Dodelijkste jihadistische aanval sinds de staatsgreep in Niger
Dinsdag werd een detachement van de Nigerese strijdkrachten het slachtoffer van een ‘terroristische hinderlaag’ nabij de grens tussen Niger, Mali en Burkina Faso, bericht Wakat Séra. ‘Ten minste zeventien soldaten werden gedood en twintig anderen raakten gewond,’ schrijft de nieuwssite uit Burkina Faso. De junta die sinds de putsch van 26 juli aan de macht is, beweert ongeveer honderd jihadisten te hebben ‘geneutraliseerd’ die met de aanslag in verband worden gebracht.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Deze jihadistische aanval – de dodelijkste sinds de staatsgreep – komt op een moment dat de militaire leiders van de Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten (ECOWAS) donderdag bijeenkomen om de mogelijkheden van een gewapende interventie te bestuderen teneinde de constitutionele orde in Niger te herstellen.
De Nigerese president Mohamed Bazoum, aan de macht sinds 2021, werd woensdag omvergeworpen door coupplegers. Het lot van Bazoum, die sinds woensdag in zijn residentie wordt vastgehouden door de presidentiële garde, is nog onzeker, aldus de BBC.
Woensdagavond verscheen een groep soldaten onder leiding van kolonel-majoor Amadou Abdramane op nationale televisie. ‘Wij, de Defensie- en Veiligheidstroepen (FDS), verenigd in de Nationale Raad voor de Bescherming van het Vaderland (CNSP), hebben besloten om een einde te maken aan het regime dat jullie kennen,’ zei Abdramane tegen het land. ‘Dit volgt op de voortdurende verslechtering van de veiligheidssituatie en het slechte economische en sociale bestuur’, voegde hij eraan toe.
Volgens de BBC hebben de coupplegers ‘de grondwet ontbonden, de instellingen opgeschort, de grenzen van het land gesloten’ en een nationale avondklok afgekondigd. Ze gaven ook de verzekering dat ze ‘de internationale verplichtingen van Niger’ zouden respecteren, evenals ‘de fysieke en morele integriteit van de afgezette autoriteiten’.
De onrust in Niger komt bovenop de bestaande westerse bezorgdheid over Wagner-operaties en de instabiliteit in de Sahel
President Bazoum is een belangrijke westerse bondgenoot in de strijd tegen islamistische militanten in West-Afrika en een partnerland van de EU als het gaat om indammen van migratiestromen. Twee buurlanden, Mali en Burkina Faso, hebben de afgelopen jaren ook te maken gehad met staatsgrepen als gevolg van jihadistische opstanden. In beide landen zijn de nieuwe militaire leiders in onmin geraakt met Frankrijk, de voormalige koloniale mogendheid die vroeger ook Niger regeerde.
In buurland Mali helpen zwaarbewapende Russische huurlingen van Wagner het militaire regime in de strijd tegen jihadistische opstandelingen. De onrust in Niger komt bovenop de bestaande westerse bezorgdheid over Wagner-operaties en de instabiliteit in de Sahel.
De democratische achteruitgang is zo ernstig dat autocraten nu openlijk staatsgrepen plegen, verkiezingen stelen en andere landen binnenvallen, stelt Yascha Mounk in The Atlantic aan de kaak. ‘Despotische leiders van Myanmar tot Nicaragua voelen zich niet langer verplicht de schone schijn op te houden.’
Vladimir Poetin houdt de schijn niet meer op. Maandenlang beweerde de Russische president dat hij slechts geïnteresseerd was in de veiligheid van zijn land. Maandenlang verzekerde hij de wereld dat hij geïnteresseerd was in een diplomatieke oplossing. Maandenlang hoonde hij waarschuwingen over een dreigende Russische invasie in Oekraïne weg.
Vervolgens gaf hij bevel tot een grootschalige aanval op een soevereine natie. Russische raketten bliezen doelen op in belangrijke steden als Kyiv, Lviv en Charkov. Russische troepen trokken in hoog tempo Oekraïens grondgebied binnen. Er is weer oorlog in het hart van Europa.
Hoewel Poetin bleef volhouden dat het een ‘speciale militaire operatie’ betrof, was het duidelijk de bedoeling dat de wereld zijn boodschap zou horen. De wereldorde van na de val van de Sovjet-Unie is verleden tijd. Poetin is niet langer bereid zijn ambities te laten fnuiken door zelfs maar de meest elementaire internationale normen – zoals het verbod op verovering van grondgebied met militaire middelen.
We staan aan het begin van een nieuw tijdperk van pure machtspolitiek.
Democratische recessie
De aanval op Oekraïne viel samen met de lang geplande publicatie van het jaarlijkse rapport van de Amerikaanse waakhond Freedom House over de staat van de democratie in de wereld. Terwijl het rapport op 24 februari net na middernacht op de website van de ngo verscheen, zond CNN livebeelden uit van Russische troepen die de grens overstaken en van donkere rookwolken die boven Oekraïense steden opstegen.
Op basis van uitgebreid onderzoek naar de ontwikkelingen over de gehele aardbol, concludeert Freedom House dat de wereld het zestiende achtereenvolgende jaar is ingegaan van wat politicoloog Larry Diamond een ‘democratische recessie’ heeft genoemd. In 2021 was het aantal landen waar de democratie verloren dreigt te gaan wederom veel groter dan het aantal landen waar de democratie zich ontplooit.
In zestig landen zijn de burgerrechten verslechterd en democratische instellingen beknot, waarbij Afghanistan, Nicaragua, Tunesië en Soedan de kroon spannen. Aan het begin van de democratische recessie leefde ongeveer de helft van de wereldbevolking in een land dat als ‘vrij’ werd bestempeld. Inmiddels leeft nog maar twee op de tien mensen in een ‘vrij’ land, vier op de tien in ‘halfvrije’ landen zoals India, en nog eens vier op de tien in ‘onvrije’ landen zoals Saoedi-Arabië.
