Een jury in Santa Fe in de Amerikaanse staat New Mexico heeft de techgigant dinsdag veroordeeld tot een schadevergoeding van 375 miljoen dollar, een aanzienlijk bedrag, maar minder dan de circa 2 miljard dollar die de procureur-generaal van New Mexico, Raúl Torrez, had geëist. Torrez had Meta eind 2023 aangeklaagd en het bedrijf ervan beschuldigd kinderen bloot te stellen aan ongepaste inhoud en grensoverschrijdend gedrag. Het bedrijf heeft aangegeven in beroep te gaan.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Dit vonnis is een zeldzame juridische overwinning voor eisers die de techindustrie verantwoordelijk willen houden voor wat er op haar platforms gebeurt, ondanks de brede juridische bescherming die het bedrijf sinds de jaren negentig geniet’, aldus The Washington Post. De jury had nog geen dag nodig om tot een besluit te komen, na zes weken beraadslagingen.
Een soortgelijk proces is gaande in Los Angeles, tegen zowel Meta als Google. De jury in dat proces zal woensdag haar negende dag van beraadslagingen voortzetten. Deze twee processen worden beschouwd als belangrijke testcases voor de toekomst van duizenden andere soortgelijke rechtszaken in de Verenigde Staten.
Zijn bedrijf Meta zou verantwoordelijk zijn voor verslavingen
In een volle rechtszaal, aldus The New York Times, getuigde Mark Zuckerberg woensdag voor een rechter en jury in een rechtbank in Los Angeles. De rechtszaak betreft de platforms van Meta, maar ook Google, TikTok en Snapchat. Een twintigjarige vrouw uit Californië beschuldigt hen ervan verantwoordelijk te zijn voor haar socialemediaverslaving, een verslaving die bij haar angst, depressie en zelfmoordgedachten heeft veroorzaakt.
Deze ‘historische’ rechtszaak is ‘de eerste in een reeks rechtszaken aangespannen door minderjarigen, schooldistricten en openbare aanklagers’ die stellen dat sociale media, ‘net als sigaretten of gokautomaten in casino’s’, ‘verslavend en schadelijk’ zijn, vat de krant samen. Als Meta en de anderen de zaak verliezen, ‘zouden ze miljarden dollars aan schadevergoeding moeten betalen en gedwongen kunnen worden om veranderingen door te voeren aan platforms die het leven van veel mensen hebben gevormd’, meldt CNN.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Mark Zuckerberg arriveerde rond 8.30 uur ‘s ochtends bij de rechtbank, gekleed in een donker pak met een grijze stropdas en met zijn kenmerkende, licht warrige bruine krullen, aldus de Los Angeles Times. Volgens een onderzoek van het Pew Research Center is ‘het percentage volwassenen dat een positieve mening over hem heeft vergelijkbaar met het percentage dat gelooft dat de aarde plat is of dat er buitenaardse wezens onder ons leven,’ schrijft de krant.
‘Zoals verwacht verdedigde de 41-jarige zakenman zijn bedrijf met hand en tand’, schrijft El País. De Spaanse krant bericht over ‘een intense woordenwisseling’ toen de advocaat hem vroeg of een bedrijf misbruik zou moeten maken van mensen die minder fortuinlijk zijn op het gebied van onderwijs of die uit achterstandswijken komen. Zuckerberg antwoordde dat ‘een redelijk bedrijf zou moeten proberen de mensen die van zijn diensten gebruikmaken te helpen’.
Mark Zuckerberg wil ‘de vrijheid van meningsuiting herstellen’ op Facebook en Instagram. Is het verdwijnen van de moderatie op die platforms een goede ontwikkeling? Twee redacteurs gaan met elkaar in debat.
‘Het markeert de terugkeer van de vrijheid van meningsuiting’
Twee weken voor de inauguratie van Donald Trump – een man die heeft gezworen het regime dat hem en miljoenen andere Amerikanen het zwijgen oplegde te ontmantelen en te vernietigen – sprak een van de figuren die het meest verantwoordelijk is voor dit regime zich uit. Meta CEO Mark Zuckerberg gaf toe dat zijn bedrijf zich ‘te veel met censuur’ had beziggehouden en verklaarde dat met het ‘culturele kantelpunt’ van de recente verkiezingen, zijn platforms zich vanaf nu zouden inzetten om ‘de vrije meningsuiting te herstellen’.
Maar heeft de tech-titaan echt het licht gezien op het gebied van vrije meningsuiting? Of is dit een cynische en egoïstische poging om zich te beschermen tegen de verschuivende politieke wind?
Want vergeet niet dat Meta na de verkiezingen van 2016 interne tools gebruikte om conservatieve inhoud te verbergen. Ook maakte Meta deel uit van het Election Integrity Partnership (EIP, een groep onderzoekers en experts op het gebied van desinformatie tijdens de presidentsverkiezingen), dat werd geleid door de federale overheid en de taak had om ‘onjuiste gedachten’ over de integriteit van de verkiezingen van 2020 en de resultaten ervan te weren.
Meta heeft Trump na 6 januari (2021, de datum van de Capitool-bestorming) twee jaar lang van Facebook verbannen
Meta heeft Trump daarnaast na 6 januari (2021, de datum van de Capitool-bestorming) twee jaar lang van Facebook verbannen – en herstelde zijn accounts alleen onder de voorwaarde dat Trump bij nieuwe overtredingen nog zwaardere sancties zou worden opgelegd. Ook heeft Meta meningen die in strijd zijn met de covid-orthodoxie massaal laten verdwijnen.
De gevolgen waren onmetelijk. Moeten degenen van wie de rechten zijn geschonden toen Meta optrad als afgevaardigde van de taalpolitie van de FBI, deze totale ommekeer accepteren?
Het minste wat Zuckerberg kan doen, is het Facebook-archief openen, zodat Amerikanen een volledig beeld kunnen krijgen van Meta’s censuurpogingen. Dit archief zou vervolgens de basis kunnen leggen voor mogelijke rechtszaken.
Maar vindt Zuckerberg echt dat Meta miljoenen Amerikanen onterecht het zwijgen heeft opgelegd? En, zo ja, ziet hij de veranderingen die hij voorstelt dan als een vorm van rechtvaardigheid? Zuckerberg veranderde in ieder geval pas van mening toen het censuurregime en Meta’s rol daarin aan het licht kwamen én toen de politieke toekomst van Trump er weer rooskleuriger uitzag. Hiermee treedt de Meta-CEO in de voetsporen van vele anderen.
Het Global Engagement Center van het State Department (een federaal agentschap dat in 2016 werd opgericht om buitenlandse desinformatie op het internet te bestrijden) sloot eind 2024 onder druk van de Republikeinen zijn deuren.
Het is goed nieuws dat deze hervormingen een radicale verschuiving in de culturele en politieke macht weerspiegelen
Verschillende grote organisaties, zoals het Stanford Internet Observatory (een instituut van de Californische universiteit, gespecialiseerd in desinformatie) hebben hun personeelsbestand en activiteiten teruggeschroefd. De Meta-wijziging volgt bovendien op de ‘bevrijding’ van X door Elon Musk, die na zijn overname in 2022 de teams verantwoordelijk voor de contentmoderatie ontsloeg.
Zelfs als Zuckerbergs voorgestelde hervormingen opportunistisch zijn, is het goede nieuws dat ze een radicale verschuiving in de culturele en politieke macht weerspiegelen ten gunste van de vrijheid van meningsuiting.
Feit blijft dat het ecosysteem van ‘contra-desinformatie’ nog steeds bestaat. Het omvat het administratieve staatsapparaat, bepaalde overheidsinstanties, een groot deel van Big Tech, grote universiteiten, bekende ngo’s, specialisten op het gebied van risicobeoordeling, factcheckers en regeringen die overal ter wereld censuur uitoefenen. Stuk voor stuk machtige spelers die niet van de ene op de andere dag zullen verdwijnen.
Het is aan de regering-Trump en het Congres om het censuurregime uit te hongeren, te beroven van publieke fondsen en alle middelen in te zetten om het eerste amendement te bewaken.
Elon Musk en Mark Zuckerberg zijn uiteindelijk niet met elkaar op de vuist gegaan. In de zomer van 2023 raakten de twee miljardairmagnaten verzeild in een kinderachtige ruzie: Musk daagde de oprichter van Facebook uit voor een gevecht, maar trok zich terug toen duidelijk werd dat zijn tegenstander, een fervent liefhebber van vechtsporten, hem met speels gemak zou verslaan. In het virtuele gevecht tussen hen is Mark Zuckerberg daarentegen ongetwijfeld de grote verliezer.
In zijn video op Instagram van 7 januari probeerde Zuckerberg over te komen als een vroege Trump-aanhanger: occulte krachten zouden hem hebben aangespoord om fact-checkingprogramma’s op te zetten op zijn platforms, maar dat tijdperk van ‘censuur’ is nu voorbij. Mark Zuckerberg kondigde aan dat hij Elon Musk wilde imiteren, direct verwijzend naar diens rivaliserende platform X. Wat een strijd had moeten zijn, is in feite een capitulatie.
Berichten die voorheen als grensoverschrijdend werden beschouwd, zullen de nieuwe norm worden
Sinds de herverkiezing van Donald Trump heeft Zuckerberg afscheid genomen van zijn hoofdlobbyist Nick Clegg, die met zijn ervaring in de Britse regering de kritische opmerkingen over sociale netwerken probeerde te temperen. Zijn opvolger, Joel Kaplan, is een harde Republikein die in het Witte Huis werkte onder George W. Bush. Dana White, baas van de grootste Amerikaanse competitie MMA en fervent Trump-aanhanger, is ook net toegetreden tot de raad van bestuur van Facebook. Als klapper op de vuurpijl heeft Meta 1 miljoen dollar gedoneerd om de inauguratie van Donald Trump te financieren.
Ook in hun content bereiden Facebook en Instagram zich voor op de terugkomst van Trump. Mark Zuckerberg heeft onder meer het einde aangekondigd van bepaalde beperkingen op publicaties met betrekking tot gender en immigratie, omdat deze niet langer in lijn zouden zijn met ‘het dominante discours’. Met andere woorden: berichten die voorheen als grensoverschrijdend werden beschouwd, zullen de nieuwe norm worden.
De grote lijnen die Mark Zuckerberg schetst, wijzen op een systeemverandering ten koste van de zwakkeren
De grote lijnen die Mark Zuckerberg schetst, wijzen op een systeemverandering ten koste van de zwakkeren: gebruikers kunnen binnenkort ongestraft racistische beledigingen uiten, zolang ze zich beperken tot sferen waar niemand zich er aanstoot aan neemt. De grote winnaars worden degenen die het meeste lawaai gaan maken.
Het bestrijden van haatzaaiende taal en desinformatie kost enorm veel tijd en geld. Mark Zuckerberg heeft duidelijk het gevoel dat hij er niets meer mee te winnen heeft. Hij kiest liever de kant van Donald Trump en valt de Europese regels aan die platforms aanmoedigen om te censureren. Daarmee stelt hij wetten zoals de (Europese) Digital Services Regulation (DSA) gelijk aan staatscensuur in China.
Mark Zuckerbergs handen zijn niet zo vrij als die van Elon Musk, wiens immense fortuin uit andere bedrijven dan alleen X komt. Wil de oprichter van Facebook een van de rijkste mensen ter wereld blijven, dan moet hij een aantrekkelijke omgeving creëren voor advertenties. Uiteindelijk zullen de adverteerders beslissen of hij er goed aan heeft gedaan zich over te geven aan de politieke tijdgeest.
