplastische revisie, maar was er niet zeker van of zijn nieuwe kaak niet te groot was. Op sommige dagen leek het resultaat perfect. Op andere dagen zag de ene kant er weerzinwekkend groot uit. ‘Besefte net dat mijn gezicht wat te plat is’, schreef hij op een ochtend. ‘Moet ik terugvliegen naar de VS?’ Eppley drukte hem op het hart af te wachten. Om zich kalmer te voelen luisterde Truth4lie naar lange video’s met regengeluiden.
‘Mijn zelfbeeld verandert voortdurend’, schreef hij op het forum terwijl hij wachtte. ‘Ik wil in de spreekkamer van een plastisch chirurg wonen. Ik wil gewoon een bed in een van zijn ok’s. Alleen maar een bed, een keukentje en een internetaansluiting. Ik wil me zuiver voelen in mijn lichaam en een gevoel van eigenwaarde krijgen als ik in de spiegel kijk en mijn onberispelijke schedel zie. Als ik ook maar een minuscule misvorming ontdek, roep ik de chirurg en is hij er meteen, samen met zijn assistent en met een mes in zijn hand om me open te snijden.’
‘Als ik ook maar een minuscule misvorming ontdek, roep ik de chirurg en is hij er meteen, samen met zijn assistent en met een mes in zijn hand om me open te snijden’
Hij zou dat jaar nog drie keer teruggaan naar Indianapolis en wekenlang in dezelfde Holiday Inn in de buurt van Eppleys praktijk logeren. Bij de eerste revisie, in januari 2017, schaafde Eppley een deel van het oorspronkelijke siliconenimplantaat af dat Truth4lie te groot vond.
De tijd in zijn leven die Truth4lie zich als de gelukkigste herinnert was die lente, na zijn tweede operatie. Voordat hij nieuwe onvolkomenheden begon te ontdekken, voelde hij zich enkele korte maanden tot een nieuw mens getransformeerd. Hij nam contact op met een oude vriend in een naburige stad en bouwde zijn relatie met zijn ouders weer op. Als hij foto’s van zichzelf maakte of in de spiegel keek, voelde hij zich kalm. Mensen leken anders op hem te reageren. Ze leken meer oogcontact te maken en vaker te glimlachen, al twijfelde Truth4lie soms of hij zich dat niet allemaal verbeeldde.
Maar in mei ging hij terug voor een tweede revisie, waarbij Eppley het implantaat in zijn geheel verving om een lichte asymmetrie te corrigeren. Een andere revisie corrigeerde een vorm die Truth4lie opnieuw te groot vond. Na zijn laatste revisie door Eppley, in de loop van die zomer, ontwikkelde Truth4lie een open wond die pas na maanden dichtging.
Truth4lie vertelde me door de telefoon dat hij kortgeleden voor de vijfde keer zijn kaaklijnimplantaat had laten reviseren, ditmaal door een chirurg in Nederland. ‘Zeg je: “Ik ben blij met hoe ik er nu uitzie?”’ vraagt hij. ‘Of kruip je nog dieper in het konijnenhol met de kans dat je alles verkloot met een andere operatie omdat je er altijd nog beter uit kan zien?’
Hij zegt dat hij vrouwen niet meer haat. Maar van de meeste levenstheorieën waaraan hij op incelforums was blootgesteld heeft hij nog geen afstand gedaan. Soms, als hij een vrouw oogcontact met andere mannen ziet maken op straat, lijkt de hele wereld zich te vernauwen tot een meedogenloos, verstikkend niveau van machtsdynamiek waarin alles wordt bepaald door seksuele aantrekkingskracht. ‘Elke keer als ik mezelf dingen uit het hoofd probeer te praten waarin ik geloofde, voelt het alsof ik verder van de waarheid af raak,’ zegt hij. ‘Het is moeilijk om nog te willen leven als dat gebeurt.’
‘Tegen de wil van God’
De tweede keer dat we met elkaar bellen vertelt Truth4lie me dat hij net uit het ziekenhuis is ontslagen na een zelfmoordpoging. Zijn laatste kaakimplantaatrevisie was nog monsterlijk opgezwollen en daar zat hij zo over in dat het makkelijker leek dood te zijn dan naar zijn gezicht in de spiegel te moeten kijken.
Hij slikte pillen en las toen op Google dat zijn laatste uren traag en pijnlijk zouden verlopen. Dus belde hij een ambulance. Toen hij wakker werd in het ziekenhuis, voelde hij zich herboren en blij, net als bij de dopaminerush die hij altijd kreeg na een operatie.
‘Het vooruitzicht op een beter operatieresultaat houdt me in leven,’ zegt hij.
In de maanden sinds we elkaar voor het eerst spraken heeft Eppley geprobeerd zich met zijn incelroem te verzoenen. Hij leek droefgeestig, zo niet regelrecht geschokt toen ik hem er onlangs naar vroeg. ‘Ik heb me vaak afgevraagd waarom sommige van mijn patiënten zijn zoals ze zijn. Ik heb jarenlang met ze te maken gehad zonder te weten dat ze incels waren,’ zegt hij. ‘Ik beschouw ze gewoon als uitdagende jonge mannelijke patiënten, maar dit verklaart ongetwijfeld een deel van hun gedrag. Psychologisch gezien is dit een abnormale groep.’
Ik vraag hem wat hij van het geval Truth4lie vindt. ‘Het is makkelijk om terug te kijken en te zeggen dat we niet hadden moeten opereren,’ zegt hij. Maar het is moeilijk om iemand te herkennen die nooit tevreden zal zijn. ‘Het is niet mijn taak een psychiater te zijn die in een stoel zit. Je voorziet in een behoefte, maar hoe ver die behoefte gaat weet je niet.’
Hij denkt na over de vraag of de operaties de vrouwenhaat van de incels misschien meer aanwakkeren dan hij kan overzien: ‘Als een arts vijfhonderd borstimplantaten plaatst zal er altijd iemand zijn die zegt: “Wat een vreselijke man. Hij maakt vrouwen ziek uit winstbejag.” Iemand die transgenderpatiënten opereert zal te horen krijgen: “Hij had geen medische beroepsvergunning mogen krijgen. Dat is tegen de wil van God.”’
Maar borstimplantaten en geslachtsbevestiging versterken niet de haat van patiënten jegens andere groepen mensen, zoals bij inceloperaties wel kan gebeuren, werp ik tegen. ‘Waarom is dat anders?’ zegt Eppley. ‘Je hebt geen idee wat iemands motieven zijn, of ze alleen aantrekkelijker en tevredener met zichzelf willen worden of dat ze iets weerzinwekkenders op het oog hebben.’
Eppley zegt nog net niets wat incels zou kunnen ontmoedigen hem nog langer op te zoeken. ‘Ik heb nul positieve en nul negatieve dingen over hen te zeggen. Het zijn gewoon mensen. Het enige wat me interesseert is of ze als individuele patiënt tevreden zijn.’
Eppleys loopbaan heeft hem heel wat kansen gegeven om de aard van het menselijk uiterlijk te bestuderen, en hij heeft daar zo langzamerhand wel enige kijk op gekregen. Hij gelooft dat ieder van ons in feite uit drie mensen bestaat: degene die we volgens onszelf zijn, degene die we volgens anderen zijn en degene die we werkelijk zijn. Komende augustus wordt Eppley 64. Hij heeft blauwe ogen, een heleboel kraaienpootjes en een haardos die aan die van Einstein doet denken. ‘Ik laat geen foto’s van mezelf maken,’ zegt hij. ‘Ik loop liever rond met een illusie over hoe ik eruitzie.’
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
