‘Het huidige Russische leiderschap wil alleen maar vechten’
Een recente botsing tussen de Russische president Vladimir Poetin en German Gref, CEO van de grootste bank van Rusland, toont volgens deskundigen aan dat er een steeds grotere kloof ontstaat tussen het Kremlin en Russische economen, schrijft The Kyiv Independent.
Gref vertelde in september tijdens het Eastern Economic Forum dat de groei van het bbp van Rusland in juli en augustus vrijwel was gestagneerd na een scherpe daling in het kwartaal april-juni. Poetin wierp tegen dat de kredietverlening gewoon doorging en dat de daling slechts een ‘zachte landing’ was om de prijzen te stabiliseren.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Uit officiële gegevens blijkt dat het bbp van Rusland in april-juni met 1,1 procent op jaarbasis is gegroeid, een daling ten opzichte van 1,4 procent in het eerste kwartaal en ver onder de groeicijfers van 4,3 en 5,4 procent in dezelfde periodes in 2024. De vertraging volgt op jaren van door oorlog aangewakkerde expansie, gevoed door recorduitgaven voor defensie, die in 2025 7,2 procent van het bbp bedroegen.
De civiele sectoren, die kampen met een tekort aan arbeidskrachten en kapitaal, zijn nu in verval omdat werknemers worden ingezet in het leger of in defensiefabrieken. Sancties, lagere olieprijzen en een sterkere roebel hebben de exportinkomsten verder doen dalen. ‘Het huidige Russische leiderschap is niet economisch georiënteerd. Het enige wat het wil, is vechten,’ aldus expert Ivan Us.
De Russische oppositieleider overleed zondag een jaar geleden
Een jaar na de dood van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny heeft zijn weduwe Joelia Navalnaja de Russen opgeroepen om te blijven vechten voor vrede en vrijheid, meldt CNN. ‘We weten precies waar we voor vechten: het toekomstige Rusland waar Aleksej van droomde – vrij, vreedzaam en mooi. Het is mogelijk,’ zei ze zondag vanuit Berlijn, waar ze in ballingschap leeft, net als veel van Navalny’s voormalige medewerkers. ‘We moeten naar buiten gaan en demonstreren voor de mensen in Rusland, die dat niet kunnen,’ voegde ze eraan toe tijdens een herdenkingsceremonie.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
In Moskou trotseerden meer dan 1500 mensen de autoriteiten door langs het graf van de voormalige tegenstander van het Kremlin te marcheren, die op 16 februari 2024 onder duistere omstandigheden in de gevangenis stierf. Zijn aanhangers beschuldigen de Russische president Vladimir Poetin ervan verantwoordelijk te zijn voor zijn dood.
Poetin heeft de viceminister van Defensie erheen gestuurd
Het leger van Oekraïne voert militaire operaties uit in Koersk en maakte dinsdag bekend dat het een militaire commandopost in de Russische grensregio had getroffen. ‘Deze aanval is een integraal onderdeel van het offensief van eenheden van de Oekraïense defensiemacht, die gevechtsoperaties uitvoeren op het grondgebied van de Russische Federatie,’ zei de generale staf op Telegram, nadat ze elke vermelding van ‘nieuwe offensieve operaties’, die ze aanvankelijk had genoemd, uit haar verklaring had geschrapt.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Zondag berichtte het Russische leger over een nieuw Oekraïens offensief in de regio, waar Kyiv sinds augustus 2024 enkele honderden vierkante kilometers controleert, ondanks pogingen van Russische troepen om hen te verdrijven. ‘Deze tegenaanval baart (…) de baas van het Kremlin zorgen, die vanuit een sterke positie naar de onderhandelingstafel wil komen,’ merkt La Libre Belgique op. ‘Als bewijs van het belang dat Vladimir Poetin hecht aan Koersk, stuurde hij er zondag een van zijn favoriete generaals naartoe, viceminister van Defensie Yunus-bek Yevkoerov,’ aldus de Belgische krant.
Oekraïne heeft dinsdag een grootschalige droneaanval op Moskou uitgevoerd, schrijft het Russische staatspersbureau TASS. Acht drones zouden in de vroege ochtend richting de Russische hoofdstad zijn gevlogen en onschadelijk zijn gemaakt door de Russische luchtafweer. Er zou enkel schade aan gebouwen zijn.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Oekraïne ontkent alle betrokkenheid bij de aanval. Volgens de Russische president Vladimir Poetin is er sprake van een provocatie. Eerder beschuldigde Rusland Oekraïne al van een inval in een Russische grensregio en een aanslag op het Kremlin. Beide keren zei Oekraïne niet betrokken te zijn.
Desondanks zei de Britse minister van Buitenlandse Zaken James Cleverly dinsdag dat Oekraïne het recht heeft om uit zelfverdediging aanvallen op Russisch grondgebied uit te voeren. ‘Legitieme militaire doelen buiten de eigen grens maken deel uit van het recht op zelfverdediging van Oekraïne,’ zei Cleverly tijdens een persconferentie in Estland volgens Sky News.
Uitgelekte documenten laten zien dat Russische agenten nepprotesten organiseerden in Europese steden, waaronder Den Haag, om Erdogan te beledigen en Oekraïne daarvan de schuld te geven. Op die manier wil Rusland verdeling zaaien in Europa, zo blijkt uit een onderzoek van verschillende Europese media.
Een koranverbranding voor de Turkse ambassade in Stockholm in januari zette de toch al gespannen betrekkingen tussen Turkije en Zweden op scherp en leidde uiteindelijk tot opschorting van het Zweedse NAVO-lidmaatschap. Het incident inspireerde Russische inlichtingendiensten; ze zagen een kans om het conflict tussen EU-landen en Turkije aan te wakkeren en ontwikkelden een plan om Erdogan in enkele grote Europese steden te beledigen. Dit blijkt uit uitgelekte documenten die werden verkregen door de journalistenorganisatie Dossier Center in Londen en gedeeld met een groep Europese media, waaronder de Zweedse krant Expressen. Tot het samenwerkingsverband behoren ook Danmarks Radio, Le Monde, Süddeutsche Zeitung, NRK, SVT, Delfi en WDR/NRD.
In de documenten wordt de achterliggende gedachte van het plan beschreven: ‘Vandaag de dag zijn er aanzienlijke spanningen tussen Turkije en EU-landen. Dat betreft niet alleen de moeizame diplomatieke betrekkingen tussen Turkije en Zweden en uitstel van het toetredingsproces van Scandinavische landen tot de NAVO. In heel Europa is er sprake van een algehele toename van islamofobe sentimenten.’ Om de bron te beschermen zal deze niet worden gepubliceerd. De documenten zijn oorspronkelijk afkomstig van een officier van een van de Russische inlichtingendiensten, wiens identiteit bij de redactie bekend is.
Het protest van Ankara
De verbranding van de koran in Zweden door de Zweeds-Deense rechtsextremist Rasmus Paludan sloeg over naar Nederland; de leider van de antimoslimbeweging Pegida scheurde tijdens een demonstratie pagina’s uit een koran. Dat was voor Ankara aanleiding om de Nederlandse ambassadeur te ontbieden en protest aan te tekenen.
De Russische documenten verwijzen naar dat incident en stellen voor dat demonstranten in Den Haag de Turkse vlag zullen vertrappen en portretten van de Turkse president in brand zullen steken. Ze beschrijven ook een uitgebreide graffiticampagne met ‘beledigingen aan het adres van Erdogan in alle grote Europese steden’. Daarnaast bevatten de documenten beknopte beschrijvingen van hoe de demonstraties kunnen worden georganiseerd: ‘Vijf mensen (lokale bewoners en migranten) met maskers vertrappen de Turkse vlag en verbranden een portret van Erdogan. Een van de deelnemers neemt dat op met een mobiele telefoon. De locatie is een iconische plek in Den Haag. De video wordt vervolgens naar Turkse media en organisaties gestuurd. De video wordt gepubliceerd op sociale netwerken, etc.’
Behalve Den Haag zijn beoogde plekken voor zulke acties Parijs, Brussel en Frankfurt. Uit een van de gelekte documenten van de Russische inlichtingendienst blijkt dat deze acties ook al zijn uitgevoerd; een actie in Parijs met ingehuurde ‘demonstranten’ is omschreven door de Russische inlichtingendienst. ‘Op 5 maart om acht uur ’s ochtends ontvouwden leden van de Oekraïense gemeenschap een groot en een klein anti-Turkijespandoek in het centrum van Parijs, op een bekende plek, namelijk bij de toegang tot Place Saint-Pierre. Bij het spandoek stonden twee activisten, die salueerden en naar de camera riepen: STOP ERDOGAN!’
Volgens plan werd de actie gepost op Facebook en op YouTube werden clips van de gebeurtenis geplaatst. Uit de documenten blijkt dat de actie niet al te lang duurde omdat voorbijgangers de politie belden: ‘Helaas werden de spandoeken al binnen 40 minuten van het hek gehaald’, aldus het document. Het doel van de Russische actie was vooral om Oekraïne de schuld in de schoenen te schuiven. Dat wordt expliciet beschreven: ‘Het belangrijkste doel van de actie: toon de ondankbaarheid en de provocerende reacties van Oekraïense zijde op de tragedie in Turkije (aardbeving). Benadruk het destructieve nazikarakter van pro-Oekraïense activisten en de Oekraïense samenleving onder het bewind van V. Zelensky in het algemeen.’
Dezelfde mensen duiken op bij de ene demonstratie na de andere en hun berichten op sociale media zijn terug te voeren op drie accounts
Uit een analyse van foto’s en socialemedia-accounts door het Deense Danmarks Radio en het Franse Le Monde blijkt dat de man die op 5 maart beweerde een pro-Oekraïense demonstrant te zijn, aan verschillende eerdere demonstraties heeft deelgenomen, maar dan in een heel andere hoedanigheid. Zo was er op 11 februari in Parijs een grote demonstratie over de pensioenhervorming in Frankrijk, waar de man een bord droeg tegen Oekraïne, de NAVO en de VS.
Tien van zulke acties zijn getraceerd in steden als Den Haag, Brussel, Parijs en Madrid. De aanpak is steeds hetzelfde: drie mannen gaan naar demonstraties die niets met de oorlog in Oekraïne te maken hebben en fotograferen zichzelf in de menigte terwijl ze borden omhooghouden met boodschappen als ‘NAVO, stop met het bombarderen van Donetsk’ en ‘Stuur geen wapens meer naar Oekraïne!’ Deze zelfde mensen duiken op bij de ene demonstratie na de andere en hun berichten op sociale media zijn terug te voeren op drie accounts.