‘Het spijt me voor alles wat jullie hebben doorstaan’
Tijdens een hoorzitting in de Amerikaanse Senaat heeft Mark Zuckerberg, CEO van Meta (o.a. Facebook, Instagram en WhatsApp), zijn excuses aangeboden voor de schade die zijn sociale netwerken hebben toegebracht aan de mentale gezondheid van kinderen. ‘Het spijt me voor alles wat jullie hebben doorstaan,’ zei de miljardair volgens CNN tegen familieleden van slachtoffers.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Woensdag getuigden de directeurs van Meta, TikTok, X (voorheen Twitter), Snap en Discord voor de Senaat over wat ze doen om kinderen te beschermen tegen schade door het gebruik van hun sociale netwerken. Zowel Democraten als Republikeinen riepen de techgiganten op tot concrete actie om minderjarigen te beschermen tegen seksuele uitbuiting en zelfmoord door socialemediagebruik. ‘Jullie hebben bloed aan je handen,’ zei de Republikeinse senator Lindsey Graham.
Voorafgaand aan de hoorzitting hebben techbedrijven nieuwe initiatieven aangekondigd om kinderen te beschermen. Apps als Instagram en TikTok vragen kinderen om pauzes te nemen of hun schermtijd te beperken en hebben hun algoritmes aangepast om schadelijke inhoud, zoals posts over eetstoornissen, minder te tonen.
Als het aan de grote techbedrijven ligt, leven we binnenkort in digitale parallelwerelden. Maar volgens wetenschapsjournalist Cristoph Drösser verschillen de meningen nogal over wat het metaversum nu precies is. En belangrijker: wat hebben we daar te zoeken?
De metaverse wordt the next big thing. Veel mensen in en buiten Silicon Valley zijn daarvan overtuigd sinds Mark Zuckerberg, oprichter van Facebook en CEO van Meta Platforms, dat in oktober 2021 aankondigde. Hij toonde een video van een cartoonversie van zichzelf, waarin hij in een gesimuleerde 3D-wereld de avatars van collega’s ontmoette. Het was nog in scène gezet, maar zulke virtuele ontmoetingen zullen in de toekomst realiteit worden. Ondernemingen die met sociale media nu al miljarden dollars binnenharken, hopen dat een groot deel van ons leven – en van hun business – zich straks in dergelijke werelden zal afspelen. ‘Het is het volgende hoofdstuk van het internet,’ zegt Zuckerberg.
Iedereen kan dan vanuit huis de rijkdom van die nieuwe wereld beleven. Je zet je databril op en je bent al in verre oorden: mensen kunnen overal op de wereld samen virtueel tafeltennissen, het digitale oerwoud verkennen, een concert bijwonen of dansen op feestjes. Of ze nodigen je uit in hun virtuele huis, dat er naar keuze net zo uitziet als hun echte huis of juist als het ideaal dat ze zich altijd hebben voorgesteld.
Sinds de presentatie van Zuckerberg wordt de metaverse gelijkgesteld met de plannen van Meta Platforms of, meer algemeen, met elke virtuele realiteit die je via een databril kunt bezoeken. Maar het is een tamelijk vaag begrip, iedereen verstaat er iets anders onder. De term werd al in 1992 bedacht door de schrijver Neal Stephenson, die in zijn roman Snow Crash een digitale parallelle wereld beschrijft. En als je het begrip metaverse wat ruimer definieert, leven op dit moment al miljoenen mensen een groot deel van hun leven in zulke virtuele werelden.
Consistent en persistent
‘De metaverse is een consistente en persistente virtuele ruimte’, is de definitie van Frank Steinicke, hoogleraar human-computerinteraction aan de Universiteit van Hamburg. ‘Consistent’ betekent dat de ruimte er voor alle mensen die haar met hun digitale avatar betreden hetzelfde uitziet. En ‘persistent’ betekent dat ook als je je mobiele telefoon of VR-bril uitzet, het leven in de metaverse doorgaat. De virtuele ruimte versmelt met de fysieke werkelijkheid als je bijvoorbeeld het geld dat je in het echte leven hebt verdiend in de metaverse uitgeeft of omgekeerd.
Verschillende games, zoals Roblox, Minecraft en Fortnite, voldoen aan deze definitie. Samen hebben deze drie meer dan 400 miljoen actieve gebruikers, die de platforms met een smartphone, tablet of desktopcomputer bezoeken. De belangrijkste attractie van de platforms is natuurlijk de videogame, maar je kunt er ook eigen werelden en games programmeren. Bovenal hebben zich rond deze games communities gevormd waarin gamers ook andere dingen uitwisselen.
Het hele idee van de metaverse heeft door de coronapandemie een geweldige impuls gekregen. Tijdens de lockdown moesten mensen online met collega’s communiceren en ontdekten ze dat een videoconferentie een informeel gesprek in de kantine maar in beperkte mate kan vervangen. In de metaverse, was de voorspelling, zou een praatje in de virtuele kantine bijna net zo aanvoelen als in het echt.
Vooral het optreden van Ariana Grande in Fortnite was veel meer dan een traditioneel concert
Musici die tijdens de pandemie niet meer voor publiek konden optreden en hun concerten naar het internet verplaatsten, raakten gefrustreerd omdat de vonk met het publiek vaak niet oversloeg. In een metaverse daarentegen moet dat verbond weer voelbaar zijn. Verschillende bekende artiesten hebben er al concerten gegeven.
Vooral het optreden van Ariana Grande in Fortnite was veel meer dan een traditioneel concert. Het maandenlang voorbereide spektakel werd in augustus 2021 gedurende drie dagen gepresenteerd. De avatar van Grande zag eruit als een figuur uit de fantasiewereld en bewoog zich soepeltjes in het decor van de game. Gamers konden voor hun eigen gamepersonage niet alleen een ‘skin’ van de artiest kopen en zo even in haar huid kruipen, maar zich ook met haar door de virtuele wereld bewegen. En tussendoor bovendien een paar aliens neerschieten, tenslotte is Fortnite ook een shooting game.
De eerste modebeurs, de Metaverse Fashion Week, vond in maart 2022 plaats op het metaverseplatform Decentraland. Digitale modellen showden er digitale mode die werd verkocht als blockchain based nft’s, unieke digitale eigendomsbewijzen. Maar het zijn allemaal nog bescheiden experimenten die maximaal een paar honderdduizend enthousiastelingen aantrekken.
Tweede leven
Eén metaverse, bijna twintig jaar oud, heeft al een groter bereik. Toen dat in 2003 werd opgericht, veroorzaakte dat heel wat opschudding, maar de laatste jaren horen we er weinig van: Second Life. Al bij de oprichting zag het platform er eigenlijk uit zoals Mark Zuckerberg zich zijn metaverse voorstelt. De digitale avatars van de gebruikers kunnen huizen bouwen, winkels openen en allerlei vrijetijdsactiviteiten ontplooien. Er wordt betaald met de naar de onderneming van de oprichter – Linden Lab – genoemde Linden-dollar, die tegen een vrij stabiele koers kan worden gewisseld voor echte Amerikaanse dollars.
Al toen Second Life werd opgericht, bestonden er grote verwachtingen en gewaagde prognoses. Ondernemingen als Adidas, BMW en zelfs Deutsche Post zetten vestigingen op in deze virtuele wereld, maar uiteindelijk wist niemand er iets mee te doen. De Second Life-hype verdween even snel als hij gekomen was.
Nog steeds leven ongeveer een half miljoen mensen in Second Life
Maar Second Life is niet dood, het is gewoon uit de krantenkoppen verdwenen, zegt Philip Rosedale, een van de ontwikkelaars van dit ‘tweede leven’. Rosedale verliet Linden Lab in 2010, maar keerde onlangs terug, nu als adviseur. Nog steeds leven ongeveer een half miljoen mensen in de door hem geconstrueerde metaverse; daar verdienen en besteden ze hun Linden-dollars. Rosedale gelooft dat van het voorbeeld van Second Life veel te leren valt over hoe een metaverse geconstrueerd moet worden.
Als hij zegt dat mensen in Second Life ‘leven’, meent hij dat serieus: ‘Ze hebben om uiteenlopende redenen gekozen om voornamelijk in de virtuele wereld te leven en niet in de echte.’ Wat voor soort mensen dat zijn? Gehandicapten bijvoorbeeld, die niet zonder hulp hun huis kunnen verlaten. Of mensen die een andere identiteit willen aannemen. Vrouwen in autoritaire landen, die zich alleen in de virtuele wereld vrij kunnen ontplooien. Of singles in plattelandsgemeenten, die ver moeten reizen om fysiek contact met anderen te hebben.
Vrijwel helemaal afscheid nemen van de echte wereld en het zwaartepunt van je leven verleggen naar de virtuele: zo’n radicale stap zal altijd slechts door een kleine minderheid worden gezet. Als ondernemingen met nieuwe metaverses echt een massapubliek willen bereiken, moeten ze de nieuwe, digitale werelden verbinden met de oude, analoge wereld. Ze moeten activiteiten aanbieden die je parallel aan je normale leven kunt uitoefenen, zonder meteen volledig te hoeven verhuizen.
Mark Zuckerberg noemde in zijn presentatie bijvoorbeeld zakelijke besprekingen waarbij teamleden niet meer in hetzelfde kantoor zitten. Of digitale universiteiten waar de studenten niet alleen studeren via videoconferenties, maar ook meer interactieve vormen van onderwijs uitproberen: studeren aan Harvard en wonen in Passau wordt dan in principe denkbaar.
Een chirurg kan bijvoorbeeld informatie op haar databril weergeven terwijl ze staat te opereren
Enorme mogelijkheden zijn er ook voor Augmented Reality – letterlijk ‘aangevulde realiteit’ – waarbij de virtuele de reële wereld overlapt. In de operatiekamer kan een chirurg bijvoorbeeld informatie op haar databril weergeven terwijl ze staat te opereren.
Meta heeft al een digitaal platform opgezet, Horizon genaamd, waar gebruikers het eerste aanbod kunnen testen. Dat bestaat naast zakelijke bijeenkomsten ook uit shoppingreisjes voor je digitale dubbelgangers in de parallelle wereld. Dat mensen in principe bereid zijn geld uit te geven om hun hun avatar aan te kleden en hun virtuele huis in te richten laten de gamewerelden van Fortnite en Roblox zien. Maar voor bedrijven wordt het pas echt big business als heel veel mensen storm lopen voor de metaverses en in de virtuele wereld transacties uitvoeren die zij ook in de echte wereld zouden doen.
Makelaars zouden potentiële kopers kunnen ondersteunen met virtuele kopieën van huizen, zodat zij die thuis kunnen bekijken. Vervolgens kunnen de nieuwe eigenaars in virtuele winkels echte meubels bekijken: past die knalgele bank wel in onze nieuwe woonkamer? In de virtuele wereld kun je dat van te voren zien. En kunnen mensen zich de stressvolle tocht over de meubelboulevard besparen.
Deze toepassingen zijn nog maar eerste ideeën. Echte innovaties ontstaan pas als een metaverse zich openstelt voor zijn gebruikers en hen in staat stelt eigen ideeën uit te proberen. In het begin had ook het mobiele internet maar een paar simpele toepassingen. Pas na de opening van de appstores van Google en Apple, waar in principe iedereen een app kan plaatsen, ging dat aantal in de miljoenen lopen.
Misbruik
David Reid, hoogleraar kunstmatige intelligentie aan de Liverpool Hope University, voorziet een enorme markt voor deze metaversetoepassingen. En hij vreest dat in de metaverse de mogelijkheden voor misbruik alles zullen overtreffen wat we nu al van de sociale media kennen. ‘Wie dit controleert, heeft in feite controle over je hele werkelijkheid. Als je de hoeveelheid data die een bedrijf nu al op internet kan verzamelen, vergelijkt met wat ze in de metaverse kunnen verzamelen, dan is dat geen vergelijk.’ Wordt dan iedere stap die je in de digitale wereld zet, elk privégesprek, opgenomen, gelogd en vervolgens gebruikt om je persoonlijke profiel te perfectioneren? Zal in de metaverse überhaupt nog enige vorm van intimiteit en privacy overblijven?