Voor alle aanvallen op de democratie uit het afgelopen jaar geldt dat ze steeds brutaler zijn geworden
Ook nu weer vertonen landen waarvan de democratische instellingen door politicologen als stabiel werden beschouwd – dat wil zeggen dat het zeer onwaarschijnlijk werd geacht dat ze in de nabije toekomst zouden wankelen – serieuze tekenen van zwakte en instabiliteit. Zo verstoorde een aanslag op het Amerikaanse Capitool, op 6 januari 2021, de vreedzame machtsoverdracht in de Verenigde Staten, die lange tijd als het prototype van de duurzame democratie werden beschouwd.
De interessantste bevindingen van het rapport helpen de tragische gebeurtenissen in Oost-Europa in een bredere context te plaatsen. De ogenschijnlijke plannen van Rusland om delen van Oekraïne in te lijven zijn een grove schending van het internationale recht, maar voor alle aanvallen op de democratie uit het afgelopen jaar geldt dat ze steeds brutaler zijn geworden. Nu de democratie overal ter wereld in een crisis verkeert, steken antidemocraten hun autocratische ambities niet langer onder stoelen of banken.
Tijdens de Koude Oorlog zijn tal van democratische regeringen waarin antidemocraten openlijk het gebruik van politiek geweld omarmden, onder wapengekletter gesneuveld. Maar in de afgelopen decennia kwamen dictators in spe meestal via de stembus aan de macht, door (relatief) vrije en eerlijke verkiezingen te winnen. Pas daarna begonnen zij de macht naar zich toe te trekken, onafhankelijke instellingen uit te hollen en de vrijheid van meningsuiting dusdanig in te perken dat ze niet meer langs democratische weg uit het zadel konden worden gelicht.
Staatsgrepen
Midden jaren tachtig was het aantal landen dat een democratische verschraling beleefde hoog, maar het aantal militaire staatsgrepen bleef laag. In 2021 daarentegen telde maar liefst zeven coups, het hoogste aantal sinds het jaar 2000. In onder andere Myanmar, Soedan en Mali hebben militairen het afgelopen jaar hun favoriete politieke leider met geweld aan de macht geholpen.
De democratische normvervaging heeft er ook voor gezorgd dat zittende (minister-)presidenten harder kunnen optreden. In de periode vlak na de Koude Oorlog hadden zelfs dictators het gevoel dat ze de schijn van democratie moesten ophouden. Politieke leiders deden meestal hun best om de illusie van democratische legitimiteit in stand te houden. Hoewel deze democratische geloofsbelijdenissen nooit oprecht waren, vormden ze voor autoritaire regimes een prikkel om oppositieactivisten of gewone burgers niet al te openlijk of al te wreed te onderdrukken. Dat is nu aan het veranderen.
In Rusland zijn Aleksej Navalny en veel van zijn aanhangers in de cel beland en is zijn organisatie van de verkiezingen uitgesloten
Hoewel bijvoorbeeld de Russische oppositie lange tijd onder extreem moeilijke – en gevaarlijke – omstandigheden moest opereren, konden enkele partijen die kritisch tegenover Poetin stonden soms meedoen aan de verkiezingen. Zo niet in 2021, toen Aleksej Navalny en veel van zijn aanhangers in de cel belandden en zijn organisatie van de verkiezingen werd uitgesloten.
En bij de Nicaraguaanse verkiezingen van dit jaar, om nog een voorbeeld te noemen, arresteerden de sandinistische leiders een aantal oppositiekandidaten op grond van valse beschuldigingen. ‘Verkiezingen hebben autoritaire leiders lange tijd een schijn van legitimiteit gegeven’, schrijven Sarah Repucci en Amy Slipowitz van Freedom House. ‘Maar naarmate de internationale normen in de richting van autocratie verschuiven, worden deze schijnvertoningen steeds wranger.’
Een ander treurig stemmend aspect van het rapport is dat het aantal landen dat democratischer wordt, de laatste tijd drastisch is gedaald. In 2006, het eerste jaar van de democratische recessie, bewogen 56 landen in de richting van meer vrijheid en democratie. Vorig jaar gold dat nog maar voor 25 landen.
De Amerikaanse droom
Aan het einde van de Koude Oorlog wezen alle tekenen in de richting van democratie. De Amerikaanse droom, de welvaart uit Hollywoodfilms en de in de Bill of Rights vastgelegde vrijheden werden overal ter wereld nagejaagd. Ook andere stabiele en succesvolle westerse democratieën vormden een inspiratiebron voor democratische gezinde inwoners van andere landen. Met de Verenigde Staten als enige supermacht werden de geopolitieke ambities van dictators, die zich min of meer gedwongen zagen met een fluwelen vuist te regeren, ingetoomd.
De veranderingen van de afgelopen drie decennia hebben de aantrekkingskracht van democratie wezenlijk verminderd. Wie in de eerste plaats geïnteresseerd is in materiële rijkdom, kan zich tegenwoordig in welvarende autocratieën als China of de Verenigde Arabische Emiraten vestigen; voor veel inwoners van de allerarmste landen is de droom van het goede leven niet langer synoniem aan leven in een democratisch land. Veel democratieën worden nu verscheurd door scherpe tegenstellingen en worstelen met binnenlandse spanningen die de stabiliteit bedreigen; ook in de VS staan de democratische instellingen onder druk. Daarbij wordt aan de poten van de democratische wereld gezaagd door een opkomend China en een revanchistisch Rusland; de autocraten op deze aardbol kunnen voor economische investeringen, militair materieel en internationale legitimiteit terecht bij opkomende autoritaire regimes.
Despotische leiders van Myanmar tot Nicaragua voelen zich niet langer verplicht de schone schijn op te houden
Daarom voelen dictators zich vrij om hun masker af te werpen. Despotische leiders van Myanmar tot Nicaragua voelen zich niet langer verplicht de schone schijn op te houden of het ministerie van Buitenlandse zaken gunstig te stemmen. En die dictators die over aanzienlijke militaire slagkracht beschikken, zoals Vladimir Poetin, proberen de wereldorde nu naar hun hand te zetten.
De democratie krijgt er een tegenspeler bij op het wereldtoneel. In de komende decennia zal er niet alleen fysiek strijd worden geleverd tussen democratieën en autocratieën op belangrijke slagvelden zoals Oekraïne, maar ook intellectueel, tussen de voorvechters van democratie en diegenen die het zelfbeschikkingsrecht van een volk resoluut naar de prullenmand verwijzen.