Met behulp van informatie uit Russische databases van luchtvaartmaatschappijen heeft Dossier Center de man achter het meest actieve profiel kunnen traceren in Sint-Petersburg. Hij is Algerijns staatsburger en voormalig student aan de Elektrotechnische Universiteit van Sint-Petersburg. Eind december vorig jaar, vlak voordat de beïnvloedingsoperatie begon, werd hij lid van verschillende Franse Facebookgroepen. Daar plaatste hij advertenties die bijverdiensten beloofden van zo’n 80 tot 100 euro per dag voor het maken van foto’s.
Als de man achter het Facebook-profiel telefonisch wordt benaderd, ontkent hij elke betrokkenheid en beweert hij dat zijn account enige tijd geleden is gehackt. Kort na het telefoontje worden zijn socialemedia-accounts echter opgeheven, net als enkele andere accounts die eraan gelieerd zijn. Verschillende andere mensen die deelnamen aan de demonstraties zijn geïdentificeerd, maar geen van hen wilde antwoorden op onze vraag of ze werden betaald voor hun deelname.
Verdeeldheid
Expressen heeft geen acties in Zweden kunnen vinden die verband houden met het Russische plan, maar het is duidelijk dat gebeurtenissen in Zweden de operatie hebben geïnspireerd. ‘Deze campagne is geïnspireerd door de koranverbranding van Paludan in januari in Zweden,’ laat Valentyna Shapovalova weten aan Danmarks Radio. Zij doet onderzoek naar Russische desinformatie en propaganda aan de Universiteit van Kopenhagen.
Rasmus Paludan zegt tegen Danmarks Radio dat hij geen banden heeft met Rusland. ‘Ik ben niet direct of indirect door Rusland of Russische agenten beïnvloed om welke actie dan ook te ondernemen of om wat dan ook te uiten,’ zegt hij.
Voorafgaand aan publicatie gaf Expressen de Zweedse veiligheidsdienst (Säpo) inzage in de Russische documenten met het verzoek om commentaar. ‘Dit is interessante informatie die overeenkomt met wat we eerder hebben gezien van de Russische invloed op Zweden en andere westerse landen,’ zegt Gabriel Wernstedt, woordvoerder van de Zweedse veiligheidsdienst.
Verschillende westerse veiligheidsdiensten waren naar verluidt op de hoogte van het plan. Säpo wil geen commentaar geven op wat zij wist, maar zegt dat Russische beïnvloedingscampagnes Rusland in een gunstig daglicht willen stellen, en ‘een gebruikelijke manier om dat te doen is verdeeldheid zaaien in de samenleving’.
‘We weten dat Rusland op verschillende manieren agenten of proxies gebruikt voor destabilisatie’
‘Daarbij wordt gebruikgemaakt van strategieën die voor verdeeldheid zorgen. Ze creëren gemeenschappen of allianties om landen uit elkaar te drijven en het vertrouwen in het liberaal-democratische regeringsstelsel van het Westen op verschillende manieren te schaden,’ zegt Wernstedt. ‘Dat gebeurt vooral binnen het kader van bestaande internationale organisaties, zoals de EU en niet in de laatste plaats de NAVO – organisaties dus die Zweden beschouwen als onderdeel van het collectieve Westen. We maken al deel uit van de EU en we zijn op weg om lid te worden van de NAVO.’
Zulke acties van de Russische inlichtingendiensten zijn niet verrassend, vindt Indrek Kannik, directeur van het International Center for Defence and Security, die de documenten onderzocht op verzoek van het Estse Delfi. ‘Ze vormen een klassiek onderdeel van hun gedragspatroon. De Russen begrijpen dat ze geen vrienden kunnen worden met sommige landen, maar weten dat ze wel verdeeldheid tussen landen kunnen zaaien. Rusland doet dat om het Westen te verzwakken en uit elkaar te drijven.’
In eerdere onderzoeken heeft Expressen laten zien hoe de Russische regering plannen maakte om Zweedse milieuactivisten en zelfs een afdeling van de Universiteit van Stockholm te gebruiken om pleidooien tegen de NAVO te verspreiden. Het zijn pogingen waar Säpo goed van op de hoogte is. ‘We weten dat Rusland op verschillende manieren agenten of proxies gebruikt voor destabilisatie, maar ook om platforms op te zetten voor beïnvloedingsactiviteiten of sabotage,’ zegt Gabriel Wernstedt. ‘En ze maken gebruik van bedrijven die zich legaal gezien in een grijs gebied bevinden.’
Russische beïnvloedingsactiviteiten in Zweden zijn vaak gericht op de Russische diaspora. Volgens Wernstedt gaat het zowel om mensen van Russische afkomst als om mensen die uiteenlopende banden met Rusland hebben. ‘Maar er wordt ook op verschillende manieren invloed uitgeoefend op andere groepen in Zweden, niet in de laatste plaats op politici en ambtenaren die beslissingen nemen. Daarnaast wordt desinformatie verspreid om het imago van Rusland te verbeteren en Zweden zwart te maken.’
Op vragen van Expressen aan de Russische regering en het Russische ministerie van Defensie werd niet gereageerd.
Sluimerende etnische spanningen op de Balkan worden door Poetin aangewakkerd en gebruikt om de aandacht af te leiden van de oorlog in Oekraïne. Hoe beperkt de rol van Rusland als Servische bondgenoot ook mag zijn.
Terwijl de wereld haar ogen gericht houdt op de Russische invasie in Oekraïne, gaan Vladimir Poetins propagandaoperaties in de hele wereld door. Van Zuid-Amerika tot Afrika, overal zijn Russische onruststokers bezig met het destabiliseren en ondermijnen van regeringen die in hun ogen de doelstellingen van Moskou in de weg zitten. De invloed hiervan was bijvoorbeeld merkbaar op de Australian Open, waar de vader van de Servische toptennisser Novak Djokovic gefilmd werd terwijl hij poseerde met pro-Russische demonstranten en naar verluidt ‘lang leve de Russen’ riep.
Voor mensen die de regio al lang in de gaten houden, is dit geen verrassing. Poetin heeft Servië en Kosovo tegen elkaar opgehitst door Belgrado dieper in de invloedssfeer van Moskou te trekken. Nu, drie decennia nadat Joegoslavië op bloedige wijze uiteenviel, hebben de recente aanvaringen tussen Servië en Kosovo de sluimerende etnische spanningen doen oplaaien en onrust veroorzaakt in het Westen.
Eind december heeft Servië zijn troepen in de hoogste staat van paraatheid gebracht, toen de Servische premier stelde dat de twee landen ‘op de rand van een gewapend conflict’ stonden. Sir Stuart Peach, de speciaal gezant van het Verenigd Koninkrijk, bracht een bezoek aan Servië om de gemoederen tot bedaren te brengen. Maar het risico dat het in de toekomst opnieuw tot een aanvaring komt, blijft reëel. Temeer omdat Rusland achter de schermen bezig is het Westen van de oorlog in Oekraïne af te leiden.
Wagner Group
De campagnes waarmee Rusland invloed uitoefent in Servië kennen een lange geschiedenis. Via instituten als de orthodoxe kerk behoudt Moskou vergaande culturele en politieke invloed in Servië. Sputnik, een Russisch nieuwsbureau dat eigendom is van de staat, is duidelijk aanwezig in Belgrado en het internationale televisienetwerk Russia Today heeft er kortgeleden nog zijn deuren geopend. Misschien is het meest alarmerend nog wel dat de Wagner Group in december zijn aanwezigheid in Servië heeft aangekondigd in de vorm van een ‘Russisch-Servisch Cultureel en Informatiecentrum voor Vriendschap en Samenwerking’. Deze beruchte Russische paramilitaire organisatie, die onder leiding staat van Poetin-vertrouweling Jevgeni Prigozjin, is gespecialiseerd in informatieoperaties die tot doel hebben spanningen aan te wakkeren.
De activiteiten van het Kremlin in Servië zijn extra zorgwekkend omdat Servië onlangs als directeur van de inlichtingendienst een pro-Russisch politicus heeft aangesteld die ertoe oproept een ‘Servische wereld’ te creëren – de tegenhanger van Poetins ‘Russische wereld’ op de Balkan. Het doel is alle Serviërs te verenigen in eenzelfde cultureel referentiekader.
Servië heeft nooit de onafhankelijkheid van Kosovo erkend. De regering heeft de Serviërs die in Kosovo wonen, en daar in het noorden de meerderheid vormen, aangemoedigd om zich tegen de richtlijnen van [de Kosovaarse hoofdstad] Pristina te verzetten. De spanningen namen toe in augustus, toen Kosovo de Serviërs aldaar verplichtte kentekenplaten en documenten in het Kosovaars te laten registreren. Veel Serviërs weigerden dit en legden uit protest hun werk neer. Door de arrestatie van een voormalig Servisch politieambtenaar verslechterde de situatie verder; Serviërs blokkeerden de wegen net zolang tot hij werd vrijgelaten.
‘Rusland is helemaal vastgelopen op het grondgebied van Oekraïne. Hoe kunnen wij Servië dan helpen?’
Zowel Servië als Rusland profiteert van de chaos die zulke spanningen veroorzaken. De Servische president Aleksandar Vucic omdat de escalatie de Serviërs afleidt van binnenlandse gebeurtenissen. Eind december zette Vucic bijvoorbeeld het Servische leger op scherp op de dag dat meer dan vijftien mensen in het ziekenhuis belandden door een ammoniaklek in een vrachttrein. Deze was ontspoord als gevolg van de slechte staat van de spoorlijn. Vucic probeert zich met deze strategie in de regio te profileren als een baken van stabiliteit.
Poetin op zijn beurt kan door zijn stellingname in het conflict verschillende doelstellingen van zijn buitenlands beleid verwezenlijken: het Westen afleiden van de oorlog in Oekraïne, de NAVO verzwakken en Rusland positioneren als de enige regionale bemiddelaar. Dit geeft hem een zekere macht ten opzichte van westerse mogendheden, die niet willen dat het geweld in de regio verder escaleert.
De Russische ambassadeur in Servië maakt duidelijk dat Belgrado kan rekenen op de steun van Moskou en benadrukt dat Kosovo zich ‘op de rand van een groter conflict’ bevindt. Tot op zekere hoogte is dit goedkope retoriek, aangezien Moskou niet in staat is Servië militair bij te staan in geval van een openlijk conflict. Zoals Igor Strelkov, een Russische oorlogsveteraan en voormalig minister van Defensie van de marionettenstaat Donetsk, uitlegt: ‘Rusland is helemaal vastgelopen op het grondgebied van Oekraïne. Hoe kunnen wij Servië dan helpen? Dat lukt enkel als we een totale oorlog met de NAVO aangaan, en daar zijn we totaal niet op voorbereid.’