Die kritiek horen ze bij Meta ook. Nick Clegg, de belangrijkste woordvoerder van het bedrijf, ontkent de monopolie-intenties van Meta in een essay dat in mei 2022 werd gepubliceerd op internetplatform Medium. ‘Er zal geen door Meta gerunde Metaverse zijn, zoals er ook geen Microsoft Internet en geen Google Internet is,’ schrijft hij. De virtuele wereld van Meta zal er een zijn van vele. En over privacybescherming en privésfeer zegt Clegg: ‘De regels en veiligheidskenmerken van de metaverse zullen niet identiek zijn aan die van de huidige sociale netwerken.’ Hij zegt dat een particulier bedrijf niet in staat mag zijn gesprekken af te luisteren, zoals Facebook dat nu doet. Men zal zich veeleer laten leiden door de regels en normen in het echte leven, zoals gebeurt in een café: een cafébaas luistert zijn gasten niet af, maar hij hoeft ook hun gesprekken niet te modereren of te onderzoeken op gevaarlijke inhoud.
De software moet net als het world wide web open toegankelijk zijn
Meta, Google, Microsoft en andere ondernemingen hebben de XR Association opgericht om de sociale gevolgen van de metaverse te onderzoeken. Maar critici zijn ervan overtuigd dat de regulering van deze nieuwe werelden niet aan de bedrijfstak zelf kan worden overgelaten. De software moet net als het world wide web open toegankelijk zijn, vindt bijvoorbeeld Philip Rosedale. En zonder nieuwe wetgeving zal dat niet gaan.
Ook de mooiste metaverse zal de problemen van de echte wereld niet kunnen doen verdwijnen. Een Britse vrouw heeft al geklaagd in Horizon onzedelijk te zijn betast door andere avatars. En kan in de metaverse iedereen een huidskleur kiezen die hij of zij mooi vindt, of stoot je dan andere mensen voor het hoofd?
Voorlopig worstelen de ontwikkelingsteams nog met de kinderziektes van de tweede realiteit. Minstens 40 procent van alle mensen wordt misselijk als ze korte tijd een VR-bril dragen – en tot nu toe is er voor dit probleem geen technische oplossing.
Transparante gebruikers
Privacybescherming Voor veel mensen is het idee van een door de onderneming Meta gedomineerde metaverse een schrikbeeld. Dat heeft alles te maken met het businessmodel van Facebook en Instagram, beide dochterondernemingen van Meta. Het gebruik van de apps is gratis, maar in ruil daarvoor worden alle activiteiten van de gebruikers geregistreerd en in een persoonlijk profiel samengevat.
Dat profiel wordt door Meta gebruikt om klanten op hun persoonlijke situatie toegesneden advertenties voor te schotelen. Bovendien beslist een algoritme welke content op hun individuele tijdlijn verschijnt. Veel mensen houden dit algoritmisch sturen van wat gebruikers te zien krijgen verantwoordelijk voor politieke radicalisering en de verspreiding van fake news.
De Ierse toezichthouder (DPC) heeft de Meta-groep (voormalig Facebook), eigenaar van Instagram, een zware sancties van 405 miljoen euro opgelegd wegens het schenden van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). De boete is met name uitgevaardigd voor het schenden van de privacy van minderjarigen.
Het onderzoek, dat al twee jaar loopt, richtte zich op twee overtredingen, legt techsite The Verge uit. Ten eerste het feit dat Instagram ‘jonge gebruikers tussen dertien en zeventien jaar toestaat professionele accounts aan te maken op het platform, waarbij hun gegevens openbaar worden gemaakt’. Ten tweede wordt het sociale netwerk ervan beschuldigd ‘de accounts van sommige jonge gebruikers standaard openbaar te maken’.
Dit is de derde en grootste boete die de Ierse toezichthouder aan Meta heeft opgelegd. In 2021 werd al 225 miljoen euro van WhatsApp geëist vanwege het gebrekkige privacybeleid, schrijft The Verge. Het bedrijf van Mark Zuckerberg heeft verklaard in beroep te gaan.
Meta stelt beleggers teleur met dalende winst en minder Facebook-gebruikers. Het moederbedrijf van Facebook, ‘verraste beleggers met een groter dan verwachte winstdaling en sombere vooruitzichten’, meldt The Wall Street Journal.
Het bedrijf, dat woensdag ‘de eerste resultaten bekendmaakte sinds Chief Executive Mark Zuckerberg zijn Metaverse-plan onthulde’, verklaarde dat het verwachtte dat de winst zou dalen omdat gebruikers minder tijd besteedden op zijn meest lucratieve platforms. Ook bracht het bedrijf naar buiten dat Facebook in drie maanden tijd wereldwijd ongeveer een miljoen dagelijkse gebruikers verloor (Facebook telde 1929 miljard gebruikers aan het eind van december).
Waakhond wil verkoop van Instagram en WhatsApp afdwingen
Mark Zuckerbergs Meta, het moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp, had een rechter gevraagd om een antitrustklacht van de Amerikaanse mededingingswaakhond, de Federal Trade Commission (FTC), voor de tweede keer te verwerpen. Rechter James Boasberg zei dinsdag echter dat de rechtszaak van de FTC doorgang kan vinden, bericht The Guardian.
De FTC, onder leiding van de nieuwe voorzitter, Lina Khan, wil Meta dwingen haar foto- en videodeelapp Instagram en haar berichtendienst WhatsApp te verkopen in een van de grootste zaken die de overheid in decennia tegen een techbedrijf heeft aangespannen. In de rechtszaak wordt Meta beschuldigd van ‘concurrentiebeperkend gedrag’.
We moeten af van het idee dat Facebook een normaal bedrijf is, stelt The Atlantic-redacteur Adrienne LaFrance. ‘Facebook gedraagt zich als een vijandige buitenlandse macht; het wordt tijd dat we het ook zo behandelen.’
In 1947 opperde Albert Einstein in dit blad [The Atlantic] dat er een wereldregering zou moeten komen om de mensheid te behoeden voor het gevaar van de atoombom. Van die utopische gedachte is nog niet veel terechtgekomen, maar tegenwoordig is een andere visionair wel bezig een aardige imitatie van een kosmocratie te bouwen. Het idee voor Facebook is bij Mark Zuckerberg (anders dan dat van de wereldregering bij Einstein) niet geboren uit een moreel verantwoordelijkheidsbesef of het verlangen naar wereldvrede. Maar de bevolking van Zuckerbergs supranationale domein bereikte deze zomer een omvang van 2,9 miljard maandelijks actieve gebruikers – meer dan de bevolking van de twee dichtstbevolkte landen ter wereld, China en India, bij elkaar.
Zuckerberg, de oprichter en CEO van Facebook, ziet deze gebruikers als inwoners van Facebookland. Hij heeft het altijd heel nadrukkelijk over ‘mensen’, niet over ‘gebruikers’, maar uiteindelijk zijn het toch radertjes in een gigantische sociale matrix, brokjes data van vlees en bloed, voer voor de adverteerders die alleen al in de eerste helft van dit jaar 54 miljard dollar aan Facebook hebben besteed – een bedrag dat het bbp van de meeste landen ter wereld overtreft.
Het bbp is een veelzeggende vergelijking, omdat je daarmee niet alleen een indruk geeft van de ongelooflijke macht van het bedrijf, maar ook duidelijk laat zien wat Facebook eigenlijk is. Het is niet zomaar een website of een platform of een uitgever of een sociaal netwerk of een online adressengids of een onderneming of een nutsbedrijf. Het is al die dingen tegelijk. Maar daarnaast is Facebook in feite ook een vijandige buitenlandse mogendheid.
‘Het is net alsof je aan het onderhandelen bent met een buitenlandse mogendheid,’ zei Hillary Clinton over Mark Zuckerberg
Dat blijkt duidelijk uit de eenzijdige gerichtheid van het bedrijf op de eigen groei, het ontbreken van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef, de gebleken betrokkenheid bij het ondermijnen van verkiezingen, de afkeer van vrije pers, de hoogmoed en hardvochtigheid van de topmensen, en de onverschilligheid over het voortbestaan van de Amerikaanse democratie.
Enkele van de luidruchtigste critici van het bedrijf dringen aan op betere regelgeving tegen monopolievorming en op het terugdraaien van overnames, alles wat de gestage groei van Facebooks macht maar kan afremmen. Maar beschouw je Facebook als een natiestaat, een mogendheid die verwikkeld is in een koude oorlog met de VS en andere democratische landen, dan zie je dat hier niet alleen strenger toezicht van beurswaakhonden, maar een complete civiele-defensiestrategie geboden is. Hillary Clinton vertelde me vorig jaar dat ze Zuckerberg altijd iets autoritairs vond hebben. ‘Het is net alsof je aan het onderhandelen bent met een buitenlandse mogendheid,’ zei ze. ‘Hij is zo immens machtig.’ Sheera Frenkel en Cecilia Kang verwijzen in hun boek Een smerige waarheid, Facebooks gevecht om wereldheerschappij naar een mantra van Zuckerberg uit de begindagen van Facebook: ‘bedrijf boven land’. Wanneer dat bedrijf in een land alle macht heeft, krijgt zo’n slogan een onheilspellende ondertoon.
Eigen geld
De basisonderdelen van een natiestaat komen grofweg hierop neer: je moet grondgebied hebben, een munteenheid, een bestuurlijke filosofie en mensen. Om fysiek grondgebied hoef je je als imperialist in het ‘metaverse’ niet meteen te bekommeren – al bezit Zuckerberg wel 500 hectare van Kauai, een van de dunner bevolkte Hawaïaanse eilanden. En over de andere elementen op het lijstje beschikt Facebook al. Zo is Facebook zijn eigen geld aan het ontwikkelen, een betaalsysteem op basis van blockchain met de naam Diem (voorheen Libra), waarvan financiële toezichthouders en banken vrezen dat het de wereldeconomie kan verstoren en de waarde van de dollar kan decimeren.
En Zuckerberg praat al jaren over de bestuurlijke principes van het rijk dat hij heeft opgebouwd: ‘connectiviteit is een mensenrecht’, ‘laat je horen door je stem uit te brengen’, ‘politieke advertenties zijn belangrijk om mensen een stem te geven’, ‘de hele tendens van de geschiedenis gaat richting mensen die in steeds grotere aantallen bij elkaar komen’. En hij slingert die ideeën de wereld in met een nieuw soort kolonialisme, waarbij Facebook regio’s tracht te annexeren waar nog geen grote aantallen mensen online zijn. Het omstreden Free Basics-programma, dat mensen gratis internettoegang bood zolang Facebook hun portaalsite was, werd aangeprezen als een methode om mensen met elkaar in verbinding te brengen. Maar het eigenlijke doel was ervoor te zorgen dat Facebook voor mensen overal ter wereld synoniem wordt met internet.
En waar Facebook het meest van heeft, dat zijn natuurlijk mensen: een enorme massa mensen die ervoor kiezen onder Zuckerbergs bewind te leven. In zijn geschriften over nationalisme oppert de politicoloog en historicus Benedict Anderson dat een natie niet omlijnd wordt door landsgrenzen, maar door de verbeelding. In laatste instantie is de natie een denkbeeldige entiteit, want de burgers ‘zullen de meeste van hun medeburgers nooit kennen, ontmoeten of zelfs maar over hen horen, en toch leeft in het hoofd van ieder van hen dat beeld van hun verbondenheid.’ Gemeenschappen onderscheiden zich dus vooral ‘in de stijl waarmee ze door de verbeelding worden neergezet’.