De overgangsregering van Mali heeft woensdag een nationale rouwperiode van drie dagen afgekondigd na de bevestiging van de dood van tweeënveertig soldaten op zondag in Tessit, in het noordoosten van het land, dicht bij de grens met Burkina Faso en Niger. Volgens de regering zijn ‘zevenendertig terroristen’, die vermoedelijk banden hebben met de ‘Islamitische Staat in de Grote Sahara’ (ISGS) ‘geneutraliseerd’, meldt het Burkinese dagblad Le Pays.
‘Filmopnames’ door het leger van ‘clandestiene overvliegoperaties van vliegtuigen geven ondubbelzinnig aan dat de terroristen konden profiteren van belangrijke steun, waaronder externe expertise’, aldus een regeringsverklaring. Dit is het hoogste officiële dodental voor het Malinese leger sinds de reeks aanvallen eind 2019-begin 2020 door ISGS op militaire kampen in de grensregio met Burkina Faso en Niger. In een hoofdartikel roept Le Pays op tot meer ‘samenwerking tussen de [grens]staten, die nog zwak is’. Volgens de krant is ‘het poreuze karakter van de grenzen een van de troeven van de gewapende groepen, die het ene of het andere land kan gebruiken als achterbasis of uitwijkzone na hun aanvallen’.
De zenders Radio France InternationaI (RFI) en France 24 zijn sinds woensdag 27 april definitief geschorst in Mali, meldt Wakat Séra. De twee Franse audiovisuele media hadden sinds 17 maart een tijdelijk uitzendverbod en zijn er woensdag door de Hoge Autoriteit voor Audiovisuele Communicatie (HACA) in Mali van op de hoogte gebracht dat zij niet langer op Malinees grondgebied mogen uitzenden.
France Médias Monde (FMM), de moedermaatschappij van RFI en France 24, reageerde in een verklaring waarin zij een dergelijke maatregel ‘met kracht’ betwistte en beloofde ‘alle mogelijke middelen van beroep’ te zullen aanwenden.
De opschorting is een teken van de escalerende spanningen tussen Frankrijk en Mali. Het militaire bewind van Mali had de schorsing van de twee media op 17 maart bevolen nadat RFI en France 24 berichten hadden gepubliceerd dat het Malinese leger betrokken was bij misstanden tegen burgers.
Het Malinese leger en vermeende Russische huurlingen hebben eind maart zo’n driehonderd burgers gedood in de stad Moura. Dat meldt de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW). Moura ligt centraal in het West-Afrikaanse Mali, waar veel terreurgroepen opereren. De Malinese regering erkent 203 jihadistische strijders te hebben ‘uitgeschakeld’, aldus El País. Volgens getuigen die HRW sprak, bevonden zich onder de doden een groot aantal ongewapende burgers die geen relatie hadden met de milities.
De Verenigde Naties, de Europese Unie, Frankrijk en de Verenigde Staten noemen de gebeurtenissen in Moura zeer zorgwekkend. De VN-missie voor de stabilisatie van Mali (Minusma) heeft aangekondigd te onderzoeken wat er precies is gebeurd. Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad, verzekerde dat er ‘opheldering moet komen over de omstandigheden van antiterroristische operaties in de afgelopen weken in Mali’.
Soldaten van de Wagner Group hebben de afgelopen jaren tal van mensenrechtenschendingen gepleegd
HRW en journalisten horen de laatste weken getuigenissen over bloedbaden die de Malinese strijdkrachten zouden hebben gepleegd in samenwerking met Russische huurlingen. De massamoorden op burgers in Nampala, Dogofry en Diabaly zouden ook onder de verantwoordelijkheid van het Malinese leger vallen, dat nog steeds wordt opgeleid door de EUTM Mali, een trainingsmissie van de EU om het Malinese leger op te leiden en te hervormen, schrijft El País.
De militaire junta die sinds 2020 aan de macht is in Mali, heeft zijn militaire banden met Rusland versterkt, waaronder de inzet van huurlingen van het particuliere bedrijf Wagner Group. Soldaten van de Wagner Group hebben de afgelopen jaren tal van mensenrechtenschendingen gepleegd in landen als de Centraal-Afrikaanse Republiek, Libië en Syrië.
De geweldplegingen gebeuren op een moment dat de Franse operatie Barkhane, met 5.500 Franse soldaten gestationeerd in de Sahel, begonnen is aan een terugtrekking uit Mali.
De buitenlandse pers over Joe Bidens speech en eerste acties
‘Biden is geen spreker van het kaliber van de man die hij loyaal diende als vicepresident, Barack Obama’, merkt de Zuid-Afrikaanse site Daily Maverick op. Maar zijn toespraak was ‘genoeg om enkele demonen uit te drijven die de natie de afgelopen vier jaar hebben achtervolgd’.
Een toespraak ‘die niet uitblonk in retorische pracht’, vindt ook The Guardian, ‘maar perfect paste bij het moment. Menselijk, eerlijk en nuchter, precies zoals Biden is.’ Volgens het Britse dagblad boden deze paar minuten ‘een glimp van een land dat de afgelopen vier jaar nauwelijks zichtbaar was: een Amerika dat de rest van de wereld weer kon bewonderen’.
‘De nieuwe 46ste president van de Verenigde Staten zal nooit de messias zijn van een deel van de Amerikaanse bevolking, zoals zijn voorganger,’ aldus het rechtse Le Soir uit België. ‘Hij wekt geen devotie op, zoals vandaag de dag nog steeds is te bespeuren bij degenen die terugverlangen naar Barack Obama. Hij is een 78-jarige man die al bijna een halve eeuw backstage in Washington zit.’
Het is niettemin aan hem te danken dat ‘de reis naar het einde van de nacht van de Verenigde Staten en het Westen, met Donald Trump als grote stuurman, eindigde’, onderstreept El País. Nu staat hij voor ‘de herculische taak’ om zijn land te genezen ‘tijdens een presidentiële termijn die de meest complexe sinds de Tweede Wereldoorlog belooft te worden’.
‘Geen tijd te verspillen’
Na de traditionele ceremonies in het Capitool en een moment van stilte bij het graf van een onbekende soldaat – vergezeld van zijn voorgangers Barack Obama, Bill Clinton en George W. Bush – verhuisde Joe Biden naar het Witte Huis, waarschuwend, op zijn Twitter-account, dat er ‘geen tijd te verliezen was bij het aanpakken van de crises’ die het land troffen.