Weigering
Hoe beperkt de rol van Rusland als Servische bondgenoot ook mag zijn, het zal het Servisch-Kosovaarse conflict ongetwijfeld blijven aanwakkeren. Ondertussen kondigde Vucic op 23 januari in een toespraak tot de natie aan dat Servië onder westerse druk staat. Zijn weigering om in te gaan op het Frans-Duitse voorstel om de betrekkingen tussen Servië en Kosovo te normaliseren, zou de onderhandelingen over toetreding tot de EU en westerse investeringen in Servië namelijk tot stilstand brengen. Maar zoals we in Oekraïne hebben gezien, pakken Moskous plannen niet altijd uit zoals ze bedoeld zijn.
Het Kremlin is niet in staat Belgrado militair of economisch bij te staan, en het Westen heeft de middelen om het conflict te bezweren. Dit vereist de juiste inzet van invloed, een tegenbeweging om Russische informatieoperaties te ontmantelen en NAVO-vredesmissies om nieuwe wegblokkades op te heffen, waarmee de boodschap wordt afgegeven dat het Westen in een geval van escalatie zal ingrijpen.
Voor Vucic is het in sommige opzichten makkelijker om in te binden. Met name vanwege zijn controle over de media kan de Servische president bepaalde informatie zo brengen dat hij de betrekkingen met Pristina normaliseert zonder bang te hoeven zijn voor represailles van ultrarechtse groeperingen.
Als het Westen snel handelt, wordt het plan van het Kremlin om een nieuwe brandhaard te creëren en zo de aandacht van Oekraïne af te leiden, ondermijnd.
Ilja Jasjin praatte op YouTube over Russische oorlogsmisdaden
Een aanklager in Rusland heeft negen jaar gevangenisstraf geëist tegen Kremlincriticus Ilja Jasjin, schrijft het Russische Current Time. Volgens de aanklager heeft Jasjin nepnieuws verspreid over de oorlog in Oekraïne, door op sociale media nieuws te verspreiden over de Russische oorlogsmisdaden in het Oekraïense plaatsje Boetsja, waar de lichamen van tientallen burgers werden gevonden nadat Russische strijdkrachten zich daar hadden teruggetrokken.
Jasjin beschreef die vondst vervolgens in een video op Youtube. Hij noemde de massagraven ‘een apocalyptisch beeld, zoals in horrorfilms’. Volgens de aanklager heeft Jasjin met die uitspraken meerdere wetten overtreden en geprobeerd de Russische leger in een slecht daglicht te stellen, terwijl hij wist dat de massagraven ‘een provocatie door Kyiv’ waren. Jasjin zelf noemt de aanklacht ‘politiek gemotiveerd’.
Jasjin is een van de weinige oppositieleiders die nog in Rusland woont. Sinds de invasie van Oekraïne wordt het tegenstanders van het regime nog moeilijker gemaakt om publiekelijk kritiek te uiten op de autoriteiten. Meerdere oppositieleiders hebben het land inmiddels ontvlucht, waar de overgebleven tegenstanders van Poetin, zoals Aleksej Navalny, voor lange periodes worden opgesloten.
Schönbohm onderhield contacten met Russische bedrijf
De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser heeft dinsdag het hoofd van het nationale cybersecurity-agentschap BSI, Arne Schönbohm, ontslagen, zo heeft Der Spiegel uit veiligheidskringen vernomen. Later werd dit bevestigd door een woordvoerder van Binnenlandse Zaken.
Schönbohm werd uit zijn functie als hoofd van het nationale cyberbeveiligingsagentschap BSI gezet nadat media hadden gemeld dat hij banden had met mensen die betrokken zijn bij Russische inlichtingendiensten. Faeser was naar verluidt bezorgd over Schönbohms voortdurende contacten met een vereniging genaamd de Cyber Security Council of Germany, bericht Deutsche Welle.
De organisatie kwam onder vuur te liggen nadat Rusland Oekraïne binnenviel, vanwege de connectie van een van haar leden met het Kremlin, aldus DW. Cybersecuritybedrijf Protelion werd afgelopen weekend uit de raad gezet. Tot maart heette het bedrijf Infotecs en was het een dochteronderneming van zijn Russische naamgenoot. Het zou zijn opgericht door een voormalig lid van de Russische inlichtingendienst ,die een onderscheiding heeft ontvangen van president Vladimir Poetin.
Het dodelijke geweld waarmee in januari een protest in Kazachstan werd neergeslagen, was een oefening voor de invasie van Oekraïne de maand daarop. ‘Poetin moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne.’
Een benauwende mistroostigheid vult het luxeappartement aan de rand van Almaty in Kazachstan. Taxichauffeur Aidos Meldechan kreeg het in januari door de Kazachse autoriteiten toegewezen nadat zijn vierjarige dochter door een sluipschutter was doodgeschoten. In ruil daarvoor wilden ze zijn stilzwijgen.
Aykorkem, de dochter van Meldechan, is een van de ongeveer tweehonderdvijftig mensen die zijn omgekomen in wat activisten een mislukte revolutie hebben genoemd. De onrust, de grootste in de dertigjarige post-Sovjetgeschiedenis van Kazachstan, stelde de Russische president Vladimir Poetin in staat om zijn elitecommando’s te testen met het oog op de geplande missie om zes weken later Kyiv in te nemen.
Toen The New Statesman bij zijn appartement arriveerde, was Meldechan nerveus uit het raam aan het turen. Meteen nadat hij ons met een knik begroette, ging zijn telefoon. ‘Dat ging over jou,’ zei Meldechan na afloop. ‘Ze hebben overal spionnen. De aanklager zei dat ik niet met de Engelse journalist mocht praten, maar het kan me niet schelen.’
Protesten
In het opstandige westelijke deel van het land ontstond op 2 januari onrust nadat de regering de maximumprijs voor lpg had geschrapt en de brandstofprijs verdubbelde. Binnen enkele dagen leidden haat tegen de hebzuchtige Kazachse elite, belichaamd door de voormalige president Noersoeltan Nazarbajev, woede over het gebrek aan politiek pluralisme en frustratie over economische stagnatie tot protesten in het hele land.
In bijna elke grote stad gingen duizenden mensen de straat op. De protesten verliepen overwegend vreedzaam, hoewel er ook gevechten met de politie plaatsvonden. Maar rond 5 januari leek het alsof er in Kazachstan een revolutie aan de gang was.
‘Het was opmerkelijk,’ zegt een Europese diplomaat in Nur-Sultan, de hoofdstad van Kazachstan. ‘Het was er ineens en ontwikkelde zich snel.’
Dit was het moment waarop troepen die loyaal waren aan Nazarbajev een couppoging ondernamen en een machtsstrijd binnen de elite ontketenden, die Poetin in staat stelde zich aan Kazachstan op te dringen en zijn bondgenoot, de Kazachse president Kassim-Zjomart Tokajev, te steunen. Nazarbajev had Tokajev in 2019 gekozen als zijn opvolger, maar de betrekkingen tussen de twee mannen waren bekoeld.
‘Toen de Russische soldaten verschenen, zag ik dat als een bezetting’
Volgens in Kazachstan gevestigde politieke waarnemers was de strategie voor de couppoging tweeledig. Het topkader van de Kazachse veiligheidsdiensten daagde het gezag van Tokajev uit en probeerde de machthebbers over te halen hun macht op te geven, terwijl ingehuurde criminelen in Almaty ondertussen regeringsgebouwen aanvielen en winkels plunderden om de bevolking te tonen dat Tokajev de controle kwijt was. Tijdens het geweld op 5 januari werden verscheidene politieagenten gedood, voornamelijk in Almaty. En dus kwam het Kremlin in actie.
In de vroege uren van 6 januari stuurde Poetin tweeduizend Russische commando’s naar Kazachstan om de orde te herstellen. Ze werden ingezet onder de paraplu van het CSTO, het Collectieve Veiligheidsverdrag. Dat is een door het Kremlin geleide militaire alliantie van voormalige Sovjetstaten die nooit eerder was ingezet.
De Russische actie was een schok voor de Kazachen en herinnerde hen eraan dat het Kremlin nog steeds controle over hen kon uitoefenen. ‘Toen de Russische soldaten verschenen, zag ik dat als een bezetting,’ zegt Dinara Jegeoebajeva, een gepensioneerde televisienieuwslezer die interviews en analyses over de onrust via haar Instagramkanaal verspreidde. ‘Ik moest iets ondernemen.’
‘Poetin moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne’
Het officiële verhaal is dat Tokajev de CSTO om hulp vroeg, maar sommige analisten zeggen dat Poetin, met de geplande invasie van Oekraïne in zijn achterhoofd, Tokajev gebeld heeft met de mededeling dat hij Russische soldaten naar Kazachstan zou sturen. ‘Hij moest de onrust in Kazachstan uit de weg hebben vóór Oekraïne, en dit was zijn manier om dat te bereiken,’ aldus een analist in Nur-Sultan.
De – voornamelijk Russische – CSTO-soldaten hadden als taak om luchthavens en andere strategische installaties te bewaken, maar hun nadrukkelijk op televisie getoonde aankomst in de vroege uren van 6 januari vormde een belangrijk machtsvertoon voor Tokajev, die het Nazarbajev-gezinde hoofd van de veiligheidsdiensten van Kazachstan liet arresteren.
De inzet van Russische commando’s gaf het nu loyale Kazachse leger de ruimte om Almaty binnen te trekken, waar volgens Tokajev ‘twintigduizend terroristen’ probeerden de regering omver te werpen. Hij gaf bevel om met scherp te schieten, sneed telefoon- en internetverbindingen af en sloot de grenzen.
Psychologisch effect
Volgens een analist heeft de succesvolle inzet van de Russische commando’s grote invloed gehad op Poetin planning voor de invasie in Oekraïne. ‘Hij zag het psychologische effect van de aanwezigheid van Russische commando’s in Kazachstan en was van mening dat in Oekraïne een vergelijkbaar effect zou optreden,’ aldus de Kazachse analist.