Zuckerberg opperde in een blogbericht het idee van een soort grondwet voor Facebook
Zuckerberg probeert Facebook-gebruikers altijd aan te sporen om zich in te beelden dat ze deel uitmaken van een democratie. Daarom neigt hij meer naar het jargon van staatsbestuur dan van bedrijfsvoering. In februari 2009 werden de voorwaarden van Facebook zo gewijzigd dat gebruikers hun gegevens niet meer konden wissen, zelfs niet als ze hun account opzegden. Er klonk meteen luid protest tegen dit spionagegedrag van Facebook en met enige tegenzin draaide Zuckerberg het terug, volgens hem berustte het allemaal op een misverstand. Tezelfdertijd opperde hij in een blogbericht het idee van een soort grondwet voor Facebook, een ‘Verklaring van rechten en verantwoordelijkheden’, en vroeg hij mensen om daarover hun mening te geven – maar alleen als ze een Facebook-account hadden.
‘Facebook wordt door meer dan 175 miljoen mensen gebruikt,’ schreef hij. ‘Als het een land was, zou dat de op vijf na grootste bevolking ter wereld hebben. Onze voorwaarden vormen meer dan gewoon een tekst die onze rechten garandeert; het is de leidende tekst voor hoe onze dienst door iedereen overal ter wereld kan worden gebruikt.’ Inmiddels is de bevolking van Facebook alweer zeventien keer zo groot. En heeft Zuckerberg zichzelf herhaaldelijk geafficheerd als het staatshoofd van Facebook. Achteraf gezien kon je zijn obsessie met de wereldheerschappij ook al van ver zien aankomen: de obsessieve belangstelling die hij al sinds zijn schooltijd koestert voor het Romeinse Rijk in het algemeen en keizer Augustus in het bijzonder, de digitale versie van Risk die hij als tiener schreef, zijn bestendige interesse in psychologie en ‘emotionele aanstekelijkheid’.
Facebook vindt het nodig zijn winstbejag te verhullen met loze pretenties over de democratische waarden die het in feite juist ondermijnt
In een breed uitwaaierend manifest over zijn ‘mondiale gemeenschap’ formuleerde hij het in 2017 zo: ‘Al met al is het belangrijk dat het bestuur van onze gemeenschap is afgestemd op de complexiteit en de eisen van haar mensen. Wij zijn vastbesloten om steeds beter te worden, ook al vereist dat de bouw van een wereldwijd kiessysteem om jullie meer macht en inspraak te geven.’ Zoals in elk bedrijf is de enige inspraak die voor Facebook telt natuurlijk die van de aandeelhouders. Maar Facebook vindt het nodig zijn winstbejag te verhullen met loze pretenties over de democratische waarden die het in feite juist ondermijnt.
Oversight Board
De pretentie dat de meest ingrijpende beslissingen worden uitbesteed aan holle imitaties van democratische instanties is inmiddels een handig trucje van Zuckerberg om te voorkomen dat iemand hem ter verantwoording roept. Hij heeft zo’n 58 procent van de stemgerechtigde aandelen van het bedrijf in handen, maar in 2018 kondigde Facebook aan dat het een soort interne rechterlijke macht zou optuigen met de orwelliaanse naam Oversight Board [‘Comité van toezicht’ in de Nederlandse vertaling – maar ‘oversight’ kan ook ‘onachtzaamheid’ betekenen]. Dit comité beslist over lastige vragen rond het toelaten of verwijderen van content. In mei keurde dit comité bijvoorbeeld de schorsing van Donald Trump goed. Volgens Facebook zijn de leden van het comité onafhankelijk, maar ze worden wel door Facebook aangesteld en betaald.
Inmiddels beraadt Facebook zich volgens The New York Times ook op een soort wetgevend lichaam, een commissie die beslissingen kan nemen over allerlei zaken rondom verkiezingen: politiek gekleurde berichtgeving, politieke advertenties, buitenlandse inmenging. Dat leidt de aandacht weer af van de leiding van het bedrijf. Al deze regelingen voelen als één grote schijnvertoning die alleen maar laat zien wat Facebook in feite is: een buitenlandse staat met een volk zonder soevereiniteit, geregeerd door een leider met absolute macht.
Facebook is een leugens zaaiend werktuig voor de uitholling van onze beschaving
De mensen die het voor Facebook opnemen, noemen het naïef om te suggereren dat de macht van Facebook schadelijk is. Sociale netwerken bestaan nu eenmaal, zeggen ze, en zullen niet meer verdwijnen. Daar moeten we maar mee leren leven. En ze hebben gelijk dat we niet terug moeten willen naar de informatie-ecosystemen van de jaren tachtig, de jaren veertig of de jaren tachtig van de negentiende eeuw. De democratisering van het uitgeefwezen is iets prachtigs. Ik denk nog steeds dat de drievoudige revolutie van internet, smartphones en sociale media per saldo goed kan zijn voor de samenleving. Maar dat kan alleen als we platforms eisen die in ieders belang zijn. En dat is Facebook niet.
Facebook is een leugens zaaiend werktuig voor de uitholling van onze beschaving. Het is helemaal ontworpen op het uitlokken van primaire emotionele reacties en reduceert menselijke interactie tot het aanklikken van knopjes. Het algoritme schotelt gebruikers onherroepelijk steeds extremer en minder genuanceerd materiaal voor, omdat dat de meeste reacties uitlokt. Gebruikers worden stilletjes gedrild om uit te kijken naar reacties op de berichten die ze plaatsen, en dat houdt de vicieuze cirkel in stand. De leiding van Facebook heeft toegestaan dat op hun platform propaganda werd bedreven, terroristen werden gerekruteerd en genocide werd aangeprezen. Ze verdedigen zich tegen die aanklacht met een beroep op waarden zoals vrijheid van meningsuiting, maar ondermijnen ondertussen zelf de democratie.
Facebook heeft zonder toestemming te vragen psychologische experimenten uitgevoerd op gebruikers
Deze hypocriete stand van zaken is inmiddels even genoegzaam bekend als Zuckerbergs meedogenloosheid. Facebook heeft zonder toestemming te vragen psychologische experimenten uitgevoerd op gebruikers. Het voerde in het geheim een getrapt systeem in om de toelaatbaarheid van berichten te beoordelen, waarbij beroemdheden uit de wind werden gehouden. En een intern onderzoek naar de verwoestende gevolgen van Instagram op de geestelijke gezondheid van tieners werd onder het tapijt geveegd. Facebook volgt het surfgedrag van zijn gebruikers en creëert zelfs schaduwprofielen van contacten die niet eens een Facebook-account hebben, zodat ook zij kunnen worden gevolgd. Het bezweert de buitenwereld dat het strijdt tegen desinformatie en valse berichtgeving, maar misleidt wetenschappers die hier onderzoek naar doen en beteugelt het bereik van kwaliteitsnieuws op zijn platforms.
Zelfs de trouwste fans van Facebook willen wel toegeven dat het een site is vol bagger, overdrijving en leugens – maar ze betogen dan dat mensen de vrijheid moeten hebben om dat gif tot zich te nemen. ‘Facebook is misschien geen nicotine, maar ik denk dat het wel op suiker lijkt’, schreef oudgediende Andrew ‘Boz’ Bosworth in 2019 in een bedrijfsmemo. ‘Zoals bij alle consumptie is matigheid geboden. (…) Als ik ervoor kies om suiker te eten en dan maar jonger te sterven, moet ik dat zelf weten.’ Wat Bosworth er niet bij zei, is dat Facebook niet alleen in staat is een individu te vergiftigen: Facebook vergiftigt de hele wereld. Als het 2,9 miljard mensen aangaat, is het niet langer zaak de individuele gebruiker tot matiging te manen, maar de schaal van de bedrijfsactiviteiten te matigen. De vrijheid om jezelf te gronde te richten is één ding. De vrijheid om de democratische samenleving te gronde te richten is een ander verhaal.
Wapen tegen het vrije internet
Facebook wist zichzelf aan de massa te verkopen met de belofte dat het een kanaal was voor vrije meningsuiting, voor verbinding en verbondenheid. Maar in werkelijkheid is het een wapen tegen het vrije internet, tegen zelfontplooiing en democratie. Allemaal zodat Facebook zijn adverteerders de worst van jouw persoonlijke gegevens kan voorhouden.
Tot op zekere hoogte heeft Facebook dit gemeen met zijn dochter Instagram en zijn rivalen Google, YouTube (eigendom van Google) en Amazon. Allemaal doen die alsof ze een nobel doel hebben: mensen helpen hun levens met elkaar te delen, antwoorden vinden op moeilijke vragen, en je alles aan huis bezorgen wat je nodig hebt wanneer je het nodig hebt. Maar van al die giganten is Facebook het platform dat het duidelijkst afziet van alle ethische pretenties.
Facebook heeft er wel belang bij dat zijn gebruikers blijven geloven dat je er niet omheen kunt, dat ze de ogen sluiten voor wat Facebook de mensheid aandoet en gewoon van de diensten gebruik blijven maken. Iedereen die belang hecht aan de vrijheid van het individu en democratisch bestuur, zou zich zorgen moeten maken om de acceptatie van deze status quo.
Facebook wedijvert met China alsof het zelf een land is
Het is niet voor niets dat de wetgevers Facebook nu op de korrel nemen. Maar de bedreiging die dit bedrijf voor Amerika vormt, gaat om meer dan alleen zijn monopolie op nieuwe technologie. De opkomst van Facebook maakt deel uit van een bredere autocratische beweging die overal ter wereld de democratie ondermijnt en autoritaire leiders de toon laat zetten voor een nieuwe vorm van mondiaal bestuur. Kijk maar hoe Facebook zichzelf neerzet als tegenwicht van een supermacht als China. De top van Facebook waarschuwt tegen alle pogingen om de ongebreidelde groei van het bedrijf tegen te gaan – bijvoorbeeld via strenge regels voor de digitale munteenheid die het ontwikkelt – omdat men daarmee China in de kaart zou spelen, dat naar de dominantie van zijn eigen cryptomunt streeft. Met andere woorden: Facebook wedijvert met China alsof het zelf een land is.
Misschien zijn de Amerikanen zo cynisch geworden dat ze het niet meer de moeite waard vinden om hun vrijheid te beschermen tegen privacyschending, manipulatie en uitbuiting door het bedrijfsleven. Maar als Rusland en China net zo hard aan de stoelpoten van onze democratie zaagden als Facebook, zouden ze er toch anders over denken. Als mensen kunnen leren Facebook te zien als een vijandige buitenlandse mogendheid, dwingt dat ze misschien te erkennen waar ze aan meedoen, en wat ze prijsgeven, als ze erop inloggen. Uiteindelijk doet het er niet zozeer toe wat Facebook is, maar wat Facebook doet.
De groep die de meeste macht heeft om Facebook tot verandering te dwingen, dat zijn de gebruikers
Hoe kunnen we ons verweren? ‘Maatschappelijk verantwoorde’ bedrijven zouden Facebook kunnen boycotten en zo de inkomstenstroom van het bedrijf afknijpen op dezelfde manier als handelssancties de stroom aan buitenlandse valuta naar een autoritair regime afknijpen. Maar het boycotten van grote bedrijven als Coca-Cola en CVS heeft in het verleden weinig uitgehaald. Gewone werknemers van Facebook zouden zich binnen het bedrijf misschien sterk kunnen maken voor verandering. Maar alleen massaal ontslag op een schaal die het functioneren van Facebook bedreigt zou wellicht enig effect sorteren. En dat vergt wel buitengewoon veel moed en collectieve actie.
De groep die de meeste macht heeft om Facebook tot verandering te dwingen, dat zijn de gebruikers. Zonder hun aandacht is Facebook nergens meer. Amerikanen en inwoners van andere democratieën zouden Facebook en Instagram kunnen mijden, niet alleen als persoonlijke keuze, maar uit een soort burgerzin. Krijg je dan genoeg mensen bij elkaar die samen een vuist maken om dit imperium ten val te brengen? Waarschijnlijk niet. Zelfs als Facebook 1 miljard gebruikers verliest, houdt het er nog 2 miljard over. Maar we moeten wel beseffen in welk gevaar we verkeren. We moeten af van het idee dat Facebook een normaal bedrijf is, of dat zijn almacht onvermijdelijk is.