Nauwelijks gezeten aan zijn bureau, waar hij een brief vond die was achtergelaten door Donald Trump – een ‘zeer vriendelijke’ brief , verzekerde de nieuwe inwoner van het Witte Huis zonder verdere details te geven – hield Joe Biden zijn belofte door ‘een grootschalige aanval op de erfenis van zijn voorganger’ te lanceren, merkt TheNew York Times op.
Met de onmiddellijke ondertekening van vijftien uitvoeringsbesluiten ‘veegde de president de reactie van Donald Trump op de pandemie terzijde, keerde hij zijn milieuagenda om, ontmantelde zijn anti-immigratiebeleid, bevorderde het economisch herstel en herstelde de federale inspanningen om diversiteit te bevorderen’, somt de New Yorkse krant vervolgens op.
Een beroep op Trudeau
De Verenigde Staten trad weer toe tot de Overeenkomst van Parijs en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), zette het werk stop aan de muur aan de grens met Mexico, hervormde het immigratiebeleid en stelde het dragen van een masker in federale ruimtes verplicht.
Het Mexicaanse Proceso verklaart dat de persdienst van het Witte Huis ‘de pers toestemming had gegeven om de ondertekening van de decreten bij te wonen, die het eerste uitvoerende besluit van het Biden-presidentschap markeren’.
Een ander teken van een breuk met de vorige regering was de herinvoering van de wekelijkse persconferentie, die de nieuwe woordvoerder van het Witte Huis, Jen Psaki, aankondigde. Dit in overeenstemming met de toezegging van Joe Biden ‘om transparantie en de waarheid terug te brengen binnen de regering, en om de waarheid te verkondigen, hoe moeilijk die ook is om te horen’, aldus de South China Morning Post.
Psaki maakte van de gelegenheid gebruik om aan te kondigen dat Joe Bidens eerste oproep aan een buitenlandse leider op vrijdag gereserveerd zou zijn voor Justin Trudeau, de Canadese premier. Ongetwijfeld zal dit gaan over een ander decreet dat woensdag door de Amerikaanse president is ondertekend: de blokkering van het Keystone XL-pijplijnproject – een beslissing die, volgens The Globe and Mail, ‘teleurstelling’ veroorzaakte bij Trudeau.
De terugkeer van Alibaba’s Jack Ma
China’s beroemdste zakenman, miljardair Jack Ma, dook woensdag op tijdens een online conferentie, maanden na zijn verdwijning uit het publieke oog die de speculatie voedde dat hij mogelijk in strijd was met de wet, schrijft Caixin Global.
De oprichter van Alibaba Group Holding Ltd. sprak woensdag op een jaarlijks online-evenement dat bedoeld was om de prestaties te bevorderen van leraren in de landelijke gebieden van China. Ma was zelf leraar Engels voordat hij Alibaba oprichtte, dat nu een van ’s werelds meest waardevolle bedrijven is met een marktwaarde van bijna $ 700 miljard.
Het nieuws van de terugkeer van Ma leidde tot een rally van de in Hongkong genoteerde aandelen van het bedrijf, die woensdag met bijna 9% stegen.
Gasexplosie in het centrum van Madrid
Een enorme gasexplosie verwoestte een gebouw in het centrum van Madrid, waarbij minstens drie mensen om het leven kwamen en velen gewond raakten, meldt El Confidencial. Er wordt nog steeds één persoon vermist en een van de gewonden is in ernstige toestand.
Zes verdiepingen van het pand, dat grenst aan een bejaardentehuis, werden weggeblazen en de gevel werd volledig gestript. Volgens El País raakte geen van de bejaarden gewond.
De Spaanse krant citeert de presidente van de autonome gemeenschap Madrid, Isabel Díaz Ayuso, die haar volledige medewerking heeft aangeboden aan de gemeenteraad van de hoofdstad en uitspreekt de ‘moeilijke periodes’ te betreuren die zowel de stad als de regio doormaken. ‘Wat we nu moeten doen is wachten, het zal een middag duren, stel ik me voor, totdat de brandweerlieden bij het einde van het gebouw komen en ontdekken wat er is gebeurd,’ aldus Ayuso.
Duitsland maakt een einde aan het doden van kuikens
Duitsland zal geen hanenkuikens meer doden in de leghennenbedrijven, meldt Deutsche Welle. Elk jaar worden in Duitsland ongeveer 45 miljoen kuikens gedood, ‘nauwelijks uit het ei gekomen’. De wet, die woensdag door de federale regering is aangenomen, is bedoeld om de geslachtsbepaling van eieren te verbeteren, zodat mannelijke eieren kunnen worden vernietigd voordat ze uitkomen.
Dierenbeschermingsverenigingen hebben het initiatief over het algemeen verwelkomd, maar betreuren dat de aankondiging niet meer in het algemeen vraagtekens plaatst bij het intensieve fokken van leghennen en kippen.
‘De Fransen hebben misschien een huwelijksfeest in Mali gebombardeerd. En niemand lijkt er iets om te geven’
Dat is de kop van een artikel in Middle East Eye. ‘De Fransen zeggen dat ze gewapende strijders hebben gedood, maar net als bij de Amerikaanse aanvallen op Jemen, Afghanistan en Somalië, is er geen bewijs dat de slachtoffers van de recente drone-aanvallen strijders waren.’
In de middag van 3 januari zette het Franse leger een Reaper-drone in boven het dorp Bounti in het centrum van Mali. De drone liet drie bommen vallen op een woning in een open gebied buiten het dorp, waarbij tientallen rebellenstrijders omkwamen, meldde het Franse leger.
Maar uren na de aanval zeiden verschillende getuigen uit Bounti dat een reeks bommen een bruiloftsfeest in het dorp had getroffen, waarbij tot twintig burgers omkwamen en verscheidene anderen gewond raakten. Volgens Jeunesse Tabital Pulaaku, een belangenbehartigingsgroep voor Fulani-herders, werd ook de vader van de bruidegom vermoord. De groep publiceerde later de namen van negentien burgers die bij de aanval het leven lieten. Zeven anderen liepen verwondingen op, zeiden ze.