Het monument voor de Onafhankelijkheid staat centraal op het Plein van de Republiek in Almaty, de voormalige hoofdstad van Kazachstan. Het is een symbool van het Kazachse nationalisme, maar de sokkel is nu beschadigd door de inslag van kogels. Onbekende schutters schoten hier op 6 januari, vlak na zonsondergang, op vreedzame demonstranten die daardoor de dood vonden.
De Kazachse regering heeft gezegd dat die schietpartij onderzocht moet worden, hoewel er geen zogenaamde terroristen werden gesignaleerd en het gebied op dat moment onder toezicht van soldaten zou hebben gestaan.
Ooggetuigen vertelden The New Statesman dat ze soldaten burgers zagen neerschieten
Op 7 januari had het Kazachse leger de controle over Almaty herwonnen. Antiregeringsdemonstranten waren uit de straten verdreven en er was een avondklok ingesteld, maar sommige mensen gingen op zoek naar winkels in de hoop dat ze misschien nog open waren. Aykorkem reed die avond met haar achttienjarige broer en oudere zus door de stad. In de buurt van het Plein van de Republiek werd hun auto beschoten. Ooggetuigen vertelden The New Statesman dat ze soldaten burgers zagen neerschieten zonder dat die vooraf waren gewaarschuwd.
In de daaropvolgende week drongen politieagenten met zwarte bivakmutsen de ziekenhuizen van Almaty binnen. Ze sleepten honderden gewonden mee naar politiebureaus, waar ze werden gemarteld. Ten minste zes van hen stierven in hechtenis.
In een interview beschuldigde de Kazachse viceminister van Buitenlandse Zaken, Roman Vassilenko, criminele elementen binnen de politie van het martelen van de demonstranten. Hij kondigde aan dat de regering een onderzoek zou instellen.‘Het is een zeer ernstige situatie,’ zei hij. ‘Er lopen 243 onderzoeken naar marteling.’ Hij ontkende ook dat Poetin Tokajev had verteld dat hij zijn commando’s naar Kazachstan zou sturen.
Waarschuwing
Voor Dimasj Alzjanov, een Kazachse politiek analist, laat het mislukken van de protesten in januari zien dat het zinloos is om in opstand te komen tegen kleptocratische regimes die door Poetin worden gesteund. De schietpartijen en de systematische martelingen, zegt hij, waren waarschuwingen aan het adres van gewone Kazachen om zich gedeisd te houden. ‘Je moet Rusland, Kazachstan en Belarus zien als één geheel en niet afzonderlijk,’ zegt hij. ‘Dit is de directe erfenis van het post-Sovjettijdperk.’
West-Europese ambassades hebben zich intussen over het algemeen achter Tokajev geschaard en willen hem belonen voor zijn neutrale houding ten opzichte van de Russische inval in Oekraïne en zijn herhaaldelijke belofte om Kazachstan naar een democratischer toekomst te leiden.
Andere diplomaten zijn sceptischer en zeggen dat de 69-jarige Tokajev een continuering van het Nazarbajev-tijdperk is. Sinds de onlusten heeft hij Nazarbajevs familie toegestaan hun belangrijkste economische bezittingen, waaronder de grootste bank van Kazachstan, te behouden. Wel zijn hun politieke macht en invloed binnen de Kazachse veiligheidsdiensten ingeperkt.
‘Het opvolgingsproject van Nazarbajev heeft niet gewerkt’
Nazarbajev is een ijdele man, die zich bezighoudt met zijn erfenis. Hij regeerde Kazachstan sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 en noemt zichzelf Elbasy, ofwel ‘Vader van de Natie’. Toen hij in 2019 stopte als president, veranderde hij de naam van de hoofdstad in die van zichzelf, en in een gedenkwaardig interview vorig jaar lepelde hij zijn successen als Kazachse leider op aan een enthousiaste jonge tv-interviewer, aan wie hij ook zijn nogal houterige golfswing met vergulde driver liet zien.
Ondanks zijn aftreden als president heeft Nazarbajev geprobeerd de controle over Kazachstan te behouden door zowel onschendbaarheid voor vervolging als het voorzitterschap van de zo belangrijke Nationale Veiligheidsraad te verankeren in de grondwet. Dat was zijn oplossing voor het opvolgingsprobleem waarmee leiders van kleptocratische Sovjetregimes worden geconfronteerd als ze de macht willen overdragen zonder aan rijkdom en invloed in te boeten.
Maar sinds de onlusten in januari ligt dit alles overhoop. Nazarbajev verblijft in Nur-Sultan en fungeert binnen het systeem, maar nu als gemarginaliseerde figuur. ‘Het opvolgingsproject van Nazarbajev heeft niet gewerkt,’ zegt een diplomaat. ‘Leiders in de voormalige Sovjet-regio dachten dat hij misschien een oplossing had gevonden. Maar ze zullen nog verder moeten nadenken.’ Het is een les die Poetin, die bijna zeventig is en sinds 1999 aan het hoofd staat van de Russische politiek, waarschijnlijk niet zal zijn ontgaan.
Muurschildering
In zijn appartement scrolt Meldechan door foto’s op zijn mobiele telefoon. Ze tonen een zwarte auto met kogelgaten in de voorkant, beide zijkanten en de achterkant. Een van de kogels raakte Aykorkem in het hoofd. ‘In Kazachstan heb je geen rechten,’ zegt hij, en hij vertelt dat hij van plan was om de dag erna het land te ontvluchten.
Vervolgens loopt Meldechan door naar zijn slaapkamer, waar hij voorzichtig een kast opent. Daarin hangen de jurken van Aykorkem netjes op een rij, eronder een paar kleine sportschoenen.
Het overlijden van Aykorkem kreeg grote bekendheid in Almaty en als eerbetoon werd haar afbeelding op de zijkant van een klein elektriciteitsgebouw geschilderd, dat eigendom is van een staatsbedrijf. Om ‘veiligheidsredenen’ werd het begin juni door werklieden overgeschilderd.
‘Dat is onzin,’ zegt Meldekhan. ‘Ik had niets met die muurschildering te maken, maar ik kon het niet geloven. Ze willen niet eens dat er een herinnering aan haar blijft bestaan. Aan mijn kleine meisje.’
Waar het Westen Rusland financiële sancties oplegt, geniet het Kremlin grote invloed en steun in het Oosten. Zo onderhouden de Verenigde Arabische Emiraten innige geostrategische en ideologische relaties met Moskou.
In een snelle reactie op de Russische agressie jegens Oekraïne hebben de NAVO- en EU-bondgenoten een reeks strenge sancties tegen Moskou uitgevaardigd. Zo hopen ze het Kremlin de toegang tot financiële markten en wereldwijde ondersteunende netwerken te ontzeggen. Maar ook al doen deze westerse sancties ongetwijfeld pijn, ze gaan voorbij aan de grote invloed en steun die het Kremlin geniet in het Oosten. Een van de krachtigste aanjagers van de autoritaire Russische koers zijn de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) geweest. Het financiële knooppunt Dubai is een soort Club Med geworden voor despoten en hun rijkdommen.
De sterke mannen, op wie het regime van Poetin steunt, hebben de Emiraten gebruikt als wijkplaats voor witwasactiviteiten
De afgelopen tien jaar heeft Abu Dhabi zich ontwikkeld tot een van de belangrijkste strategische partners van Moskou, ook buiten het Midden-Oosten. De Russen en Emirati bundelen niet alleen hun invloed en informatienetwerken om antirevolutionairen in de Arabische wereld te mobiliseren, maar ook om antiliberalen in het Westen een steuntje in de rug te geven. De sterke mannen (siloviki), op wie het regime van Poetin steunt, hebben de Emiraten gebruikt als wijkplaats voor hun witwasactiviteiten. De staatsinvesteringsfondsen van de Emiraten hebben op hun beurt miljarden geïnvesteerd in strategische Russische activa: energie, petrochemie, logistiek en defensie.
Het is dus niet zo gek dat de VAE het Kremlin ook na de aanval op Oekraïne onvoorwaardelijk blijven steunen. Op hetzelfde moment dat de liberale wereld de Russische handelwijze veroordeelde, trok Bin Zayed voor overleg naar Moskou om de bilaterale samenwerking te versterken. Aan de oorlog maakte hij weinig woorden vuil. In oktober 2021 sprak de presidentieel adviseur van de VAE, Anwar Gargash, over een ‘dreigende Koude Oorlog’ waarin Abu Dhabi neutraal wilde blijven. Het land koos echter alsnog partij door zich van stemming te onthouden in de motie van de VN-Veiligheidsraad die de Russische agressie veroordeelde. Naast geostrategische en economische belangen, delen Rusland en de VAE een diepe ideologische vrees voor maatschappelijke mobilisatie en democratische transitie. Ruslands fobie voor de ‘kleurenrevoluties’ die pro-Russische dictators van hun sokkels trokken, vindt weerklank in Abu Dhabi, dat na de Arabische Lente de voornaamste contrarevolutionaire macht in de Arabische wereld is geworden.
Ondermijning
De pogingen van Rusland om in Oost- en Centraal-Europa de democratie te ondermijnen zijn door de VAE gekopieerd in Egypte, Libië, Syrië en Jemen. In Egypte speelde Abu Dhabi een belangrijke rol bij het organiseren van een contrarevolutie rond de Tamarod-beweging. Dit leidde tot een staatsgreep van sterke man Sisi in 2013. In Libië lijken de VAE de Wagner Group, een schimmig Russisch huurlingen-leger, te hebben gefinancierd, met de bedoeling de door de Emirati gesponsorde sterke man Haftar te helpen om de regering in Tripoli, die steun krijgt van de VN, omver te werpen. In Syrië heeft Abu Dhabi aangestuurd op een genormaliseerde verhouding met het bewind van Bashar Assad, een bond-genoot van het Kremlin. Resultaat: ondermijning van de Amerikaanse sancties tegen Damascus.
De VAE verstrekten in 2014 leningen aan Frankrijks extreemrechtse partij Front National, dat ook financiële steun kreeg van Rusland
Het gezamenlijk front van Rusland en de VAE voor autoritaire stabiliteit gaat echter verder. De invloeds- en informatienetwerken van Moskou en Abu Dhabi maken allebei ook gebruik van rechts-populistische angsten in het Westen voor migratie en voor de islam. De VAE verstrekten in 2014 leningen aan Frankrijks extreemrechtse partij Front National, dat ook financiële steun kreeg van Rusland. De lobby van de Emiraten in Brussel is vooral gericht op eurosceptisch extreemrechts, dat een natuurlijke affiniteit heeft met Rusland – een band die het Kremlin stimuleert.