Misschien dat de wereld zich ooit eens in vrede verenigt op de wijze waar Einstein van droomde, niet langer onderhevig aan de verscheurende krachten die al sinds de oudheid leiden tot oorlogen en de val van beschavingen. Maar als het ooit zover komt, als we onszelf weten te redden, dan zal dat zeker niet dankzij Facebook zijn. Het zal in weerwil van Facebook zijn.
Nu kritiek op het kapitalisme toeneemt, is het voor miljonairs niet langer geoorloofd om met hun vermogen te koop te lopen. Maar dat betekent niet dat geld gelijker zal worden verdeeld. Hoe ver kan het verschil tussen arm en rijk uiteenlopen zonder dat de democratie eraan bezwijkt?
Ooit was het in Azië cool om op Instagram te koop te lopen met Bentleys en Lamborghini’s of om gouden Apple-horloges aan te schaffen voor je huisdier. Zo cool zelfs dat het verschijnsel Crazy Rich Asians een begrip werd. Gedoeld werd met name op de kinderen van Chinese miljonairs die absurd rijk geworden waren bij de gigantische inhaalrace, aangeduid als staatskapitalisme.
Maar die tijden zijn voorbij. Inmiddels laat vrijwel niemand zich meer zien met een zonnebril die even duur is als een kleine auto. Oud geld, nieuw geld. Geërfd, gegokt of geleend. Geld stinkt weer in China. In een land waar 600 miljoen mensen rond moeten komen van 150 dollar per maand en tegelijkertijd elke week weer iemand miljardair wordt. In een land waar het afgelopen jaar in ongekend tempo vermogen werd vergaard. En niet alleen daar.
Momenteel creëert de markt elke zeventien uur een nieuwe miljardair
De tien rijkste mannen ter wereld (ja, het zijn echt alleen mannen) vergrootten hun vermogen de afgelopen twaalf maanden met 540 miljard dollar. Terwijl honderden miljoenen mensen door de pandemie onder de armoedegrens belandden. In de hele wereld pompten regeringen 9 biljoen dollar aan coronahulp in de economie. Het merendeel ervan kwam via de markten weer terecht in de portfolio van de superrijken. Momenteel creëert de markt elke zeventien uur een nieuwe miljardair. Als dit zo doorgaat, zal het aantal miljonairs in 2025 met bijna 50 procent zijn toegenomen.
Tegelijkertijd betaalden de allerrijksten nauwelijks belasting, zoals blijkt uit een recent gepubliceerd verslag van onderzoek-platform Propublica. En het aandeel van de miljardairs in het bruto binnenlands product stijgt juist in die landen waar hardere belastingwetgeving als ineffectief van de hand gewezen wordt. Zoals in Zweden. Dat mag dan weinig opzienbarend zijn, het werpt wel de vraag op hoe ver het verschil tussen arm en rijk uiteen kan lopen zonder dat de democratie eraan te gronde gaat.
Eeuwige liefde
Behalve in China wonen de meeste superrijken in de VS. De ongelijkheid ligt er als het ware verankerd in de wet. ‘Onze belastingwetgeving is heel bewust zo ingericht dat inkomsten uit kapitaal worden bevoordeeld boven inkomsten uit arbeid,’ legt Erica Payne uit. De armsten betalen 10 cent per dollar aan belasting, de rijksten slechts 1 of 2 cent, zo vat de auteur van boeken over economie en politiek het samen. Politici als Bernie Sanders of Elizabeth Warren stelden daarom een vermogensbelasting voor. Ook de nieuwe Amerikaanse president Joe Biden heeft belastinghervorming heel hoog op zijn agenda gezet. Alleen kunnen alle stappen richting regulering, hoe klein ook, sneuvelen in de Senaat.
Sinds onder Ronald Reagan de politiek vakbondsvijandige trekjes kreeg, is de depreciatie van arbeid tegenover kapitaal alleen maar verder toegenomen. En de eeuwige liefde van Amerika voor monopolisten van het slag oliemiljardair John Rockefeller ging gewoon door. Later was dit soort lieden bestuursvoorzitter van AT&T of Microsoft, momenteel heten ze Jeff Bezos of Elon Musk. En nog altijd wordt die liefde niet het minst levend gehouden door donaties. Wie genoeg geld aan partijen en kandidaten geeft, koopt zichzelf invloed en wordt juist nog rijker. Een bekend voorbeeld daarvan zijn de gebroeders Koch. Een ander is Peter Thiel, die vier jaar lang kind aan huis was bij Donald Trump.
Wie liever zijn geld weggeeft dan belastingen betaalt, gaat voorbij aan de regels van de democratie
Toch werd het vermogen van bekende ondernemers lang onder de bevolking geaccepteerd. Zij deden immers ook veel goeds. Bill Gates die als quasi-monopolist aan de top van Microsoft lange tijd de rijkste mens op aarde was, werd na zijn pensioen hier een duidelijk voorbeeld van. De stichting die hij met destijds nog zijn echtgenote Melinda oprichtte hielp bij het uitroeien van ziektes. Inmiddels werkt hij aan schone vormen van energie. Hoe goed deze filantropie ook bedoeld is; wie liever zijn geld weggeeft dan belastingen betaalt, gaat voorbij aan de regels van de democratie.
Zelfs ten tijde van de financiële crisis van 2008 leek Amerika zich, op Occupy Wall Street na, nauwelijks te storen aan de miljardairsklasse. De rijkste 10 procent verloor toen immers net zo goed als ieder ander.
Bij de huidige crisis ziet dat er heel anders uit. Een heel jaar pandemie betekende voor de een arbeidsduurverkorting of werkloosheid, voor de ander enorme winsten op de aandelenmarkten. Markt en realiteit hebben nog maar weinig met elkaar van doen. En uit enquêtes blijkt dat dat goede oude kapitalisme aan populariteit verliest. Het protest groeit. Verveelde jongeren organiseren zich inmiddels op platforms als Reddit om de aandelenkoersen van vrijwel failliete bedrijven als Gameshop of AMC ‘op te jagen naar de maan’ en hebzuchtige hedgefonds met hun eigen methodes te verslaan. Ook dat duidt op een failliet systeem. Uiteindelijk voert het eigentijds activisme, de nieuwe Fight Club, het financieel kapitalisme ad absurdum.
Tech-rockstars
De tech-rockstars genieten een verbazingwekkende populariteit. Wereldwijd staan zij op de covers van de tijdschriften en treden ze op in comedyshows. Tegelijkertijd voerde Jeff Bezos het afgelopen jaar het werktempo in zijn warenhuizen zozeer op dat velen alleen met pijnstillers nog hun werk konden blijven doen en steeg zijn vermogen met 74 procent. Op de sociale mediaplatforms van Mark Zuckerberg verspreidden berichten dat covid-19 een fabeltje was zich sneller dan het echte nieuws. Hij werd zo’n 108 procent rijker. En Elon Musk weigerde zijn Tesla-fabrieken in Californië te sluiten, hoewel de pandemie allang miljoenen doden eiste. Hij verhoogde zijn marktwaarde met 599 procent. Musk is blijkens enquêtes de meest populaire van de groep. Hij geldt als een visionair die ons behoedt voor een klimaatramp, de vleesgeworden iron man.
Vanaf de late jaren negentig van de vorige eeuw cultiveerde Silicon Valley de ideologie ‘dat innovatie en kapitaal op zichzelf een sociaal goed zijn’, zegt Megan Tompkins-Stange. Zij is hoogleraar politicologie aan de universiteit van Michigan. Dat narratief heeft overal ter wereld ingang gevonden.
En dat terwijl in software de oneerlijke concentratie van vermogen al ingebakken zit. Want het techbedrijf berust op netwerkeffecten en creëert winner-takes-it-all-markten. De servers op aarde zijn grotendeels in handen van Amazon en veel westerse regeringen werken met de krachtige software van data-analysebedrijf Palantir. Software die vol zit met algoritmes die mensen van kleur discrimineren en een ongekende vorm van controle in de hand werken. Wie de infrastructuur controleert, controleert de waarden. Misschien zou ze daarom juist niet door een paar miljardairs gebouwd moeten worden. Democratie en fairness staan doorgaans namelijk niet op hun prioriteitenlijst. Het kapitalisme heeft een update nodig die het vermoedelijk niet zal krijgen in Washington, Brussel of Berlijn. En al helemaal niet in Beijing.
Protesten
Uiteindelijk kunnen – ook dat laat de geschiedenis zien – arbeidersbewegingen voor een koerscorrectie zorgen. Bij Amazon kwam het vorig jaar tot grote protesten. En het personeel van Google en Apple organiseerde zogeheten walk-outs. Velen legden hun werk neer om op te komen voor hun rechten. Zij hebben echte macht en weten die inmiddels ook te gebruiken.
Toen de beursgang van vakantieverhuur-start-up Airbnb een deel van haar personeel misschien niet miljonair maar wel heel rijk maakte, staken vierhonderd mensen de koppen bij elkaar en belegden in totaal 50 miljoen dollar in aandelen van goede doelen. De nieuwe techies lachen om dure auto’s of grote huizen. Als zij geld uitgeven, dan alleen voor NFT‘s, dus digitale kunst of cryptomunten zoals bitcoin. Systemen die weliswaar niet vrij van ongelijkheid zijn maar toch een verandering inhouden: de wil om zich niet langer aan de regels te houden die altijd van toepassing waren, regels die hun bazen onfatsoenlijk rijk maakten – of hun ouders.
Facebook-klokkenluider Frances Haugen toonde aan dat het bedrijf alles doet om de winst te optimaliseren, ook als dat schadelijk is voor gebruikers. Volgens The New York Times bewijst dit niet de almacht van de techreus maar juist het tegendeel: Facebook is bang om marktaandeel te verliezen.
Op 3 oktober trad een voormalige Facebook-medewerkster, die eerder vernietigende interne documenten over het bedrijf had onthuld, naar voren bij het roemruchte Amerikaanse actualiteitenprogramma 60 Minutes van CBS om haar identiteit te onthullen, schrijft het Amerikaanse tech-nieuwsplatform Vox Recode, dat de zaak analyseert.
Het gaat om Frances Haugen, voormalig productmanager bij het integriteitsteam van Facebook. De documenten die ze openbaarde vormen de basis voor een explosieve reeks artikelen die The Wall Street Journal (WSJ) publiceerde onder de titel ‘The Facebook Files’.
Uit die artikelen blijkt dat het bedrijf wist dat zijn producten aanzienlijke schade kunnen aanrichten, zoals een negatieve invloed op de geestelijke gezondheid van tieners, maar dat het nog steeds geen grote veranderingen heeft aangebracht om dergelijke problemen op te lossen.
‘Er waren belangenconflicten tussen wat goed was voor het publiek en wat goed was voor Facebook’
Haugen kwam in 60 Minutes ook met nieuwe aantijgingen, die nog niet aan de orde zijn gekomen in de uitgebreide rapportage van The Wall Street Journal. Zo zou Facebook om financiële redenen zijn normen aangaande de verspreiding van nepnieuws hebben versoepeld na de presidentsverkiezingen van 2020. Die beslissing, kort voor de rellen van 6 januari in het Capitool van de VS, zou de escalatie op 6 januari hebben bespoedigd.
‘Er waren belangenconflicten tussen wat goed was voor het publiek en wat goed was voor Facebook. En Facebook koos keer op keer voor optimalisatie van zijn eigen belangen, zoals meer geld verdienen’, aldus Haugen in het 60 Minutes-interview.
In een interne personeelsnota die twee dagen voor het CBS-interview in bezit kwam van The New York Times, wijst Nick Clegg, de vicepresident Global Affairs van Facebook, de verantwoordelijkheid voor de gebeurtenissen van 6 januari al af. Volgens hem ligt die ‘volledig bij de daders van het geweld, en degenen in de politiek en elders die hen actief aanmoedigden’. Volgens Clegg is Facebook geen ‘primaire oorzaak van polarisatie’.