‘Degenen die werden gedood waren burgers’, vertelde Hamadoun Dicko, de president van de groep, aan Reuters. ‘Of er op het moment van de inval jihadisten waren of niet, dat weet ik niet.’
‘We classificeren patiënten niet als burgers of strijders; we vinden mensen die medische hulp nodig hebben en we proberen ze te behandelen’
Juan Carlos Cano, het hoofd van de missie van Artsen zonder Grenzen (AZG) in Mali, vertelde Middle East Ey dat zijn personeel die avond acht gewonden had behandeld vanuit de stad. ‘De gewonden en degenen die hen vergezelden, spraken van luchtaanvallen; ze zeiden dat het een bruiloft was en dat er een paar doden vielen,’ zei Cano.
Maar hij voegde eraan toe dat het voor hem onmogelijk zou zijn om te concluderen wie de gewonden waren. ‘We classificeren patiënten niet als burgers of strijders; we vinden mensen die medische hulp nodig hebben en we proberen ze te behandelen.’
Deze ontluisterende, interactieve reis langs drie internationale routes laat tot in detail zien hoe drugsgeld wereldwijd onrust, conflicten en illegaliteit veroorzaakt.
Laat u meevoeren langs de Noordelijke route, waar bijvoorbeeld in Tajikistan drugsgeld goed is voor het equivalent van zo’n 30 procent van het bbp. Langs de Balkan-route, waar de handel in vooral heroïne wordt gebruikt om opstanden van rebellen te financieren, en langs de Zuidelijke route, ‘the new kid on the block’, waar de aandacht pas naar uitging toen in een uitgebrande Boeing 727 in de woestijn van Mali tonnen cocaïne werden gevonden.
Submarine is een productiemaatschappij in Amsterdam die films, documentaires, animaties en transmediale projecten maakt. De focus ligt op internationale, verhalende journalistiek en innovatie.
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen.
FILM | Verliefd op zichzelf en de vergetelheid
‘Hoe heeft ze dat in godsnaam gefilmd?’
Iedereen die wil weten hoe het is als een adelaar boven de bergen te zweven, zou deze film moeten zien. Al bestaat de kans dat je de openigshots, waarin de beroemdste soloklimmer ter aarde op een bergricheltje 500 meter boven de grond staat, zonder touwen, zonder wat voor uitrusting ook, niet aankan. Daar zijn de kranten het over eens. Regisseur Jennifer Peedom brak door met haar film Sherpa uit 2015, die over de enorme risico’s gaat die Nepalese bergbeklimmers nemen om toeristen de Himalaya op te begeleiden en extra bekendheid kreeg doordat tijdens het filmen in 2014 zestien sherpa’s door een lawine om het leven kwamen.
Mountain (2017) heeft als luchtiger onderwerp de – soms fatale – fascinatie van de mens voor de bergen, en laat zien hoe we deze ‘steeds meer als speelplaats gebruiken’ . Vooral degenen die bizarre sporten beoefenen als van pieken af mountainbiken, soloclimben en parachutespringen en volgens de voice-over ‘half verliefd zijn op zichzelf, en half op de vergetelheid’.
Peedom schreef het script samen met de geleerde bergbeklimmer Robert MacFarlane; zijn Mountains of the Mind diende voor haar als lijfboek toen ze zelf begon met klimmen. Hun teksten worden voorgelezen door William Defoe, wiens ‘verweerde stem’ volgens The Irish Times een wat curieuze keuze is om de abnormaal atletische beelden te vergezellen. Het artikel in de Ierse krant heeft de kop ‘Hoe in godsnaam heeft ze dat gefilmd?’ – een vraag die meer recensenten zich stellen. Gevolgd door die andere: ‘En hebben ze het allemaal overleefd?’
Het eerste antwoord ligt redelijk voor de hand: drones, de meest geavanceerde draagbare apparatuur, getrainde cameramannen, zoals Peedom aan Radiotimes vertelt. Het antwoord op de tweede vraag geeft ze aan Hollywood Reporter en is half geruststellend. Tijdens het filmen is niemand doodgegaan – wat niet wil zeggen dat iedereen die in Mountain voorkomt nu nog leeft. (Ook vertelt ze HR dat ze sinds ze kinderen heeft beter bestand is tegen ‘de sirenen van de top’, zoals McFarlane de soms haast suïcidale behoefte beschrijft om op wat voor manier ook bij de piek te komen.)
‘Niets doet je zo beseffen dat je leeft, als de wetenschap dat je elk moment kunt sterven’
Peter Bradshaw van The Guardian spreekt de wens uit dat Peedom net als David Attenborough een korte making of-montage aan de film had toegevoegd. Hij noemt de beelden ‘zo adembenemend dat je bereid bent een aantal nogal fantasieloze muziekkeuzes door de vingers te zien’. Vivaldi’s Vier seizoenen had van hem niet gehoeven. Het Australian Chamber Orchestra onder leiding van Richard Tognetti initieerde het project en is dan ook nadrukkelijk bij Peedoms beelden aanwezig. Maar soms ook is het even stil – zoals wanneer soloclimber Alex Honnold op dat richeltje staat. Alleen zijn ademhaling is te horen. Hij had even een off-moment, blijkt later. Vroeg zich af waarom hij daar eigenlijk was.
Omdat niets je zo doet beseffen dat je leeft, als de wetenschap dat je elk moment kunt sterven, licht Defoe met zijn onheilspellende bas toe, die meteen een National Geographic -documentaire in herinnering roept.
Ondanks dat sommigen de 74 minuten waarin de tweeduizend uur materiaal is gegoten wat aan de lange kant vinden, is Mountain nu al een groter kassucces dan Sherpa. Wie wil dan ook niet voelen hoe het is om als adelaar boven de bergen te zweven?
Mountain gaat 22 maart in Nederland en België in première.
LITERATUUR | Het meest gekopieerde boek ter wereld
Waarom mannen wél aardbeienijs mogen eten
In de vroege jaren van de Cubaanse revolutie serveerde Havana’s beroemde ijssalon Coppelia 54 smaken. Fidel Castro pochte ermee dat dit meer was dan de Yankee-onderneming Howard Johnson in zijn assortiment had. Maar nadat de Cubaanse economie tijdens de crisis was gekelderd, hadden bezoekers van Coppelia al geluk als ze uit twee smaken konden kiezen.