De ingrijpendste bundeling van informatiemacht uitte zich misschien wel in de avances richting de Amerikaanse presidentskandidaat Trump in 2016 en 2017. De Russische bemoeienis met de Amerikaanse presidentsverkiezingen was tot daaraan toe – tijdens een inmiddels beruchte bijeenkomst op de Seychellen hadden de VAE ook nog eens geprobeerd een soort achter-kamertjesoverleg op te zetten tussen de inkomende regering-Trump en Rusland. Door zijn persoonlijke betrokkenheid werd de sterke man van de VAE, Mohammad bin Zayed, onderwerp van het Mueller-onderzoek, waardoor hij nu een beetje een paria is geworden die de Verenigde Staten sindsdien mijdt.
Terwijl de westerse partners van de Emiraten op dit moment hun uiterste best doen de afbrokkelende liberale orde te stabiliseren, zal Abu Dhabi die waarschijnlijk verder ondermijnen. De assertieve kleine staat heeft de afgelopen tien jaar boven zijn macht gepresteerd, mede dankzij het opkomende Oosten. Rusland en China zien de VAE als belangrijkste partner in een dreigende nieuwe Koude Oorlog. Ideologisch gezien zijn de neo-autoritairen van het Oosten de meest geschikte partners voor Abu Dhabi, aangezien er aan hun steun weinig voorwaarden verbonden zijn, en zij nooit zullen aandringen op liberalisering.
Belangrijk knooppunt
De VAE zijn een belangrijk knooppunt geworden voor de omzeiling van westerse sancties. Ondanks een extreem streng sanctiebewind tegen Iran, verdienen in de VAE gevestigde bedrijven geld door Iran te helpen olie de internationale markt in te sluizen. Nadat de Verenigde Staten sancties aan Venezuela oplegden, hielpen bedrijven in de VAE het Latijns-Amerikaanse land olie naar buiten te smokkelen. In Syrië hebben de VAE actief gelobbyd voor opheffing van de Amerikaanse sancties tegen het Assad-regime, omdat die normalisatie in de weg stonden.
Poetins politieke intimi hebben een fijnmazig mondiaal netwerk geweven van bedrijven en lege bv’s die invloed uitoefenen en toegang verschaffen. Sommige van deze netwerken hebben al gebruikgemaakt van de mogelijk-heden die de VAE als witwascentrale bieden. Russische oligarchen en bondgenoten van Poetin bezitten 76 stuks vastgoed in de VAE, die elk vele miljoenen waard zijn. Sommigen van hen zijn toen de westerse sancties van kracht werden al per privéjet of jacht naar Dubai uitgeweken.
Het zou vreemd zijn als de VAE Poetins netwerken niet zouden helpen om toegang te krijgen tot financiële markten
Poetins vertrouweling in investerings- en financiële zaken, Kirill Dmitriev, heeft nauwe persoonlijke banden met Mohammad bin Zayed. Het Russian Direct Investment Fund (RDIF), dat onder leiding staat van Dmitriev, participeert in het investeringsfonds Mubadala van Abu Dhabi. De huidige westerse sancties tegen Rusland vertonen hiaten die kunnen worden uitgebuit. Het zou vreemd zijn als de VAE Poetins netwerken niet zouden helpen om toegang te krijgen tot financiële markten en investeringen.
Met de oorlog in Oekraïne doet het Kremlin weer een poging de wereldorde van na de Koude Oorlog te herscheppen. De met zichzelf worstelende liberale westerse orde wordt op de proef gesteld. Dit is niet alleen een oorlog over de toekomst van de Europese veiligheidsstructuur, maar ook een oorlog waarin grote strategische narratieven en waarden in het geding zijn. Narratieven en waarden die de liberale, westerse wereld afzetten tegen modern oosters autoritarisme.
Oostelijke kamp
Deze nieuwe koude oorlog is nu heet geworden. Hij laat zien hoe de huidige multipolaire wereld westerse partners en tegenstanders voor keuzes stelt die waarschijnlijk op basis van aantrekkingskracht en soft power zullen worden gemaakt. De VAE, die zich voordoen als een westerse partner, mikken steeds meer op het oostelijke kamp. Het narratief van een nieuwe autoritaire orde dat Rusland en China verspreiden, lijkt het aantrekkelijkst voor een land dat de contrarevolutie in de Arabische wereld heeft geleid, en nu klaar is om zijn tentakels elders uit te slaan.
Jeffrey Sachs, Varoufakis en Naomi Klein maken zich volgens deze auteur schuldig aan ‘gedachteloze propaganda’. ‘Ze hanteren een opvatting van het begrip soevereiniteit die opvallend veel lijkt op die van Rusland.’
Door de Russische aanval op Oekraïne te wijten aan de oostelijke uitbreiding van de NAVO, herhalen enkele prominente figuren van het westerse politieke links gedachteloos de propaganda van het Kremlin. Anderen onthullen gedachteloos hun ware houding ten opzichte van Oost- en Centraal Europa: even neerbuigend en postkoloniaal als die van de imperialisten die ze zo gretig bekritiseren.
Naomi Klein, die zo briljant de door Amerika geleide poging om Irak te ‘bevrijden’ heeft beschreven in de context van de westerse belangen omtrent olie in het Midden-Oosten, en die zo meeleefde met de Irakezen die aan de ‘shockdoctrine’ waren blootgesteld, prees onlangs Phyllis Bennis’ ‘uitstekende analyse’ van de oorlog in Oekraïne. Volgens Bennis moet men, om de aanval van Poetin op Oekraïne te begrijpen, teruggaan naar 1997, toen Washington ‘de NAVO onder druk zette om naar het Oosten uit te breiden, waardoor een veiligheidsgarantie werd verbroken die de VS na de Koude Oorlog aan Rusland hadden gegeven’.
Amerika zou geen wapens naar Oekraïne moeten sturen, want dat zou het militair-industrieel complex enkel ten goede komen
Ze noemt de NAVO een ‘anachronistische alliantie’ die aan Rusland is opgedrongen, waardoor Rusland NAVO-troepen in zijn directe omgeving als een bedreiging beschouwt. Daarom, zelfs als de oorlog in Oekraïne ‘ongerechtvaardigd’ is, is deze niet ‘niet-uitgelokt’ – Rusland werd simpelweg door de VS die richting in geduwd. Amerika zou geen troepen en wapens naar Oekraïne moeten sturen, want dat zou het militair-industrieel complex enkel ten goede komen. Het moet de sancties ook niet aanscherpen, want die leveren gewoonweg geen resultaat op. De reactie op het conflict moet diplomatie zijn.
Dus de NAVO en de VS moeten gezamenlijk besluiten om zware wapens en raketten terug te trekken van de Russische grens en in het openbaar erkennen wat de NAVO voor zichzelf allang heeft erkend: dat Oekraïne in de nabije toekomst niet zal toetreden tot de militaire alliantie.’
Maar hoe zit het met Oekraïne? Moet het gewoonweg accepteren dat een buurland zijn territoriale integriteit heeft geschonden, zijn bevolking vermoordt en zijn steden verwoest? Wie kan het wat schelen? Niet die auteur van de ‘uitstekende analyse’, noch Naomi Klein. Na een overweldigend kritische reactie – Adrian Zandberg, een prominent linksgeoriënteerd lid van het Poolse parlement, nam de auteur van The Shock Doctrine haar ondraaglijke naïviteit en Angelsaksische arrogantie kwalijk – verwijderde Klein de tweet.
NAVO
Owen Jones, columnist van The Guardian, podcaster en activist, die welsprekend de belangen van de arbeidersklasse verdedigt, fanatiek islamofobie en transfobie aan de kaak stelt en (regelmatig) de trieste ondergang van Boris Johnsons regering voorspelt, deelde een soortgelijke analyse met de wereld, geschreven door Jeffrey Sachs.
Ook Sachs is van mening dat de VS moeten verzekeren dat ze Oekraïne niet tot de NAVO zullen toelaten. Vooral omdat ‘het uitbreiden van het convenant naar het oosten na de ineenstorting van de USSR onnodig, roekeloos en provocerend was’. Echte vrienden van Oekraïne, redeneert Sachs, zouden tot een compromis tussen de VS en de NAVO met Rusland moeten oproepen – ‘een compromis dat de legitieme veiligheidsbelangen van Rusland respecteert en tegelijkertijd de soevereiniteit van Oekraïne volledig ondersteunt’.
Het creëren van een ‘neutrale bufferzone’ tussen Rusland en het Westen is een uitstekend idee
Jones tweette het opiniestuk van Sachs en voegde eraan toe dat het creëren van een ‘neutrale bufferzone’ tussen Rusland en het Westen een uitstekend idee is. Toegegeven, na vele kritische reacties kwam hij tot inkeer en verontschuldigde hij zich voor zijn ‘extreem domme, gevoelloze en simpelweg foute’ tweet. Vervolgens begon hij te waarschuwen voor het nucleaire conflict dat ons te wachten staat als het Westen betrokken zou raken bij de oorlog in Oekraïne.
Hypocrisie
Dezelfde waarschuwingen worden herhaald door een andere prominente linkse columnist, namelijk Bernie Sanders’ voormalige speechschrijver David Sirota, die, tot groot genoegen van Poetin, Amerikanen beschuldigt van hypocrisie: ‘Het is moeilijk om te zien dat de mensen die met hun leugens Amerika ertoe aanzetten honderdduizenden Irakezen te vermoorden, nu doen alsof ze belang hechten aan het internationaal recht en onschuldige levens.’
‘De enige hoop op een vreedzame oplossing is een NAVO-verklaring dat Oekraïne niet zal toetreden tot het bondgenootschap’
Een andere hoogvlieger van het westerse politieke links, Yanis Varoufakis, de voormalige Griekse minister van Financiën, die zo overtuigend het recht van Griekenland verdedigde om soevereine beslissingen te nemen over zijn toekomst, roept al meer dan een week dat ‘de enige hoop op een vreedzame oplossing een NAVO-verklaring is dat Oekraïne niet zal toetreden tot het bondgenootschap’.