Crisis
Facebook is de afgelopen vijf jaar steeds verder verstrikt geraakt in een pr- en politieke crisis. Maar wat nu speelt is onthutsend voor het bedrijf en de miljarden mensen die zijn producten gebruiken, schrijft Vox Recode. In reactie op documenten die zijn onthuld door Haugen, de klokkenluider, heeft het bedrijf de ontwikkeling van Instagram for Kids onderbroken, twee leidinggevenden voor het Congres laten getuigen en een pr-offensief ontketend dat de reeks artikelen in The Wall Street Journal afdoet als ‘selectieve berichtgeving’.
‘Dit is de eerste keer dat ik me zoiets dramatisch kan herinneren, met een anonieme klokkenluider, zoveel documenten en zo‘n grote onthulling’, zegt Katie Harbath, voormalig directeur openbaar beleid bij Facebook en nu betrokken bij het Bipartisan Policy Center en The Atlantic Council tegen Vox Recode.
Hoewel veel Facebook-medewerkers zich eerder al anoniem of intern tegen het bedrijf hebben uitgesproken, heeft slechts een handvol, zeker op hoog niveau, zich ooit openlijk uitgesproken tegen Facebook. Nooit eerder is er zo veel gedetailleerd bewijs geleverd dat het bedrijf doet alsof het alle kritiek begrijpt, maar ondertussen de systematische schade die het veroorzaakt negeert.
Evenmin heeft een Facebook-afvallige eerder dergelijke media-aandacht gehad: eerst een reeks onderzoeksartikelen in een groot nieuwsmedium, vervolgens een onthulling op primetimetelevisie en ook een getuigenis voor het Congres en dat allemaal in een tijdsbestek van slechts een paar weken.
De mate waarin Facebook kennelijk op de hoogte was van de schadelijke effecten van zijn producten en vervolgens die kennis voor het publiek achterhield, heeft ervoor gezorgd dat politici zoals de Democratische senator Richard Blumenthal de tactieken van het bedrijf hebben vergeleken met die van de tabaksindustrie.
Het bedrijf en zijn leiders noemen aantijgingen altijd simpelweg onwaar en voortkomend uit sensatiezucht
Facebook heeft gereageerd op alle beschuldigingen met de bekende riedel, die ook werd afgestoken na de kritiek van president Joe Biden dat het platform ‘mensen vermoordde’ vanwege de verspreiding van desinformatie over covid-19. Het bedrijf en zijn leiders noemen aantijgingen altijd simpelweg onwaar en voortkomend uit sensatiezucht. Ze zeggen dat informatie uit context wordt gehaald en dat Facebook niet de enige is die verantwoordelijk is voor de problemen in de wereld. Tegelijkertijd trekt Facebook de geloofwaardigheid van externe onderzoeken naar de werking van zijn platforms stelselmatig in twijfel, aldus Vox Recode.
Dit keer ging het bedrijf zelfs zo ver dat het de bevindingen van interne onderzoekers over de negatieve effecten van Instagram op de geestelijke gezondheid van tieners, in diskrediet bracht. Vorige week verspreidde het bedrijf een geannoteerde versie van het oorspronkelijke onderzoek dat eerder werd gepubliceerd. In de geannoteerde versie zegt Facebook dat de onderzoekers bevindingen waaruit blijkt dat Instagram negatief kan bijdragen aan het lichaamsbeeld van tienermeisjes ‘sensationeler’ hebben gemaakt. Ook zei het bedrijf dat de omvang van het onderzoek beperkt was.
Het feit dat de resultaten van onderzoek van het eigen personeel worden betwist, laat zien hoe schadelijk de berichten in de documenten van de klokkenluider voor Facebook zijn en hoezeer het bedrijf stappen probeert om het narratief te veranderen, meent Vox Recode.
‘Het is een belangrijk moment’, volgens Yaël Eisenstat, voormalig hoofd integriteitsoperaties tijdens verkiezingen van Facebook. Eisenstat werd een uitgesproken criticus van het bedrijf sinds ze in november 2018 vertrok. ‘Al jarenlang kennen we veel van deze problemen, via journalisten en onderzoekers, maar Facebook blijft beweren dat die mensen hun gram willen halen en dat we dus niet moesten vertrouwen op wat ze zeggen. Maar dit keer spreken de documenten duidelijk voor zich.’
Een belangrijke reden waarom dit laatste schandaal van belang is, is dat politici zich bedrogen voelen door Facebook, omdat ze Mark Zuckerberg eerder hebben gevraagd naar de mentale gezondheidseffecten van Instagram op kinderen en tieners, maar dat het bedrijf zich daarover op de vlakte hield.
In maart vertelde Zuckerberg aan het Congres dat hij niet geloofde dat het onderzoek overtuigend was, en dat ‘het onderzoek in het algemeen laat zien dat het gebruik van sociale media om contact te maken met anderen positief kunnen zijn voor de geestelijke gezondheid’. Maar hij sprak niet over de negatieve bevindingen in het onderzoek dat wordt aangehaald in The Wall Street Journal-artikelen. Daaruit blijkt dat 13 procent van de Britse en 6 procent van de Amerikaanse tieners die Instagram gebruikten en suïcidale gedachten hadden, de wens om zelfmoord te plegen tot Instagram herleidde.
Het bedrijf deelde deze resultaten van het eigen interne onderzoek ook niet toen de Republikeinse afgevaardigde Cathy McMorris Rodgers en de Democratische senator Ed Markey (D-MA) ernaar vroegen na de hoorzittingen van het Congres in maart.
Keerpunt
Steeds meer huidige en voormalige werknemers van Facebook beginnen openlijk de problemen van het bedrijf te bespreken op Twitter en binnen interne communicatiekanalen, volgens de The New York Times. Dit alles ondanks gemelde beperkingen van onderlinge communicatie tussen personeel van het bedrijf, in een poging werknemers het zwijgen op te leggen.
Sommige onderzoekers die bij het bedrijf werken, schamen zich ervoor dat Facebook de kwaliteit van het werk van zijn eigen personeel afwijst, aldus The New York Times. Facebook klopt zich net als andere grote technologiebedrijven op de borst vanwege de onderzoekers en de technische talenten van wereldklasse die in huis worden gehaald. Maar als het bedrijf zijn eigen imago in de technische en academische gemeenschap verder besmeurt, kan dat gevolgen hebben voor het kaliber van nieuw te werven werknemers.
‘Ik denk dat Facebook verkeerd inschat wat voor een keerpunt dit is, niet alleen omdat het publiek nu al deze documenten onder ogen krijgt, maar ook omdat werknemers boos beginnen te worden’, aldus Yaël Eisenstat.
Haugen heeft de al lang lopende discussies binnen en buiten het bedrijf opnieuw doen oplaaien
Maar de opening van zaken die Haugen geeft, gaat over veel meer dan over haar alleen. Door duizenden documenten te onthullen die betrekking hebben op het werk van veel mensen in het bedrijf, dat vervolgens grotendeels wordt genegeerd door de top van het bedrijf, heeft Haugen de al lang lopende discussies binnen en buiten het bedrijf over de tekortkomingen van Facebook opnieuw doen oplaaien.
‘Haugen heeft een onverbloemde en ongekende kijk gegeven in de mate waarin de Facebook-top de gevolgen van hun eigen producten en beslissingen bewust heeft genegeerd’, zegt Jesse Lehrich, mede-oprichter van de non-profitorganisatie Accountable Tech. ‘En daarmee heeft ze de weg vrijgemaakt voor anderen om zich uit te spreken.’
Facebook zit in de problemen
Kevin Roose werpt in The New York Times een ander licht op de ontwikkelingen bij Facebook. Hij ziet een bedrijf dat zich zorgen maakt over zijn toekomstige relevantie.
‘Een mogelijke manier om “The Facebook Files” te lezen (…) is als het verhaal van een onstuitbare moloch die de samenleving platwalst op weg naar de bank’, zo begint Roose zijn analyse.
‘De serie heeft vernietigend bewijs aan het licht gebracht dat Facebook wist dat Instagram de problemen over het zelfbeeld van meisjes verergerde en dat het probleem rond misinformatie over vaccins veel grote was dan het liet zien, naast nog andere zaken. En het is makkelijk om te denken dat Facebook angstaanjagend machtig is en alleen kan worden aangepakt door agressieve overheidsinterventie.
Maar er is ook een andere manier om de serie te lezen, en dat is een interpretatie die luider in mijn hoofd weergalmt naarmate elke nieuwe aflevering verscheen.
En die versie is: Facebook zit in de problemen.
Geen financiële problemen, of juridische problemen en ook niet het probleem van senatoren die tegen Mark-Zuckerberg schreeuwen. Waar ik het over heb, is het soort langzame, gestage achteruitgang die iedereen die ooit een stervend bedrijf van dichtbij heeft gezien, herkent. Het is een wolk van existentiële angst die boven een organisatie hangt waarvan beste dagen achter de rug zijn, die elke managementprioriteit en productbeslissing beïnvloedt en die leidt tot steeds wanhopiger pogingen om een uitweg te vinden.
Dit soort achteruitgang is niet per se zichtbaar aan de buitenkant, maar insiders zien er elke dag honderd kleine, verontrustende tekenen van: gebruikers-vijandige pogingen tot groei, paranoia bij het topmanagement, en geleidelijke uitputting van getalenteerde medewerkers.
‘Als Facebook zo onstuitbaar is, moet het zichzelf dan echt in de kijker spelen bij acht- tot tienjarigen?’
De documenten tonen een bedrijf dat bang is macht en invloed te verliezen in plaats van te krijgen, door eigen onderzoek dat aantoont dat veel eigen producten niet zomaar floreren. Het bedrijf doet steeds extremere pogingen om zijn giftige imago te verbeteren en te voorkomen dat gebruikers zijn apps verlaten ten gunste van aantrekkelijker alternatieven.
Die kwetsbaarheid is te zien in een artikel uit de WSJ-serie dat 28 september werd gepubliceerd. Daarin wordt uit intern Facebook-onderzoek geciteerd, waaruit blijkt dat het bedrijf een strategie heeft ontwikkeld om zich te richten op kinderen, verwijzend naar jonge tieners als een “waardevol maar onontgonnen publiek”. Het artikel levert allerlei aanknopingspunten om verontwaardigd te zijn, zoals een presentatie waarin Facebook-onderzoekers zich afvragen of “afspraakjes van kinderen om samen te spelen benut kunnen worden om mond-tot-mondreclame of groei onder kinderen te stimuleren”.
Het is niet alleen een idiote, maar ook een onthullende vraag. Want zou een zelfverzekerd, bloeiend socialemediaplatform “speeldafspraakjes moeten benutten” of uitgebreide groeistrategieën moeten ontwikkelen die zijn gericht op tienjarigen? Als Facebook zo onstuitbaar is, moet het zichzelf dan echt in de kijker spelen bij acht- tot tienjarigen?
Op zoek naar een nieuwe markt
De waarheid is dat de dorst van Facebook naar jonge gebruikers minder gaat over het domineren van een nieuwe markt maar veel meer over het voorkomen van irrelevantie.
Facebook-gebruik onder tieners in de Verenigde Staten neemt al jaren af en zal naar verwachting nog verder dalen; interne onderzoekers voorspellen dat het dagelijks gebruik in 2023 met 45 procent zal dalen. Diezelfde onderzoekers onthullen ook dat Instagram (waarvan de groei al jarenlang de afnemende interesse in Facebook zelf aantoont) marktaandeel verliest aan sneller groeiende rivalen zoals TikTok. Jongere gebruikers posten niet meer zoveel inhoud als vroeger. “Facebook is voor oude mensen”, luidde het brute vonnis dat een elfjarige jongen aan de onderzoekers van het bedrijf gaf, zo blijkt uit de interne documenten.