Chocola, en aardbei. Voor mannen betekende dat eigenlijk geen keuze. Een man die aardbei bestelde was not done, ‘een softie’, in de ogen van de revolutionairen.
Dit was de tijd waarin duizenden Cubaanse homoseksuelen in concentratiekampen werden gestopt en waarin hiv-patiënten in quarantaine werden geplaatst. En ook de tijd waarin de novelle El Lobo, el bosque y el hombre nuevo van Senel Paz speelt, dat later (in 1995) werd verwerkt tot de film Chocolate en Strawberry en via fotokopieën massaal van hand tot hand ging: het zou het meest gekopieerde boek ter wereld zijn, volgens o.a. de site Escritores.org.
In het verhaal sluit David, een revolutionair, vriendschap met Diego, die uit porseleinen kopjes drinkt, Maria Callas luistert, zijn liefde voor mannen niet onder stoelen of banken steekt – en aardbeienijs eet. Ondanks dat de clichés er wat dik bovenop liggen, schrijft The New York Times, is de wisselwerking tussen de twee dankzij het nieuwsgierige karakter van David overtuigend. Ook Le Monde vindt het door ‘de tegelijk naïeve en bewuste openhartigheid van de verteller (…) een verrassend verhaal’.
In feite was het bedoeld als aanklacht tegen alle soorten discriminatie, licht de inmiddels overleden verfilmer Tómas Gutierrez Alea in The Guardian toe. ‘Het gaat over intolerantie en een gebrek aan begrip voor degenen die “anders” zijn. Dat geldt niet alleen voor homoseksuelen, maar voor mensen die voor zichzelf nadenken, voor zwarten, voor iedereen die wordt gediscrimineerd.’
Paz is dan ook evenmin als Diego een antirevolutionair (‘Dat ik homo ben maakt me nog niet antipatriottisch,’ zegt die laatste in het boek). Hij komt zelf uit een arm gezin en kon dankzij een beurs van de regering gaan studeren, het gezin onderhouden en zijn moeder onderwijzen. De revolutie bracht verandering teweeg, maar ging gepaard met een gebrek aan vrijheid, zegt hij tegen El País. In zijn boek stelt hij een vraag, namelijk: Wie moet er boeten voor de fouten van de revolutie? Die vraag wordt niet beantwoord, maar was genoeg om een doorbraak te betekenen voor hoe er in Cuba tegen homorechten werd aangekeken. (Inmiddels is de dochter van de huidige president van Cuba, Mariela Castro, de grootste activist van homorechten op het eiland.)
Paz won voor zijn roman de prestigieuze Juan Rulfoprijs, en wordt door La Repubblica o.a. vanwege de eenvoudige setting tot ’uitvinder van de Cubaanse literaire nouvelle vague’ bestempeld; het verhaal speelt zich overwegend af in de huiskamer van David, dat hij omtoverde tot ‘toevluchtsoord binnen het rumoer van de Cubaanse samenleving en de pijlen die daarin op homoseksuelen zijn gericht’ .
Begin april verschijnt Aardbei & chocola in een vertaling van Pieter Lamberts bij Zirimiri Pers.
MUZIEK | De Malinese zangeres uit de Ivoorkust
Zangeres wil met haar muziek de wereld veranderen
De eerste keer dat Fatoumata Diawara weer in Afrika optrad, op het populaire Festival Sur le Niger, was volgens Tom Pryor van Afropop een zenuwslopend moment. Ze vluchtte op haar negentiende het land uit en keerde niet meer terug, totdat ze zich in 2015 vanwege de crisis in Mali gedwongen zag een steentje bij te dragen. Maar ‘door de Wassoulou-invloeden in haar muziek en haar overtuigende optreden had ze het publiek als snel voor zich gewonnen’, vertelt Pryor erachteraan. Haar lied Mali-ko (Vrede) noemt The Independent zelfs het symbool voor het verzet tegen de islamitische revolutionairen.
Diawara (Ivoorkust, 1982) werd geboren in een groot gezin van Malinese ouders en moest omdat ze niet naar school wilde bij haar acterende tante in Bomoko verblijven, waar ze op haar negende op de set werd ontdekt. Ze speelde onder andere in een film waarin ze haar man ontvlucht om niet aan God geofferd te worden, en kreeg bij haar eigen middernachtelijke vlucht, om aan een gearrangeerd huwelijk te ontkomen, hulp van haar tante. Ze kwam in Parijs als achtergrondzangeres terecht bij de eveneens vrijgevochten Malinese diva Oumou Sangare en startte een razendsnelle solocarrière. Schreef Robin Denselow in *The Guardia*n in 2013 nog dat ze weliswaar alles mee had (jong, mooi, talentvol), maar zich moest zien te bewijzen als grote Malinese artiest, een paar jaar later prijst hij haar ‘volwaardige, overweldigende optreden’, ‘beheerste en krachtige stem’ en ‘aanstekelijke dans’. De ‘Malinese godin met een zachte, gedempte stem’, zoals Bozar haar aanbeveelt, toerde de wereld over voor optredens en samenwerkingen met grote namen als Herbie Hancock, Bobby Womack en Franz Ferdinand.
Op de vraag van OkayAfrica waarom ze zich consequent Malinees noemt terwijl ze er niet is geboren en maar enkele jaren woonde, legt Diawara uit dat het de mentaliteit is, de overtuiging dat muziek de wereld kan veranderen. Ze zingt over onderwerpen als besnijdenis en vrouwenrechten, en wil haar teksten ook toegankelijk maken voor de Facebook- en Twitter-generatie: een zo bondig en helder mogelijke boodschap voor een maximaal resultaat.
Ondanks de ernst van haar thema’s is haar lach opvallend veelbesproken, ArtDesk noemt deze bijvoorbeeld ‘zo breed is dat hij bij ieder ander geforceerd zou lijken. Maar bij haar is [hij] er gewoon, soms sereen, soms vol overgave.’ ‘Ik word zo gelukkig van op het podium staan!’ verzucht de zangeres dan ook tegen CNN. ‘Want ik weet wat ik heb gedaan om hier te komen.’