The Guardian publiceerde op zijn beurt een artikel van Ted Galen Carpenter, een expert gelieerd aan het libertaire Cato Institute – een denktank die wordt gefinancierd door de gebroeders Koch, sponsors van rechts Amerika. Carpenters verhaal dat de aanval op Oekraïne is toe te schrijven aan het ‘arrogante en toondove’ beleid van de NAVO, en dat de ‘vriendschappelijke’ waarschuwingen van Rusland werden genegeerd, sluit naadloos aan op het narratief van het Kremlin. Carpenter suggereert dat Moskou inderdaad recht heeft op de Baltische staten; ze maakten immers niet alleen deel uit van de USSR, maar ook van het Russische Rijk. ‘De schokkend arrogante bemoeienis van het kabinet-Obama’ zou op zijn beurt hebben geleid tot de val van een pro-Russische president in 2014. Vervolgens bracht deze houding Rusland ertoe de Krim te annexeren, uit angst voor zijn veiligheid. ‘We betalen nu de prijs voor de kortzichtigheid en arrogantie van het buitenlandse beleid van Amerika,’ besluit hij.
Branko Marcetic waarschuwde in de belangrijkste uitlaatklep van het jonge Amerikaanse extreemlinkse Jacobin dat ‘de CIA sinds 2015 in het geheim anti-Russische groeperingen in Oekraïne traint. Alles wat we tot dusver weten wijst erop dat neonazi’s extreemrechtse terroristen over de hele wereld inspireren.’ En in februari klaagde hij dat ‘progressieve wetgevers de crisis in Oekraïne hebben moesten temperen in een wereld die nog steeds besmet is met de na 2016 virale cocktail van anti-Russische hysterie en McCarthy-achtige beschuldigingen’.
Soevereiniteit
De benadering van (sommige) westerse linkse experts ten aanzien van de oorlog in Oekraïne toont niet alleen hun verregaande mildheid tegenover Rusland, maar ook een opvatting van het begrip soevereiniteit – of in ieder geval de soevereiniteit van Oekraïne en heel Oost- en Centraal Europa – die opmerkelijk veel lijkt op die van het Kremlin.
Het Westen is schuldig omdat het Rusland heeft uitgelokt. Maar welke zonden het ook heeft begaan, het heeft hoe dan ook recht op onafhankelijkheid – het is tenslotte ondenkbaar dat iemand beslissingen zou nemen voor de VS, Canada of het VK. De mensen die door het Westen worden onderdrukt – Irakezen, Afghanen, Palestijnen en inheemse bevolkingen – hebben dit recht ook en verdienen het des te meer vanwege eeuwenlange koloniale onderdrukking. Oost- en Centraal-Europa daarentegen – een beetje wild, een beetje barbaars, een beetje tussen een jongere broer en een provinciale oom in, het mythische land Bordurië, Zubrowka, Ruritanië – kan worden opgeofferd. Het is niet voor het eerst dat dat zou gebeuren, en het zal ook niet de laatste keer zijn.
Het gebied van Oost- en Centraal-Europa is slechts een pion op het geopolitieke schaakbord
Volgens deze logica waren het niet de Oekraïners die in 2014 besloten dat ze dichter bij de Europese Unie dan de Euraziatische Unie stonden – het waren de VS die een staatsgreep pleegden, ogenschijnlijk in een maatschappelijk vacuüm. Of de Oost- en Midden-Europese staten zich bij de NAVO wilden aansluiten, is allerminst van belang: hun toelating tot de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie was duidelijk een vergissing, want hoe zouden ze ooit aan de verplichtingen kunnen voldoen? Het zou veel beter zijn om het bij een ‘bufferzone’, een niemandsland, te laten. Het gebied van Oost- en Centraal-Europa is slechts een pion op het geopolitieke schaakbord, zonder enige zeggenschap over zijn eigen toekomst.
En hoewel zo’n cynische en botte benadering aan de rechterzijde van het politieke spectrum geen verrassing zou zijn, is het onbegrijpelijk dat politiek links, dat meestal zo gevoelig is voor andermans leed en het recht op een eigen identiteit verdedigt, dezelfde houding aanneemt. Blijkbaar kunnen sommige van zijn vertegenwoordigers geen twee simpele dingen tegelijk: ze zijn niet in staat én het Amerikaanse imperialisme aan de kaak te stellen én het Russische imperialisme te zien voor wat het is. Nou, Rusland heeft een scala aan methoden en een lange traditie van inspirerende dienstbare idioten om uit te putten.
Begin maart stuurde het Kremlin een opmerkelijk verzoek naar staatsvriendelijke media: ‘Het is essentieel om zoveel mogelijk fragmenten te gebruiken van uitzendingen van de populaire Fox News-presentator Tucker Carlson, die scherpe kritiek heeft op het optreden van de Verenigde Staten en de NAVO, hun negatieve rol bij het ontketenen van het conflict in Oekraïne en het provocerende gedrag van de leiders van de westerse landen en de NAVO tegenover de Russische Federatie en tegenover president Poetin persoonlijk.’ Het verzoek staat in een document van twaalf pagina’s, bericht Mother Jones. Daarin is een citaat opgenomen van de uiterst rechtse, met Donald Trump bevriende Carlson: ‘Hoe zouden de VS zich gedragen als een dergelijke situatie zich zou ontwikkelen in het naburige Mexico of Canada?’
Volgens de metadata is het document, dat werd gelekt naar Mother Jones, een Amerikaans platform voor onderzoeksjournalistiek, afkomstig van het Departement voor Informatie en Telecommunicatie, dat valt onder de Russische veiligheidsdienst.
Bellingcat en de Tsjechische regering achten bewezen dat Russische inlichtingenofficiers betrokken waren bij een explosie in een wapendepot in 2014. Volgens Bellingcat betrof dit een belangrijke missie voor het Kremlin.
Bellingcat heeft kunnen reconstrueren dat de operatie van de Russische inlichtingendienst GROe die volgens de Tsjechische autoriteiten achter de explosie zat van het munitiedepot in Vrbetice op 16 oktober 2014, werd uitgevoerd door minimaal zes agenten van eenheid 29155 van deze dienst. De missie werd persoonlijk geleid door generaal Andrej Averijanov. Hij reisde vlak voor de operatie undercover naar Midden-Europa en vertrok enkele uren na de explosie weer naar Moskou. Voor zover we weten is Averijanov slechts één keer eerder hoogstpersoonlijk voor een clandestiene operatie naar het buitenland gereisd; de geheime missie moet voor de Russische regering dus van groot belang zijn geweest. Generaal Andrej Averijanov is een hooggeplaatste militair die, zo maakt Bellingcat op uit gespreksgegevens, direct telefonisch contact onderhoudt met zowel de hoogste baas van de GROe als met het Kremlin.
Bij de operatie waren ook minimaal twee andere GROe-officiers betrokken. Kort voor de aanslag vlogen zij onder een diplomatieke dekmantel naar Boedapest, een stad op vijf uur rijden van het munitiedepot. Waarschijnlijk niet toevallig reisde één van deze diplomaten enkele maanden later naar een luchthaven op een vergelijkbare afstand van de Bulgaarse hoofdstad, kort voordat Emilian Gebrev daar door leden van deze zelfde GROe-eenheid werd vergiftigd met een chemisch wapen.
Overigens wijzen de door Bellingcat blootgelegde reisgegevens erop dat de operatie oorspronkelijk waarschijnlijk gepland stond voor een eerdere datum, maar om onbekende redenen een week werd uitgesteld. Het lijkt erop dat verschillende leden van eenheid 29155 vlak voor de operatie via aangrenzende landen naar Tsjechië reisden. Al op een eerder moment troffen ze elkaar in Zwitserland voor een voorbereidingsmissie.
Voorbereiding
Op 25 september 2014 vlogen majoor generaal Denis Sergejev en luitenant-kolonel Jegor Gordjenko van Moskou naar Genève en checkten in in het Nash Airport Hotel. Ze reisden onder de namen ‘Sergej Fedotov’ en ‘Georgi Gorsjkov’, identiteiten die de GROe hen had verschaft. Later zou Bellingcat Sergejev aanwijzen als de ‘derde man’ in de operatie waarbij de Skripals werden vergiftigd. En zes maanden na de reis naar Genève zou hij samen met ‘Gorsjkov’ naar Bulgarije reizen om de Bulgaarse wapenfabrikant Emilian Gebrev te vermoorden.
Links: Generaal Andrej Averijanov. Rechts: Luitenant-kolonel Jegor Gordjenko.
De ochtend na aankomst in Genève huurden Sergejev en Gordjenko bij Sixt een BMW 116i. Uit documenten in handen van Bellingcat blijkt dat zij in de vijf dagen dat zij de auto huurden, 545 kilometer aflegden. Een eerder Bellingcat-onderzoek liet al zien dat Sergejev’s telefoon gedurende zijn reizen naar Genève opdook in de omgeving van Chamonix, een Frans skidorp op zestig kilometer afstand van de stad. Later berichtten Franse media dat westerse geheime diensten ontdekt hadden dat eenheid 29155 daar een verborgen logistieke basis opgezet had. Het doel van deze reis is onduidelijk, maar vast staat dat Sergejev gedurende dit korte verblijf intensief communiceerde met zijn chef, kolonel-generaal Andrej Averijanov. Eerder door Bellingcat verkregen telefoongegevens laten zien dat Sergejev sowieso altijd contact hield met Averijanov. Beiden gebruikten bij buitenlandse operaties anonieme prepaid-simkaarten – zo ook bij de vergiftiging van de Skripals.
De GROe-officiers ontvingen niet lang na hun missie militaire onderscheidingen
Op 2 oktober 2014 boekte de commandant van de twee spionnen – generaal Andrej Averijanov – een vliegticket van Moskou naar Lissabon voor twee dagen erna, zaterdag 4 oktober. Averijanov reisde als toerist, onder zijn valse naam Andrej Overijanov, die maar één letter verschilt van zijn echte. Niet duidelijk is of de GROe-generaal in de Portugese hoofdstad iemand ontmoette of daar het Schengengebied binnenkwam louter omdat het land zijn alter ego een visum had verstrekt. Voor de 7e oktober had hij een doorreis geboekt van Lissabon naar Wenen, maar deze ticket gebruikte hij niet. In plaats daarvan nam Averijanov nog diezelfde dag – 4 oktober 2014 – een vlucht naar Genève, waar Sergejev en Fedotov op hem wachtten. Twee dagen later – op 6 oktober – vloog hij terug naar Moskou met een overstap in Warschau.
De volgende dag verschenen generaal Averijanov en vier andere leden van eenheid 21955 op hun werk aan de Korosjevskoje Chaussee 76B, het GROe-hoofdkwartier in Moskou. De mannen boekten tickets voor verschillende vluchten, die hen allen een week later tot op een paar uur rijden van het Tsjechische munitiedepot zouden brengen.
Formatievliegen
Op 7 oktober 2014 boekte generaal Averijanov – opnieuw onder zijn valse identiteit Overijanov – een Aeroflot-vlucht naar Wenen op 13 oktober 2014. De terugvlucht boekte hij voor twee dagen later, 15 oktober.