De problemen van Facebook komen in twee smaken: problemen die worden veroorzaakt door te veel gebruikers, en problemen die worden veroorzaakt door te weinig van het soort gebruikers dat het bedrijf zou willen hebben: cultuurscheppende, trendsettende en door adverteerders begeerde jonge Amerikanen.
‘The Facebook Files’ bewijzen het bestaan van beide smaken. In één artikel werd bijvoorbeeld gekeken naar de mislukte pogingen van het bedrijf om criminele activiteiten en mensenrechtenschendingen in ontwikkelingslanden te stoppen; een probleem dat wordt verergerd door de gewoonte van Facebook om uit te breiden in landen waar het weinig werknemers en weinig lokale expertise heeft.
‘Trendsetters die je platforms massaal verlaten is een probleem dat je einde kan betekenen’
Dit zijn problemen die kunnen worden opgelost, of op zijn minst verbeterd, door het aanwenden van voldoende middelen en aandacht.
Maar het tweede type probleem, trendsetters die je platforms massaal verlaten, is een probleem dat je einde kan betekenen. En dit lijkt het probleem te zijn waar Facebook-managers zich het meest zorgen over maken.
Neem bijvoorbeeld het derde artikel in de WSJ-serie. Daarin wordt onthuld hoe de beslissing van Facebook in 2018 om zijn nieuwsfeed-algoritme te wijzigen met als doel om “betekenisvolle sociale interacties” te bevorderen, in plaats daarvan een piek in verontwaardiging en woede veroorzaakte.
De verandering van het algoritme werd destijds gepresenteerd als het nobele streven naar gezondere gesprekken. Maar uit interne rapporten blijkt dat het een poging was om een jarenlange achteruitgang in betrokkenheid van gebruikers te keren. Likes, shares en reacties op het platform liepen terug, net als de cijfers van wat ‘original broadcasts’ wordt genoemd. Leidinggevenden probeerden die achteruitgang te keren door het nieuwsfeed-algoritme te gebruiken voor het aanprijzen van inhoud die veel opmerkingen en reacties oplevert, hetgeen ruwweg betekende: “inhoud die mensen erg boos maakt”.
“Het beschermen van onze gemeenschap is belangrijker dan het maximaliseren van onze winst”, is de reactie van Joe Osborne, een Facebook-woordvoerder. “Beweren dat we een oogje dichtknijpen voor feedback, ontkent onze inspanningen, zoals de veertigduizend mensen die werken aan veiligheid en beveiliging bij Facebook en onze investeringen van 13 miljard dollar sinds 2016.”
Wanhopig gespartel
Het is veel te vroeg om Facebook dood te verklaren. De aandelenkoers van het bedrijf is het afgelopen jaar met bijna 30 procent gestegen dankzij sterke advertentie-inkomsten en een piek in het gebruik van sommige producten tijdens de pandemie. Facebook groeit nog steeds in landen buiten de Verenigde Staten en zou daar kunnen slagen, ook als het in eigen land struikelt. En het bedrijf heeft zwaar geïnvesteerd in nieuwe initiatieven, zoals augmented- en virtualreality-producten, die het tij kunnen keren als ze succesvol uitpakken.
Maar de interne onderzoeken van Facebook vertellen een duidelijk verhaal, en dat is geen vrolijk verhaal. Jongere gebruikers stromen massaal naar Snapchat en TikTok, en oudere gebruikers posten antivaccin-memes en ruziën over politiek. Sommige Facebook-producten krimpen, terwijl andere gebruikers alleen maar boos of onzeker maken.
Critici hoeven niet per se optimistisch te zijn dat de relevantie van Facebook voor jongeren afneemt. De geschiedenis leert dat sociale netwerken zelden gracieus verouderen en dat technologiebedrijven op hun weg naar de uitgang veel schade kunnen aanrichten. Ik denk aan MySpace, dat in toenemende mate sjofeler en met spam gevuld raakte toen het leegliep, en dat eindigde met de verkoop van gebruikersgegevens aan reclamebureaus. Even verachtelijke verhalen zijn te vinden in de annalen van de meeste mislukte apps.
De komende jaren van Facebook kunnen lelijker zijn dan de afgelopen jaren, zeker als het bedrijf besluit zijn interne onderzoeken en pogingen tot integriteit terug te schroeven als gevolg van de lekken.
En niets van dit alles wil zeggen dat Facebook niet machtig is, niet gereguleerd zou moeten worden of geen controle behoeft. Het kan tegelijkertijd waar zijn dat Facebook in verval is maar nog steeds een van de meest invloedrijke bedrijven in de geschiedenis is, met het vermogen om politiek en cultuur over de hele wereld te beïnvloeden.
Maar we moeten defensief gedrag niet verwarren met gezonde paranoia, noch het wanhopige gespartel van een platform verwarren met een vertoon van macht.’
Chili is het eerste land ter wereld dat in zijn grondwet opneemt dat iemands mentale identiteit niet mag worden gemanipuleerd. De drijvende kracht achter dit initiatief is neurowetenschapper Rafael Yuste: ‘We moeten voorkomen dat zich herhaalt wat met sociale media is gebeurd.’
Eind augustus stelde Elon Musk ons de biggen Joyce, Dorothy en Gertrude voor. In het bijzin van een klein groepje toeschouwers tijdens een evenement in San Francisco, kwamen de eerste twee snel naar hem toegerend toen hij ze riep. Maar de laatste kwam iets later uit het hok dan verwacht en de Zuid-Afrikaanse goeroe moest zijn toevlucht nemen tot het afgezaagde ‘dat heb je met een live-uitzending’.
De presentatie werd wereldwijd uitgezonden alsof het om een raketlancering ging. Toen de varkentjes eindelijk voor de camera stonden, kon Musk opgelucht ademhalen en uitleggen waarom ze daar waren. Ze waren er niet als hoofdpersonen van een kindersprookje, eerder als die uit een sciencefictionverhaal. Het evenement werd georganiseerd door NeuraLink, het neurotechnologiebedrijf dat de baas van SpaceX en Tesla heeft opgericht. En Gertrude, de bijzonderste van de drie, was het testvarkentje.
Een paar maanden daarvoor was bij haar een chip geïmplanteerd die een deel van de hersensignalen registreerde die van en naar haar snuit gaan. Toen ze overal begon te snuffelen, begon halverwege de uitzending een apparaat te piepen. Musk noemde deze gadget een ‘brein-fitbit’. Hiermee maakte hij duidelijk dat hij op weg was een van zijn toekomstdromen waar te maken: het menselijke brein met een computer verbinden zonder dat er bedrading voor nodig is. In techjargon heet dat een ‘brain-computer interface’.
‘Op dat moment beseften we dat de situatie urgent werd,’ verklaart de Chileense senator Guido Girardi. Hij kwam meteen in actie.
Met neurotechnologie kunnen nu al emoties, gevoelens en zelfs het onderbewustzijn worden uitgelezen
En daardoor staat zijn land nu op het punt om als eerste ter wereld neurorechten te gaan erkennen en te reguleren. We hebben het hier over een baanbrekend wettelijk kader waarin wordt bepaald dat mentale integriteit niet manipuleerbaar is en waarin die wordt beschermd tegen de opmars van kunstmatige intelligentie en andere nieuwe technologieën. Dit wetsvoorstel wordt ook gevolgd door de Verenigde Naties en de techreuzen in Silicon Valley. Binnenkort wordt het geratificeerd door het Lagerhuis van het Zuid-Amerikaanse land nadat het in het Chileense Hogerhuis al unaniem was aangenomen.
De bescherming van deze ‘nieuwe mensenrechten’, zoals Girardi ze noemt, heeft de steun van het complete Chileense parlement en wordt vastgelegd in de hervorming van de grondwet en een speciale wet met vijf grondbeginselen: het recht op geestelijke privacy, persoonlijke identiteit, vrije wil, gelijke toegang tot technieken voor ‘mentale verbetering’ en bescherming tegen vooringenomenheid en discriminatie door algoritmen. Bovendien worden in deze wet de neurale gegevens van ieder mens gelijkgesteld aan een orgaan: zonder dat er een leven mee kan worden gered en zonder uitdrukkelijke toestemming, mogen ze niet worden verhandeld. Wie er munt uit wil slaan, riskeert zware strafrechtelijke sancties.
Menselijke maat
Girardi is arts van beroep en zegt dat hij zich op dit vlak heeft laten inspireren door de Spaanse orgaantransplantatiewet. Hij waarschuwt met klem dat het nodig is om in actie te komen voordat sensoren zoals die van Neuralink op industriële schaal worden gefabriceerd en voor gebruikers net zo gemakkelijk verkrijgbaar zijn als de nieuwste generatie smartphones. Sinds een paar maanden brengt het bedrijf Hyperfine bijvoorbeeld een draagbare MRI-scanner op de markt waarmee hersenbeschadiging bij kinderen kan worden gediagnosticeerd. Dat kan zijn nut bewijzen bij zorginstellingen met weinig apparatuur.
‘Democratische instituties en regelgeving lopen altijd achter wat betreft de bescherming van de menselijke maat, vooral in deze wereld die steeds verder versnelt. Bij dit soort processen is consensus nodig en dus verlopen ze altijd traag,’ aldus de woordvoerder van de sociaaldemocratische oppositiepartij PPD. ‘Maar technologische processen verlopen juist in een razend tempo en daarom moeten we dit er nu doorheen krijgen, later heeft het geen zin meer.’
En hij waarschuwt: ‘Met neurotechnologie kun je nu al emoties, gevoelens en zelfs het onderbewustzijn uitlezen. En op basis daarvan kunnen gedachten en levensverhalen worden bedacht en weer worden teruggestopt in de hersenen. En dan weet je niet of die echt van jou zijn of dat die met een ander belang zijn gecreëerd. Dat brengt een enorm groot risico voor je beslissingsbevoegdheid met zich mee.’
Tegen wie moeten we ons eigenlijk beschermen: de internetgiganten, de regering, hackers? Onszelf?
De afgelopen jaren hebben behalve Musk, ook tycoons als Mark Zuckerberg (Facebook/CTRL-Labs) en Bryan Johnson (Braintree/Kernel) plannen aangekondigd om de connectiviteit van het menselijk brein te verbeteren en zelfs te herstellen met behulp van neurotechnologie. En ook bij Microsoft, IBM en Google zitten ze niet stil. Het zijn projecten die van een afstandje bekeken iets weg hebben van het Wilde Westen. ‘Er is wel gezegd dat we in een tijd zitten die te vergelijken is met de goudkoorts, alleen is dit vele malen complexer. Hier zijn ideologische actoren aan het werk die alle macht willen vergaren,’ waarschuwt Girardi.
Zitten we misschien al middenin een Black Mirror-aflevering? Is de voortgang van de neurotechnologie dan echt zo eng als in de jaren vijftig de ontwikkeling van de kernenergie leek? En tegen wie moeten we ons eigenlijk beschermen: de internetgiganten, de regering, hackers? Of misschien wel tegen onszelf?
Een dystopische connotatie dringt zich op (letterlijk en figuurlijk): in China zijn in 2019 op scholen in de provincie Zhejiang hoofdbanden ingevoerd die de aandachtsspanne van leerlingen meten. De leraar krijgt een seintje in de kleuren van een stoplicht. De paradox is dat deze hoofdband — of eentje die erop lijkt — iemand met amputaties of die verlamd is levensreddende ondersteuning kan bieden. Wetenschappers van de Amerikaanse universiteiten Stanford, Brown en Harvard hebben dat onlangs aangetoond.