Fatoumata Diawara treedt op 25 maart op in Paradiso Noord.
360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen.
Ode aan het Malinese nachtleven
Bannelingen uit Mali toeren de wereld over
MUZIEK – Er is geen land waar muziek zo’n groot deel uitmaakt van het dagelijks leven als Mali. Muziek staat er voor educatie, verheffing, verbondenheid en, volgens een van de muzikanten die in de documentaire They Will Have to Kill Us First worden gevolgd, zelfs voor het vrije woord. Reden te meer voor islamitische rebellen om in 2012 in Noord-Mali in naam van de sharia behalve op roken en drinken ook een verbod op muziek uit te brengen. Radiostations worden vernield en veel artiesten vluchten van Timboektoe naar Bamako.
Onder hen zijn ook Aliou, Garba en Oumar Touré (geen familie), drie afgestudeerden die, zoals in de genoemde documentaire te zien is, in hun vluchtelingenkamp in Burkina Faso de groep Songhoy Blues vormen, genoemd naar het volk waarvan ze afstammen. Ze willen de sfeer van het noorden oproepen en de muziek doen herleven. ‘Ik rook niet, ik drink niet, maar hoe moet ik me een wereld voorstellen zonder muziek?’ zegt Garba tegen Le Monde.
De band wordt gespot door Africa Express, het scoutingproject van Blur- en Gorillaz-zanger Damon Albarn, en neemt een nummer op met Nick Zinner, de Amerikaanse gitarist van Yeah Yeah Yeahs. Hun eerste album, Music in Exile, wordt door Helen Brown van The Daily Telegraph getypeerd als Afrikaanse bluesrock waarin ‘zowel de heimwee van de banneling doorklinkt als muzikale rebelsheid’. The Guardian hoort ‘Songhoy-invloeden omgevormd tot strakke, indringende riffs en funky gitaarwerk, verrijkt met blaasinstrumenten en keyboards’. De band groeide naar eigen zeggen op met ‘de Beatles, Jimi Hendrix en John Lee Hooker, gevolgd door een dieet van hiphop en r&b’ en heeft ‘een grote liefde voor de elektrische gitaar’. Dat laatste zal de reden zijn dat Iggy Pop op het nieuwe album Résistance een vocal krijgt in het nummer Sahara (waarop hij zijn kijk poëtisch verwoordt: ‘There ain’t no pizza, it’s a genuine culture, no Kentucky Fried Chicken’). Ook de Londense rapper met Ethiopische roots Elf Kid en popband Stealing Sheep uit Liverpool zijn gastartiest op dit album.
De bandleden, die inmiddels de wereld over toeren, vinden het belangrijk muziek te maken die dansbaar is – zoals het nummer Bamako, ‘een swingende ode aan het bruisende nachtleven’ daar, aldus Rolling Stone – en soms aan het denken zet. ‘De rest van de wereld bekommerde zich pas om Mali toen de muziek werd verbannen,’ zegt Garba tegen The Australian. Om eraan toe te voegen dat hij dat best snapt. ‘Muziek is zo fundamenteel. Een fundamenteel recht.’
Op 24 november speelt Songhoy Blues in Paradiso in Amsterdam.
Controverse over fictieve zoektocht naar Oekraïense bruid
FOTOGRAFIE – Naar aanleiding van de tentoonstelling in Foam waarbij het werk van de Zwitserse fotograaf Romain Mader (1988) te zien zal zijn, ontving het fotomuseum een petitie, ondertekend door zo’n vijftig overwegend Russische prominenten uit de kunst- en journalistieke wereld, waarin het ‘vriendelijk maar dringend wordt verzocht de uitslag van de Foam Paul Huf Award 2017 [bestaande uit o.a. 20.000 euro en een solotentoonstelling in Foam] te heroverwegen’, vanwege de bijdrage ervan aan de toch al stereotiepe blik van West-Europeanen (change.org). Mader won de prijs naar aanleiding van zijn fotoserie Ekaterina, over een fictief Oost-Europees land waar alleen blondines wonen, waar je aan de grens de lengte en cupmaat van je ideale vrouw opgeeft, en waar hij op zoek gaat naar een bruid.
De jonge fotograaf, die in Zürich en Lausanne studeerde, zag zich toen hij in 2009 voor het eerst met vrienden naar Oekraïne reisde geconfronteerd met de vooroordelen die westerse mensen van dat land hebben. Zo brachten hij en zijn vrienden altijd een fles wodka mee om in de trein met vreemden te drinken, maar bleek daar geen belangstelling voor te bestaan, vertelt hij Bird In Flight. Ook waren mensen niet stug en nors maar vriendelijk en behulpzaam. Hij wilde spelen met deze misvattingen en maakte een aantal fotoseries waarin deze tot in het absurde zijn doorgetrokken: op alle billboards zijn nakende vrouwen te zien en in de straten is geen man te bekennen.
Zelf is Mader verbaasd dat niet iedereen de ironie ervan inziet. In een interview met Schön Magazine zegt hij: ‘Soms krijg ik uit het publiek de vraag hoe het met mijn vrouw gaat. (…) Ik begrijp niet dat ze het zo serieus nemen.’
Liza Premiyak van The Calvert ziet de ironie er wel van in, maar de humor niet. ‘De foto’s zijn grappig omdat de vrouwen, terwijl Mader zijn rol speelt, hun uiterste best doen om op commando te lachen en te poseren’, maar ‘in een regio waarin (…) huiselijk geweld onlangs gedecriminaliseerd is en de Poolse conservatieve politicus Korwin-Mikke vrouwen beschreef als “kleiner, zwakker, dommer”, is het opeens niet zo grappig meer’. Maders werk, concludeert ze, is satire om de satire.
Recensenten van o.a. Phroom en British Journal of Photography zijn het eens met de juryleden, onder wie Teju Cole en de fotografiedirector van Le Monde, dat Maders werk door het spel met fictie en werkelijkheid juist zeer gelaagd is en ‘opvalt vanwege de humoristische benadering van serieuze onderwerpen: eenzaamheid, liefde en de exploitatie van het vrouwelijk lichaam’.
Ekaterina is vanaf 19 november te zien in Foam in Amsterdam.