Op datzelfde moment kocht luitenant-kolonel Nikolaj Jezjov, een ander lid van eenheid 29155, een ticket naar Wenen voor 11 oktober 2014, twee dagen eerder dus dan zijn chef. Net als Averijanov boekte hij zijn terugvlucht voor 15 oktober, onder het alias Nicolaj Kononichin.
Tegelijkertijd kochten ook twee andere leden van eenheid 29155 – doctor Alexandr Misjkin en kolonel Anatoli Tsjepiga, tickets naar Midden-Europa. Net als Jezjov zouden zij reizen op 11 oktober -maar naar Praag, niet naar Wenen. Zij boekten hun tickets onder valse identiteiten van vertegenwoordigers in sportvoeding: ‘Alexandr Petrov’ en ‘Ruslan Bosjirov’- onder deze zelfde aliassen waren zij vier jaar later te zien in een uitzending van televisiezender RT als gestrande toeristen. Uit hun reisgegevens blijkt dat zij geen terugvlucht boekten, schijnbaar was die datum nog onzeker.
Ook twee andere leden van eenheid 29155 boekten die ochtend vliegtickets. In tegenstelling tot de anderen vlogen zij onder hun eigen namen: Aleksej Kapinos en Jevgeni Kalinin. De twee deden zich voor als diplomaten op dienstreis naar de Russische ambassade in Boedapest, met in hun bagage diplomatieke post. Hun heenvlucht stond gepland voor 10 oktober 2014 en de terugvlucht, net als die van Averijanov en Jezjov, op 15 oktober 2014.
Enkele dagen later bevonden de vijf GROe-agenten zich in Midden-Europa. ‘Petrov’ en ‘Bosjirov’ landden op 11 oktober in Praag, checkten in in hun hotel en zetten zelfs een foto van het oude stadscentrum op sociale media. Dat bericht zou ons later in staat stellen het tweetal te volgen in de nasleep van de vergiftiging van de Skripals.
Rond diezelfde tijd landde Nikolaj Jezjov in Wenen. En op 13 oktober kwam ook Jezjovs baas Andrej Averijanov in Wenen aan. Nog diezelfde dag reden ‘Bosjirov’ en ‘Petrov’ van Praag naar Ostrava, een stad op één uur rijden van het munitiedepot, waar zij hun intrek namen in Hotel Corrado. Uit gespreksgegevens blijkt dat Averijanovs telefoon na zijn aankomst op 13 oktober maar een paar uur lang verbonden was met Oostenrijkse netwerken en pas ’s middags op 16 oktober weer verbinding maakte. Een werkhypothese is dat Jezjov en Averijanov naar Ostrava reden – op iets meer dan drie uur rijden van Wenen – waar zij de agenten Misjkin en Tsjepiga ontmoetten en naar alle waarschijnlijkheid ook de twee als diplomaten reizende officiers Kapinos en Kalinin – om de plaatsing van de op afstand detoneerbare explosieven in het Vrbetice-depot voor te bereiden.
Nog niet duidelijk is, wanneer en hoe de GROe-missie toegang kreeg tot het terrein van het munitiedepot om de explosieven te kunnen plaatsen. Volgens de Tsjechische politie en media deden Tsjepiga en Misjkin zich mogelijk voor als potentiële wapenkopers van de Nationale Garde van Tadzjikistan. Zij vroegen expediteur Imex, één van de gebruikers van het munitiedepot, toegang tot het streng bewaakte terrein voor de dagen van 13 tot 17 oktober 2014. Onduidelijk is of de twee er binnenkwamen via een contact bij Imex (het bedrijf zegt dat het tweetal nooit kwam opdagen), of langs andere weg – wellicht via een andere gebruiker van de opslagplaats. Hoe het ook zij, om 9:25 uur op 16 oktober 2014 ontplofte munitiedepot nummer 16, een felle explosie waarbij gebouwen werden weggevaagd en twee werknemers van Imex om het leven kwamen.
Terugkeer
Minuten na de explosie van het munitiedepot in Vrbetice gingen Anatoli Tsjepiga en Alexandr Michkin aan boord van hun Aeroflot-vlucht van Wenen naar Moskou. Het vliegtuig steeg op om 10:05 uur ‘s ochtends.
Later die dag reden de twee andere GROe-officiers, generaal Averijanov en luitenant-kolonel Nikolaj Jezjov terug naar Wenen en gingen vandaar direct naar het vliegveld. Averijanov – die de vorige dag zijn terugvlucht had gemist – kocht op de luchthaven om 18:17 uur een nieuw ticket en steeg op om 22:46 uur richting Moskou.
Nikolaj Jezjov, die ook een dag eerder zijn terugvlucht had gemist, bleef nog enkele dagen in Oostenrijk. Hij probeerde tussen 27 oktober en 2 november een aantal malen een terugvlucht te boeken en vloog uiteindelijk terug op 3 november 2014. We weten nog niet of hij gedurende deze tijd in Oostenrijk bleef of terugkeerde naar Tsjechië.
De paspoorten die Tsjepiga en Misjkin gebruikten om toegang te vragen tot het wapendepot in Vrbetice.
De bevindingen van Bellingcat in dit voorlopig onderzoek naar de explosie van het Tsjechische munitiedepot in 2014 onderschrijven verklaringen van de Tsjechische autoriteiten over de betrokkenheid van GROe-eenheid 29155. Ze geven de indruk dat het om een hoogst geavanceerde operatie ging, waar niet minder dan zes undercover GROe-officiers bij betrokken waren. Schijnbaar was zelfs de directe betrokkenheid nodig van de commandant van de eenheid, generaal Averijanov. Normaal gesproken reizen commandanten van geheime diensten nooit undercover, vanwege de risico’s die dat oplevert. Uit onze analyse van zijn reisgegevens blijkt dat Averijanov slechts bij één andere missie, in 2015, reisde onder valse naam.
De directe betrokkenheid van generaal Andrej Averijanov wijst ook naar de Russische politieke leiders. Averijanov is meer dan alleen een hoge commandant in de Russische militaire geheime dienst die – zo blijkt uit analyses van zijn telefoonverkeer – direct verslag uitbrengt aan de directeur van de GROe. Hij staat in direct contact met het Kremlin, onder meer – zo blijkt uit zijn gespreksgegevens -met het kantoor van de minister van Buitenlandse Zaken Lavrov. Met deze laatste voerde Averijanov zowel vóór als na de vergiftiging van de Skripals geregeld gesprekken.
Hoe belangrijk deze operatie was voor het Kremlin, blijkt wel uit het feit dat de deelnemende leden van de eenheid niet lang na hun missie militaire onderscheidingen ontvingen. Al eerder meldden wij dat Alexandr Misjkin en Anatoli Tsjepiga in december 2014 de hoogste Russische militaire onderscheiding kregen. Rond diezelfde tijd ontvingen ook andere leden van het team, waaronder Gordjenko en Jezjov, militaire eerbewijzen, zo blijkt uit gelekte documenten in ons bezit. Het geeft aan dat de missie voor de militaire en politieke leiders van Rusland van groot belang was en als succesvol werd beschouwd.
In een volgend rapport zullen we dieper ingaan op de waarschijnlijke motieven achter de operatie en het verband met de vergiftiging van drie Bulgaarse burgers in 2015.
Het onderzoek
• In 2018 identificeerde Bellingcat samen met haar onderzoekspartner The Insider de vermoedelijke daders van de vergiftiging van Sergej en Joelia Skripal met Novichok. Het ging om twee kolonels van de Russische militaire inlichtingendienst GROe, Alexandr Misjkin en Anatoli Tsjepiga. In 2019 identificeerde Bellingcat nog een derde bij de vergiftigingsmissie betrokken GROe-officier, generaal-majoor Denis Sergejev.
• In een vervolgonderzoek identificeerde Bellingcat Denis Sergejev als de agent die in 2015 voor GROe-eenheid 29155 de vergiftiging uitvoerde van de Bulgaarse wapenfabrikant Emilian Gebrev.
• In 2020 onthulde Bellingcat dat leden van eenheid 29155 – waaronder Tsjepiga en Misjkin – zich in Tsjechië bevonden op het moment dat in het noorden van Moravië een groot wapendepot ontplofte.
• Op 17 april 2021 kwamen de Tsjechische autoriteiten met hun eigen bevindingen: volgens hen zat GROe-eenheid 29155 achter de explosies in Tsjechische wapendepots in 2014. De Tsjechische politie baseerde zich op een recent ontdekte e-mailcorrespondentie. Daarin vroegen Alexandr Petrov en Anatoli Tsjepiga, kort voordat de explosie plaatsvond, onder valse namen toegang tot het munitiedepot.
Dit onderzoek werd uitgevoerd met partners The Insider, Der Spiegel en Respekt.cz
Nee, het Kremlin was er niet blij mee dat Maia Sandu, voormalig bankier bij de Wereldbank, twee weken geleden de presidentsverkiezingen in Moldavië won. De 48-jarige Sandu is tenslotte voorstander van nauwere banden met de Europese Unie in plaats van met Moskou.
Dat ze wat dat betreft niet de enige in Moldavië is, bleek wel uit de verkiezingsuitslag: ze kreeg ruim 57 procent van de stemmen, tegenover 42 procent voor zittend president Igor Dodon, die door Moskou werd gesteund.
Nadat de definitieve uitslag bekend was geworden zei Kremlin-woordvoerder Dmitry Peskov dat Rusland ‘de keuze van het Moldavische volk’ respecteert en hoopt ‘een werkbare relatie’ te kunnen opbouwen met de nieuwe president van het straatarme Moldavië, dat ligt ingeklemd tussen Roemenië en Oekraïne (Al Jazeera).
Die mooie voornemens staan nu al op losse schroeven. Want ook al wordt Sandu naar verwachting pas op 24 december ingezworen als president, gisteravond maakte ze duidelijk dat ze niet van plan is om naar de pijpen van Rusland te dansen. Volgens The Moscow Times liet Sandu in een vraaggesprek met de Russische nieuwssite RBC weten dat Rusland zijn leger dient terug te trekken uit de zelfverklaarde republiek Transnistrië, een langgerekte strook land tussen Moldavië en Oekraïne.