‘We moeten naar de toekomst kijken om mogelijk schadelijk gebruik vóór te zijn’
‘Neurotechnologie kan de mensheid op drie terreinen helpen: de wetenschap omdat die ons kan helpen begrijpen hoe de hersenen werken en ontdekken wat een menselijk wezen eigenlijk is, de gezondheidszorg om patiënten met neurologische en geestesziekten te ondersteunen, en de economie,’ aldus Rafael Yuste, neurowetenschapper en hoogleraar aan de universiteit van Columbia (VS). ‘Voor elke negatieve toepassing zijn er negen positieve. Wat we moeten doen is naar de toekomst kijken om mogelijk schadelijk gebruik vóór te zijn. We moeten voorkomen wat er met sociale media is gebeurd, waarbij de technologiewereld zomaar in het diepe is gesprongen. Tien jaar later moeten we met veel spijt toegeven dat de spelregels zijn veranderd.’
Yuste is de Spaanse onderzoeker die president Obama er in 2013 van overtuigde dat het een goed idee was om 6 miljard dollar te spenderen aan het in kaart brengen van de hersenen. Hij is ook een van de belangrijkste adviseurs van het Chileense project. Een paar jaar geleden heeft Girardi hem uitgenodigd voor Congreso Futuro, het forum dat in tien jaar tijd is uitgegroeid tot het belangrijkste wetenschappelijke en intellectuele evenement van Latijns-Amerika. Daar zijn ze samen ‘s nachts onder de sterrenhemel in de Atacama-woestijn tot de conclusie gekomen dat er wettelijke en ethische grenzen moesten worden gesteld aan het gebruik van apparatuur waarmee het brein kan worden uitgelezen en beschreven.
Zo begon Yuste, de geestelijk vader van het NeuroRights Initiative, die al een team van 25 deskundigen in neurowetenschappen, recht en ethiek (Morningside Group) om zich heen had verzameld, samen met Congreso Futuro met het leggen van de wetenschappelijke basis voor het wijzigen van de Chileense grondwet. Onlangs heeft Morningside hetzelfde voorstel voorgelegd aan de entourage van President Biden. ‘Hoewel we verontrustend waren door de acties van Trump, hebben we gemerkt dat de Amerikaanse regering hier belangstelling voor heeft,’ vertelt Yuste.
Zijn doel is enerzijds dat neurorechten worden opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, en anderzijds dat neurotechnologen bereid zijn een eed af te leggen in de trant van Hippocrates. De Spaanse regering overweegt dit op te nemen in de Estrategia Nacional de Inteligencia Artificial (nationale strategie voor kunstmatige intelligentie) die ze momenteel aan het voorbereiden zijn.
Vreemde gedragingen
De Canadese filosoof Frederic Gilbert is bio-ethicus, geeft les aan de universiteit van Tasmanië (Australië) en bestudeert het beleid bij klinische en experimentele proeven op mensen, waaronder bij invasieve hersenchirurgie. Hij geeft toe ‘een beetje sceptisch’ te zijn over het inpassen van neurorechten in het VN-kader en vestigt liever de aandacht op de ‘schijn van controle’ die ze pretenderen. ‘Jij hebt natuurlijk een smartphone. Kun je één dag zonder? Merk je dat je hem steeds nodig denkt te hebben, ook als hij niet binnen handbereik is? En dan hebben we het hier niet over iets wat in je hoofd zit, maar je in je hand hebt.’
Bij bijna alle patiënten bij wie een apparaatje was geïmplanteerd, bleek diepe hersenstimulatie heilzaam. Maar af en toe waren er meldingen van vreemde gedragingen als hypomanie of hyperseksualiteit. The New Yorker meldde enkele weken geleden bovendien dat bij 65 procent van deze mensen hun huwelijk of relatie was stukgelopen en dat ongeveer evenveel mensen met hun opleiding wilden stoppen. Kunnen dit soort ontwikkelingen in de toekomst ook plaatsvinden bij gebruik van technologie die nu wordt ontwikkeld? ‘Dat is een reële mogelijkheid,’ zegt Gilbert. ‘Zelfs al werkt het duurste en meest geavanceerde apparaat van Elon Musk nog zo goed, dat betekent nog niet dat de patiënt er ook baat bij heeft.’
Het is bijna een kwart eeuw geleden dat de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) het gebruik van een apparaatje goedkeurde voor diepe hersenstimulatie tegen essentiële tremor en de ziekte van Parkinson in een vergevorderd stadium. Nu zijn er wereldwijd naar schatting minimaal 200.000 mensen met een of ander hersenimplantaat, bijvoorbeeld een Cochlear-implantaat voor mensen met hoorproblemen. Maar op de drempel van een nieuw tijdperk van bovenmenselijke kwaliteiten, moet je je afvragen wat de gevolgen zijn van het gebruik van neurotechnologie zonder doktersrecept.
‘Zoals tijdens corona een commissie besliste wie het eerst moest worden ingeënt, zou je kunnen beslissen wie het eerst aan de beurt is voor verbeterde cognitie’
Yuste pleit ervoor de toegang tot neurotechnologie niet alleen een persoonlijke keuze te laten zijn, maar ook voor te leggen aan een ethisch panel bestaande uit artsen en vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld. Of dat er in ieder geval een of ander filter wordt ingesteld. ‘Zou ik bereid zijn vrijwillig een implantaat te nemen zonder dat er sprake is van een geestesziekte?’ vraagt hij zich af. ‘In dat geval zou ik de aanbevelingen van zo’n panel voetstoots aannemen. Zoals tijdens de coronapandemie een commissie besliste wie het eerst moest worden ingeënt, zou je met dit systeem kunnen beslissen wie het eerst aan de beurt is voor verbeterde cognitie.’
Maar aan de andere kant van de Atlantische Oceaan toont Girardi zich bezorgder. ‘Zo zou een heuse kaste van ‘augmented’ menselijke wezens kunnen worden gegeneerd. Als je IQ 10 punten hoger is dan het gemiddelde, leef je langer, ben je gelukkiger, heb je minder last van ziektes, heb je meer geld, en ga zo maar door. Dat is wetenschappelijk aangetoond. Bij iemand met een IQ van 200 punten meer, wordt die kloof maatschappelijk gezien onoverbrugbaar,’ aldus Girardi. Als lid van het Hogerhuis is hij in zijn land ook de drijvende kracht achter de levensmiddelenwet en -etikettering waarop wordt gewaarschuwd voor een te hoog zout-, suiker- en verzadigd vetgehalte (te vergelijken met de Europese Nutri-Score).
‘Weet u of er multinationals zijn die uw project willen stilleggen of laten ontsporen? Hoe verdedigt u het wetgevingskader als het onder druk komt te staan?’ vroegen we hem.
’De voedingswaarde-etikettering erdoor krijgen bij frisdrankconsortia en andere grote bedrijven, was veel ingewikkelder. Ferrero zei dat ze ons bij de WTO zouden aanklagen en Nestlé bedreigt ons nu nog steeds. Maar we begrijpen dat ook dit niet gemakkelijk zal zijn’, luidde zijn antwoord.
Wat zijn de vijf neurorechten?
De groep wetenschappers onder leiding van Rafael Yuste dringt aan op het opnemen van vijf nieuwe rechten in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens die in 1948 door de Verenigde Naties is opgesteld:
1. Het recht op geestelijke privacy. Hierin wordt bepaald dat informatie die wordt verzameld met neurotechnologische hulpmiddelen die interactie hebben met de hersenen (neurogegevens), even vertrouwelijk moet worden behandeld als informatie verkregen uit orgaantransplantaties.
2. Het recht op persoonlijke identiteit. Dit beoogt het besef van het ik — de essentie van elk individu — te beschermen tegen elk gebruik van chips, sensoren en andere neurotechnologische apparatuur die hersenactiviteiten kunnen wijzigen.
3. Het recht op vrije wil. Dit is nauw verwant aan het vorige punt en wil het vermogen van een mens om beslissingen te nemen — ‘agency’ genoemd in de psychologie — beschermen tegen hersenstimulatietechnieken met een massaal bereik.
4. Het recht op gelijke toegang tot technieken voor ‘mentale verbetering’. ‘We leven in een wereld waarin mobiele apparatuur onze cognitieve vermogens al heeft verbeterd. Je komt bijvoorbeeld in een stad waar je nog nooit bent geweest, zet je smartphone aan en met GPS weet je dan misschien zelfs nog beter de weg dan een stadsbewoner,’ licht Yuste toe. ‘Door de overstap van dit soort technologie van je hand naar je brein, zou een mensheid van twee snelheden kunnen ontstaan. Met dit recht kunnen we voorkomen dat ongelijkheid tussen personen die zich de toegang tot dit soort instrumenten al dan niet kunnen veroorloven, ontaart in een sociale kloof. Een ethisch panel van artsen en vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld zou kunnen beslissen wie zich wel en niet cognitief mag verbeteren.’
5. Het recht op bescherming tegen vooringenomenheid en discriminatie door algoritmen. Deze regel moet ervoor zorgen dat het gebruik van algoritmen in het menselijk brein niet leidt tot vooringenomenheid, zoals we bij het gebruik van sociale netwerken hebben gezien.
Het is alomtegenwoordig. Minstens veertien keer per dag loggen we in. Elke blik, post, click, hik of tsjilp draagt bij aan de onpeilbare rijkdom van Zijn priesterschap. We vervloeken Hem met evenveel hartstocht als we door Zijn schepping gefascineerd zijn.
We voelen ons er modern door, verbonden en geïnformeerd. Met andere woorden, we zijn allemaal lid van Zijn Digitale Technologiekerk. In deze editie van 360 verscheen – toen de pagina’s in wording eenmaal aan de muur hingen – Zijn onzichtbare rode draad: millennials waarvan nog niet alle neuzen dezelfde kerkelijke kant op staan.
Altijd huiverig voor zaken die jongeren bij de hechte geloofsgemeenschap doen wegdrijven, hebben zelfs de amish de deur op een kier gezet voor digitale invloeden uit de buitenwereld. Eenvoudigweg omdat het niet meer is tegen te houden en zij bovendien het gemak van die welvaart inzien. Bang zijn ze nu voor de sociale netwerken die hun zonen en dochters in een schijngemeenschap drijven – die ‘mondiale’, waar Mark Zuckerberg hard aan werkt. Want, redeneren zij, hoe meer mensen zich op technologie verlaten, hoe meer ze achter een bureau willen zitten. ‘Maar achter een bureau leer je niet een huis te bouwen.’
Vroeger vond men in China dat je rijkdom moest verwerven door te werken. De nieuwe idolen zijn Bill Gates en Mark Zuckerberg
In China maakt men zich eveneens zorgen om de mentaliteitsverandering wat betreft de arbeidsethos van de generatie Y. Chinese jongeren die na 1992 werden geboren, groeiden op in het digitale tijdperk en geven met hun virtuele consumptie, ‘die hun psychologische voldoening geeft’, het China van de toekomst mede vorm. En dat heeft volgens hoogleraar Zhang Yiwu rechtstreeks invloed op hun kijk op geld. Vroeger vond men in China dat je rijkdom moest verwerven door te werken, zegt hij, maar nu zien jongeren niets meer in dat idee. Hun nieuwe idolen zijn Bill Gates en Mark Zuckerberg, in plaats van mensen die op een traditionele manier fortuin hebben gemaakt – hun vroegere voorbeelden.
Minder gematigd zijn de zogenaamde ‘yimby’s’ (yes, in my backyard), een snelgroeiende beweging van boze millennials die zich inzet voor de schaarste aan betaalbare huisvesting. Er bestaat al een Yimby Town in Oakland (Californië), een Yimby Festival in Toronto en in de Finse hoofdstad Helsinki wordt zelfs een Yimby Con georganiseerd.
Maar er is altijd nog een weg terug als je de kerk, het netwerk of de gemeenschap wilt verlaten. De nieuwste trend op het gebied van relaties heet namelijk ‘sologamie’. Vier de band met de enige persoon ter wereld die echt de investering waard is: je eigen kostbare zelf.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