Minder absurd maar niet minder luguber
Feelbadmovie geïnspireerd op Griekse mythe
FILM – Na Lobster, waarin vrijgezellen 45 dagen hebben om verliefd te worden of anders in een dier veranderen, lijkt The Killing of a Sacred Deer van de Griekse regisseur Yorgos Lanthimos, die in Cannes de prijs voor het beste scenario won, in eerste instantie redelijk normaal. Steven (hartchirurg), zijn vrouw Anna (oogheelkundige) en hun zoon en dochter vormen een modelgezin, zij het dat ‘hun persoonlijkheden zich niet laten omschrijven, aangezien ze die niet hebben’, aldus maandelijks cultuurwebzine Paste.
Maar niet voor niets wordt de film vergeleken met werken van Polanski, Kubrick, Haneke en de ijzingwekkende films Mother! en Sophie’s Choice. ‘Onder het kalme oppervlak zitten monsters verborgen’, schrijft The Boston Globe. Die hebben onder meer de vorm van een geheime ‘vriendschap’ tussen Steven en de vijftienjarige Martin, wiens vader op Stevens operatietafel is gestorven. Dat gegeven, in combinatie met de titelverwijzing – naar de Griekse mythe waarin Artemis Agamemnons dochter Iphigeneia opeist omdat hij per ongeluk haar lievelingshert heeft gedood – maakt het kijken van deze zogenoemde feelbadmovie ‘een onheilspellende, ongemakkelijke ervaring’ . De vraag is of Martin even barmhartig is als Artemis, die de jonge Iphigeneia op het laatst vervangt door een hert. En of Steven net als Agamemnon, met in het vooruitzicht een gunstige wind zodat hij kan uitvaren naar de Trojaanse Oorlog, zal bezwijken, zodat de liefde voor zijn gezin als vaker in Lanthimos’ universum ‘een constructie blijkt die uiteenvalt zodra grotere krachten in het spel zijn’ (Vox).
In dit universum doen andere vragen – zoals: Waarom belt Steven de politie niet? Waarom verhuist hij niet gewoon? – er volgens Rolling Stone minder toe. Maar Paste vindt een tragedie geen excuus voor inconsistenties en een gebrekkig plot, en noemt de film ‘net goed genoeg om duidelijk te maken hoeveel beter [Lanthimos] eerder was’.
The Killing of a Sacred Deer gaat op vrijdag 10 november in voorpremière (met inleiding) in Cinecenter, Amsterdam.
NON–FICTIE – ‘Het dient als smeermiddel voor onze conversaties, verheft ons uit het alledaagse, waarin we vernieuwd terugkeren, met een groter begrip en waardering voor de dingen.’ Aldus Jay McInerney over zijn grote passie: wijn. Hij kwam ermee in aanraking toen hij bij een boozeteria werkte in Syracuse, New York, waar hij de wijnboeken las en zo af en toe een fles opende om te proeven. Hij studeerde destijds samen met Tobias Wolff en Raymond Carver, publiceerde in 1984 zijn eerste roman: Bright Lights, Big City en leidde een wild bestaan met drugs, modellen, vier huwelijken en vrienden als Julian Barnes en Bret Easton Ellis.
Toen Lyon Press hem in 2000 benaderde om de wijncolumns die hij sinds 1996 voor House & Wine schreef te bundelen, vond Knopf, zijn eigen uitgever, het best zolang ze er zelf niets mee te maken hoefden te hebben. De auteur zelf leek het wel een leuk relatiegeschenk. Er werden 40.000 exemplaren van de bundel verkocht. Inmiddels is McInerney door Salon uitgeroepen tot ‘beste wijnschrijver van Amerika’ en heeft hij drie wijnboeken op zijn naam (waarvan nummer twee en drie gepubliceerd door Knopf). Het tweede, Een hedonist in de kelder, verschijnt op 6 november in een vertaling van Catalien en Willem van Paassen bij Hollands Diep.
‘Ben je een verstandig persoon met een gezin, een fulltimebaan en een vast geloof in oorzaak en gevolg, vermijd dan de Côte d’Or’
McInerney dankt zijn succes aan zijn originele metaforen en persoonlijke, lichte anekdotes waarmee hij zijn groeiende expertise met de lezer deelt. Book Reporter sneert zelfs dat wijnsnobs zouden vallen over zijn nonchalante toon, als ze niet ‘te druk [waren] met het beschrijven van hun eigen smaakbevindingen’. Michael Steinberger merkt in The New York Times tevreden op dat de tijd waarin de VS ‘een cabernet punten gaven en de Britten hem poëzie schonken’ voorbij is, getuige een passage als deze: ‘Ben je een verstandig persoon met een gezin, een fulltimebaan en een vast geloof in oorzaak en gevolg, vermijd dan de Côte d’Or. Als je eenmaal de vervoering van een fles goede bourgogne hebt ervaren, kan het zomaar gebeuren dat je zonder nog een cent op zak zit te kwijlen boven de bourgognecatalogus en je seksuele diensten aanbiedt aan sommeliers.’
Robin McKie (The Guardian) vindt McInerneys werk een tikkeltje ‘onbeheerst’. Hij verwondert zich over het uitblijven van katers ‘die de overweldigende behoefte oproepen in elkaar te kruipen en te sterven. (…) Ze drinken maar door en door, schijnbaar zonder ooit ergens last van te hebben.’ Maar hij klaagt niet, laat ‘Jay McInerneys onderhoudende uitstapje in de wereld van de wijnkenner’ zich smaken als een glas licht gekoelde Guigal Condrieu: ‘iets om van te genieten, maar niet voor al te lang’. De Engelse recensent is aanzienlijk zuiniger dan de Amerikanen, die het boek ‘onweerstaanbaar’ (Goodreads) en ‘briljant, komisch en schaamteloos openhartig en provocerend’ noemen .
Steinberger heeft toch één klacht: sommige stukjes zijn te kort, zoals dat waarin de auteur tijdens een bezoek aan New Orleans voor de verandering absint drinkt en uitweidt over zijn eigen drugsverleden. Gelukkig voor de recensent kreeg McInerney na de verschijning van A Hedonist in the Cellar een ruimere column in The Washington Post. Inmiddels schrijft hij voor lifestylewebzine Town & Country.
Auteur: Laura Weeda
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