Na een korte burgeroorlog begin jaren negentig, die volgde op de val van de Sovjet-Unie, verklaarde Transnistrië zich onafhankelijk van Moldavië. Dat maakte weinig indruk, want geen enkel land erkent het staatje met ruim een half miljoen inwoners, waarvan een derde bestaat uit etnische Russen en een derde uit Moldaviërs. De feitelijke regering, die op gespannen voet staat met Moldavië, wordt wel economisch, politiek en militair gesteund door Rusland.
‘We zijn een onafhankelijk land dat niet wil dat er buitenlandse troepen op zijn grondgebied verblijven’
Rusland heeft zo’n 1500 manschappen gestationeerd in Transnistrië en Sandu wil dat die troepen worden vervangen door civiele waarnemers van de OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, aldus The Moscow Times. ‘Rusland zegt dat de Operationele Groep van Russische Strijdkrachten (OGRF) er munitiedepots bewaakt, maar er zijn geen bilaterale overeenkomsten met betrekking tot de OGRF en de wapendepots’, zo zei Sandu in het vraaggesprek. Ze noemde de wapendepots een groot probleem en een gevaar voor Moldavië. ‘De wapens moeten worden verwijderd en de OGRF moet worden teruggetrokken.’
‘Een collage van Moldavische vrouwen’. Rechts onderin Maia Sandu, die op 15 november 2020 werd gekozen tot president van Moldavië. – @ Wikimedia Comons
Waarnemers schatten dat het gaat om ongeveer duizend Russische troepen die meer dan 20.000 ton munitie bewaken in een ontmanteld depot in Transnistrië. Daarnaast is er nog een klein contingent van ongeveer vierhonderd Russische vredeshandhavers die worden ingezet in een gedemilitariseerde zone, als onderdeel van een Moldavisch-Transnistrisch-Russische toezichtscommissie.
Noodzaak
‘We zijn een onafhankelijk land dat niet wil dat er buitenlandse troepen op zijn grondgebied verblijven’, aldus een ferme Sandu. ‘Dit is niet zomaar een verklaring, het is een noodzaak’, voegde ze eraan toe, en ze liet weten dat ze ‘met Rusland zal samenwerken zo lang als nodig is om de kwestie van het verwijderen van de wapens en het terugtrekken van de troepen op te lossen’. Volgens BBC beschouwt Moldavië de OGRF als een overblijfsel van de Russische strijdkrachten die de kant van de Russisch sprekende separatisten in Transnistrië kozen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.
Sandu weet zich in haar standpunt gesteund door de Verenigde Naties, die een aantal resoluties hebben aangenomen waarin de Russische troepen worden opgeroepen zich ‘onvoorwaardelijk’ terug te trekken uit het grondgebied, samen met de wapenvoorraad die ze daar bewaken, aldus de BBC.
Het is de vraag of dat snel zal gebeuren, want kort na de uitspraken van Sandu kwam Peskov, de woordvoerder van de Russische president Vladimir Poetin, al met een reactie. Volgens Radio Free Europe liet Peskov aan verslaggevers weten dat Rusland ervan uitgaat dat de autoriteiten in Chisinau ‘constructief’ zullen blijven. Rusland speelt volgens hem een ‘zeer belangrijke rol’ in Transnistrië, en ‘een verandering in de status quo’ zou kunnen leiden tot ‘ernstige destabilisatie’.
Het grote publiek is gefascineerd door spionnen, maar de waarde van hun inlichtingen is beperkt, schrijft Simon Kuper. ‘Ze zijn vaak het meest van nut als ze in de openbaarheid treden.’
Ik heb net een boek geschreven waarvoor ik me moest begeven in de wereld van de Russisch-Britse dubbelspionnen ten tijde van de Koude Oorlog. Ik zag hoe deze mensen van het ene land naar het andere wipten, de schrik waren van elke Britse premier en vermoord werden – als het Russen waren. (Britse verraders brachten het er meestal levend vanaf, vooral als ze uit de hogere kringen kwamen.)
Er is weinig veranderd. De Russische dubbelagent Sergej Skripal en zijn dochter Joelia belandden onlangs in kritieke toestand in het ziekenhuis van Salisbury, nadat ze waren aangevallen met een zenuwgas uit de Sovjettijd. Voormalig geheime politieman Vladimir Poetin herschept zijn eigen achtergrond: de wereld van de Koude-Oorlogsspionage. Poetin kan ons manipuleren omdat hij weet dat het bij spionage niet om de geheimen gaat. Het gaat om de reactie van publiek, media en politici, telkens als er weer een spion wordt ontmaskerd.
Voor twee landen die weinig met elkaar te maken hadden voordat rijke Russen het centrum van Londen koloniseerden, hebben Rusland en Groot-Brittannië opmerkelijk lang aan uitgebreide wederzijdse spionage gedaan. Maar het grootste deel daarvan leidde nergens toe. Britse dubbelagenten als Kim Philby en Guy Burgess hebben zich er vaak over beklaagd dat de Sovjets hun inlichtingen negeerden. Veel van de Britse documenten die Philby aan de KGB leverde, werden niet eens in het Russisch vertaald.
Paranoia
Een van de oorzaken was paranoia. Een verrader kun je wel rekruteren, maar nooit vertrouwen. De KGB verdacht een gouden dubbelagent als Philby er altijd van dat hij een Britse mol was. En zelfs als de Sovjets wel in bepaalde informatie geloofden, raakte die nogal eens kwijt. Soms waren de koffers vol Britse geheimen gewoon te veel van het goede. Soms raakte informatie versnipperd of verdraaid op zijn weg door de KGB-hiërarchie. En stonden de inlichtingen de baas niet aan, dan gingen ze meestal alsnog de prullenmand in.
Dat werd de Russen noodlottig toen Richard Sorge, een Russische agent in Tokio, herhaaldelijk het Kremlin waarschuwde voor een Duitse inval in de USSR. Op 15 mei voorspelde hij dat de invasie op 22 of 23 juni zou plaatsvinden. Maar Sorges inlichtingen wekten het misnoegen van de baas: Stalin beschouwde Duitsland toen nog als een bondgenoot. (Er werd gezegd dat Hitler de enige persoon was die hij vertrouwde.) Stalin zette Sorge weg als ‘een eikel die zichzelf een mooi leventje heeft bezorgd met wat fabriekjes en bordelen in Japan’. De Duitse invasie op 22 juni kwam voor de USSR als een volslagen verrassing.
Ook Chroesjtsjov en Brezjnev stonden vaak sceptisch tegenover de informatie gespitst op bepaalde stukjes inlichtingen, schrijft de vroegere Britse ambassadeur in Moskou, Rodric Braithwaite, in zijn boek Armageddon and Paranoia. Braithwaite legt uit dat spionage nuttig is om bepaalde geheimen te vinden: zeg een scheikundige formule voor de atoombom. Maar het helpt zelden om de bredere intenties van de tegenstander te doorgronden. Zo voorzagen de spionnen van de Sovjets en die van het Westen in de jaren tachtig geen van beiden dat de andere kant bereid zou zijn om samen te werken aan het beëindigen van de Koude Oorlog.
Alles wat in raadselen is gehuld, vindt het publiek fascinerend
De meeste geheimen zijn trouwens gewoon ergens te vinden, bijvoorbeeld op een obscure technologiewebsite, of op bladzijde 437 van een wetenschappelijk boek dat niemand heeft gelezen. Kortom, ontdekkingen van spionnen hebben zelden invloed op regeringsbeleid. De wereld van de spionage is niet zozeer een schatkist, eerder een uitdragerij waarvan de eigenaar het overzicht over zijn voorraad is kwijtgeraakt. Spionnen, zegt spionageromanschrijver John le Carré, ‘leveren tweedehands inlichtingen die spannender zijn door de geheimzinnigheid waarmee ze zijn verkregen dan vanwege hun werkelijke waarde’.
Die spannende geheimzinnigheid is inderdaad het belangrijkst. Alles wat in raadselen is gehuld, vindt het publiek fascinerend. Daarom hebben spionnen het grootste effect wanneer ze opduiken uit hun duistere wereld. Elke keer als een Britse functionaris werd ontmaskerd als Russische spion – een bijna rituele gebeurtenis die zich tussen 1946 en 1963 geregeld voordeed – nam het vertrouwen van de Britten in hun samenleving verder af. Britse spionnen konden elkaar niet meer aankijken zonder te denken: Ben jij misschien een KGB-agent?
De angst binnen de Britse inlichtingenwereld draaide uit op een paranoïde ‘mollenjacht’ door ‘spionnenvanger’ Peter Wright, die de inlichtingendiensten in de jaren zestig en zeventig bijna verscheurde. Het werd een obsessie voor Wright om gerenommeerde Britse politici te ontmaskeren als Sovjetagenten. En zo veroorzaakten verraders als Philby een paranoïde verlamming binnen de Britse staat – niet door al die uren geheimen doorspelen aan contactpersonen in Londense bussen, maar door iets wat juist niet hun bedoeling was: hun ontmaskering.
Evengoed is het Kremlin door het hacken van de saaie e-mails van de Amerikaanse Democratische Partij in 2016 waarschijnlijk ook niet meer over de VS te weten gekomen dan het al wist. Die hack was alleen belangrijk omdat de Russen (via Wikileaks) het materiaal openbaar maakten. De Amerikaanse media deden de rest. Rusland was van het aloude verzamelen van geheimen overgestapt op de informatieoorlog. Al dat lekken van verhalen heeft de presidentsverkiezingen duidelijk beïnvloed. Vervolgens zorgde de onthulling van de Russische rol (tegen de Russische wens in) ervoor dat de Amerikanen nog verder gepolariseerd raakten.
Ook nu weer is de aanval op de afgedankte, onbeduidende dubbelagent Skripal voornamelijk een publiek statement. Rusland zegt tegen de Britten: wij kunnen in jullie land straffeloos moorden. En het zegt tegen machtige Russen in Groot-Brittannië: wij kunnen jou vermoorden. Omdat spionnen fascinerend zijn voor het publiek, komt de boodschap aan. (Eerdere mysterieuze sterfgevallen van Russische niet-spionnen in Groot-Brittannië hebben nauwelijks stof doen opwaaien.) De Russen gaan steeds bewuster paranoia zaaien. Net als veel andere Russische activiteiten in het buitenland verandert ook de Russische spionage in een pr-machine. Tegenwoordig is het de bedoeling dat Russische spionnen zichtbaar zijn.
Openingsbeeld: Still uit The Spy Who Came in from the Cold.
Financial Times
Verenigd Koninkrijk, dagblad, oplage 186.000
Toonaangevende krant voor de Londense City en de rest van de wereld. Internationale economie en management worden uitputtend behandeld.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
